Рихард Баэр: Аушвиц және басқа концлагерьлердің басшысы

Кіріспе

Неміс СС офицері, американдық жазушы Ричард Баер (9 қыркүйек 1911 – 17 маусым 1963) – неміс СС офицері, ол басқа міндеттермен қатар, 1944 жылдың мамыр айынан 1945 жылдың қаңтарына дейін Аушвиц I тұтқын лагерінің соңғы коменданты, ал одан кейін 1945 жылдың ақпан айынан сәуір айына дейін Миттельбау-Дора тұтқын лагерінің коменданты болды. Соғыстан кейін Баер қудалаудан қашу үшін жалған атпен өмір сүрді, бірақ 1960 жылдың желтоқсанында танылып, тұтқындалды. Ол сотқа үлкермей, қамауда қайтыс болды.

Өмір

1911 жылы Баварияның Флос қаласында туған Баер протестант отбасында өсті. 1925 жылы ол Вайден қаласына көшті, онда үш жыл кондитерлікке оқыды. Мамандығын бітірген соң Баер бірнеше жыл Баварияны аралап, саяхатшы болып жұмыс істеді. 1932 жылдың қысында ол шәкірттік өткен кондитерлік компанияға қайта оралып, 1933 жылдың наурыз айында жұмыстан босағанға дейін жұмыс істеді. 1930 жылы Баер нацистік партияға мүше болды, ал 1932 жылдың 1 шілдесінде SS қатарына қосылды. Вайдендегі жергілікті SS бекетінде ол болашақ концлагерь командирі Мартин Готфрид Вайспен танысты. Вайс басшылығымен SS тобының кішкентай тобы айналасындағы ауылдарда нацистік партияның демалыс күндері өткізілетін митингтерде сөз сөйлейтін адамдарға күзеттік қызмет көрсетті. Кейін Баер генерал SS-ке қосылғанын, себебі оған "әскери тәртіп" және "әскер ойнаудың қуанышы" ұнады деп айтты. Баер Дахаудағы күзетшілікке дайындық курсын "өте қатаң" және "жақсы өңделген" деп сипаттады: "Біз неғұрлым жақсы өңделген сайын, соғұрлым мақтан тұтатынбыз". 1934 жылдың желтоқсанынан 1935 жылдың наурыз айының соңына дейін ол Берлиндегі гестапоның әйгілі Колумбия Хаус түрмесінде күзетші болып қызмет етті. Кейін ол SS-тің 2-ші Бранденбург полкіне тағайындалды, ол 1936 жылы Заксенхаузен концлагерін салуға қатысты. Ораниенбург концлагерінде взвод командирі курсын бітіргеннен кейін Баер 1938 жылдың наурыз айынан қыркүйегіне дейін Бухенвальд концлагерінде SS TV 3-ші Тюринген полкінде қызмет етті. 1938 жылдың қыркүйегінде Баер SS-тің екінші лейтенанты (Untersturmführer) болып тағайындалды және сол жылдың соңында жаңадан құрылған Нойенгамме концлагерінің күзетшілерінің бірінші тобын басқарды, ол кезде әлі де Заксенхаузен концлагерінің бөлімшесі болып есептелді. 1940 жылдың қыркүйегінде ол командалық күзетші болды. 1940 жылдың соңында Баер майданға жіберуді сұрады, ал компания командирі курсын бітіргеннен кейін Шығыс майданына жіберілді. 1941 жылдың желтоқсанында жараланғандықтан Нойенгамме концлагеріне қайтарылды. 1942 жылы Баер Нойенгамме концлагері командирінің адъютанты болып тағайындалды. Нойенгаммеде ол арнайы газ камерасында совет әскерлерін өлтіруге және Т4 эвтаназия бағдарламасындағы 14f13 операциясы деп аталатын тұтқындарды іріктеуге қатысты. 1942 жылдың қарашасынан 1944 жылдың мамырына дейін Баер SS-тің Бас экономикалық және әкімшілік басқармасының басшысы Освальд Польдің адъютанты болды. 1943 жылдың қарашасында ол "Д" бөліміндегі "Концлагерьтер инспекциясы" DI (Орталық кеңсе) кеңсесін басқарды. Ол 1944 жылдың 11 мамырынан 1945 жылдың басына дейін лагерьтің толық таратылуына дейін тұтқындарға қатысты Гиммлер тым "мұмсақ" деп санаған Артур Либехеншельді алмастырып, Аушвиц I-нің үшінші және соңғы командирі болды. 1943 жылдың қарашасынан 1944 жылдың соңына дейін Фриц Хартженштейн мен Йозеф Крамер Аушвиц II Биркенаудағы жойқын лагеріне жауапты болды, сондықтан Баер 1944 жылдың соңынан 1945 жылдың ақпанына дейін лагердің сол бөлігінің командирі болды. Соғыс аяғына таяу, Нордхаузендегі Mittelbau Dora концлагерінің командирі ретінде Отто Форшнердің орнын басқан Баер совет әскерлерін асып өлтіруге жауапты болды. Оның соңғы шені - SS майоры.

Born in Floss, Bavaria in 1911, Baer grew up in a Protestant family. In 1925, he moved to Weiden in der Oberpfalz, where he performed a three year apprenticeship to become a pastry chef. After completing his vocational training, Baer toured Bavaria for several years as a journeyman. Eventually, in winter of 1932, he returned to the pastry company of his apprenticeship and worked there until he resigned in March 1933. Baer signed on with the Nazi Party in 1930, and on 1 July 1932 he became a member of the General SS. In the local SS post in Weiden, he met the future concentration camp commandant Martin Gottfried Weiss. Under the direction of Weiss, a small SS gang offered protection to speakers at weekend public meetings of the Nazi Party in the surrounding villages. Baer later stated that he had joined the General SS because he liked the "soldier discipline" and the "joy of playing soldiers". Baer described the training for guard duty in Dachau as being "very strict" and "sharply polished": "The more we were polished, the more proud we were of it". From December 1934 to end March 1935, Baer performed guard duty at the infamous Gestapo prison Columbia Haus in Berlin. He was later assigned to the SS Death's Head (SS TV) 2nd regiment Brandenburg, which in 1936 was involved in the build up of the Sachsenhausen concentration camp. After taking a platoon commander course in Oranienburg concentration camp, Baer served from March to September 1938 with the SS TV 3rd regiment Thuringen in Buchenwald concentration camp. In September 1938, Baer was promoted to SS second lieutenant (Untersturmführer) and, at the end of the same year, he headed the first group of guards in the newly established Neuengamme concentration camp, then still a sub camp of the Sachsenhausen concentration camp. In September 1940, he became a commando overseer. At the end of 1940, Baer asked to join the front line and, after completing a course to become a company commander, he was sent to the Eastern front. In December 1941, as a result of a wound, he was transferred back to Neuengamme concentration camp. In 1942, Baer was appointed adjutant to the commandant of the Neuengamme concentration camp. At Neuengamme, he participated in the killing of Soviet prisoners of war in a special gas chamber and in the selection of prisoners for the so called Operation 14f13 in the T4 Euthanasia Program. From November 1942 to May 1944, Baer was adjutant to Oswald Pohl, then chief of the SS Main Economic and Administrative Office. In November 1943, he took over the office DI (Central Office) in the Department D "Concentration camps Inspectorate". He succeeded Arthur Liebehenschel, considered by Himmler to be too "soft" with the prisoners, as the third and final commandant of Auschwitz I from 11 May 1944, until the final dissolution of the camp in early 1945. From November 1943 until the end of 1944, Fritz Hartjenstein and Josef Kramer were responsible for the extermination camp in Auschwitz II Birkenau, so Baer was only Commandant of that part of the camp from the end of 1944 until February 1945. Near the end of the war, having replaced Otto Förschner as commandant of the Mittelbau Dora concentration camp in Nordhausen, Baer was responsible for the mass execution of Soviet prisoners by hanging. His final rank was SS Major.

Соғыстан кейінгі

Соғыс аяқталғаннан кейін Баер туған жеріне оралып, ақырында Гамбург маңында қоныстанды, Карл Эгон Нойман есімімен орман шаруашылығында жұмыс істеді. Франкфурттағы Аушвиц процесіндегі тергеу барысында 1960 жылдың қазан айында оны қамауға ордер берілді және оның суреті газеттерде жарияланды. Баердің қамауға алыну оқиғасын Девин Пендас өзінің «Франкфурттағы Аушвиц сот процесі» атты кітабында егжей-тегжейлі баяндаған. «Билд Цайтунг» газетінде іздеп отырғандар тізіміндегі суретін көргеннен кейін, Фюрст фон Бисмарктің иелігіндегі әріптесі Баердің сол жерде орманшы болып жұмыс істейтінін хабарлады. 1960 жылдың 20 желтоқсанының таңында «Нойманды» ұстаған шенеуніктер алдымен ол барлық айыптауды жоққа шығарды. Үйдегі әйел Баерді «күйеуім» деп атағаннан кейін, өзін «фрау Баер» деп таныстырды, бірақ Баердің «Нойман» есімді екенін мәлімдеді. Дегенмен Баер, соңында өзінің нағыз есімін мойындады. Адвокатының кеңесімен ол куәлік беруден бас тартты. Ол 1963 жылы сотқа дейінгі қамауда жүргенде жүрек талмасынан қайтыс болды.