Кіріспе

Лаваль (ла. val) – Францияның батысындағы қала, Париждің оңтүстік-батысында орналасқан, Майен департаментінің астанасы. Оның тұрғындары лаваллуа деп аталады. Лаваль коммунасы, метрополиялық аймағын есептемегенде, Пей-де-ла-Луар аймағында халық саны бойынша жетінші және Францияда жүз жиырма екінші орында. Француз революциясына дейін дәстүрлі Мэн провинциясының бір бөлігі болған, қазір екі департаментке – Майен мен Сартқа бөлінген Лаваль, сонымен қатар Бретаньдің кіреберісінде орналасқан және Нормандия мен Анжудан шалқары емес. Осы себепті ол орта ғасырларда Францияның солтүстік-батысындағы маңызды бекініс болды. Лаваль 11 ғасырда қалаға айналды және Мэн мен Бретаньдегі ең қуатты әулеттердің бірі – Лаваль әулетінің отаны болды. Лаваль графы 1300 жылдары тоқыма өнеркәсібін дамытты және бір ғасырдан кейін Лавальды француз Ренессансының маңызды орталығына айналдырды. Сүт өңдеуден пайда көбірек болғанға дейін, Лавальда зығыр өндірісі басты қызмет түрі болып келді. Лаваль қамал салынған жардың айналасында және Майен өзенінің бойында дамыды. Лаваль метрополиялық аймағы – Францияның батысындағы шағын экономикалық орталық, әсіресе өнеркәсіп, сүт өндірісі, электроника және химия салаларында белсенді. Лаваль экономикалық тұрғыдан Бретань аймағының әкімшілік орталығы – Реннеге бағытталған және Лавальдан батысқа қарай орналасқан. Лавальдың өзі 49 573 тұрғынды қамтиды, ал оның агломерациясында шамамен 144 000 адам тұрады. Лаваль агломерациясы 34 коммунадан тұрады, онда 113 000 тұрғын бар. Этимологиялық тұрғыдан алғанда, Лаваль атауы, әрине, француз тілінде «аңғар» («la vallée») дегенді білдіреді, Лаваль орналасқан Майен өзенінің құнарлы аңғарын бейнелеу үшін. Бұл атау басқа француз елді мекендерінің аттарында да жиі кездеседі, кейде екінші сөзбен бірге, мысалы, Лаваль-д’Орель (Ардеш) немесе Лаваль-сюр-Дулон (Жоғарғы Луара). Қала туралы алғашқы жазба латын тілінде Vallis Guidonis, яғни «Гайдың аңғары» деп айтылған, өйткені Лаваль графының барлығы Гай деп аталған. Оның бір жағында қамал әдетте Castrum Guidonis немесе Aula Guidonis («Гайдың қамалы» және «Гайдың сарайы») деп аталған. 11 ғасырда Лавальды Castrum Vallis немесе жай ғана Vallis деп те атаған, ал 1080 жылы Лаваллис атауы пайда болған. Латын тіліндегі басқа атаулар: Valles және Castrum de Valibus. Lavallum Guidonis алғаш рет 1239 жылы жазылған. Ренессанстан кейін Лаваллис және Лаваллиум атауларын дін қызметкерлері мен ғалымдар жиі қолданған. Лаваль – Майен өзенінің аңғарына қарай орналасқан, тау беткейімен ерекшеленетін төбелі қала. Осы төбеде қамал салынған, ал орта ғасырлық орталық оның төңірегінде орналасқан. Лаваль маңындағы төбелер мен көлбеу жерлер – Бретон түбегін құрайтын ежелгі тау тізбегі – Арморикан массивінің іздері. Қаланың төңірегінде ауыл шаруашылығы жерлері жатыр. Ескі шұңқырлы сарайлардың қалдықтары әлі де көрініп тұр. Лавальды бірнеше орман қоршап тұр, мысалы, Forêt de Concise (шамамен 600 гектар) және Bois de l'Huisserie (254 гектар). Екеуі де қаланың оңтүстігінде орналасқан.

Қалалық аумақ

Лаваль коммунасы жеті басқа коммунамен шектеседі. Сағат тілі бойынша, бұл Чанге, Боншам-ле-Лаваль, Форсе, Энтрамм, Л’Юиссери, Монтинье-ле-Брийан және Сен-Бертевин. Сен-Бертевин агломерацияның құрамына кіреді, ал Чанге және Боншам-ле-Лаваль жақсы интеграцияланған, бірақ қалған коммуналар ауылдық жерлер болып қалады, олар ауылдар мен шағын елді мекендерді қамтиды. Тағы 26 коммуна олармен бірге Laval Agglomération агломерациялық қауымдастығын құрайды. Олардың саны шамамен 113 000 адамды құрайды.

Климат

Лавал Атлант мұхиты мен Ла-Маншқа жақын орналасқандықтан, қоңыржай климатқа ие, бұл оған мұхиттық климат сипаттемесін береді. Қыстары көбінесе ылғалды, аздаған мұз және қар жауады, ал жаздары жылы және күннөлді болады, дегенмен жаңбыр жиі түседі.

Қалалық морфология

Лавалдың ең көне көшелері мен ғимараттары қамал тұрған төбесінің маңында орналасқан. Бұл жердегі қала құрылымы орта ғасырларға дейін барады және Майен өзенінің батыс жағалауымен шектеледі. Бұл ескі орталық бүгінде негізгі сауда орталығы болып табылады, онда бірнеше жаяу көшелер мен шағын дүкендер бар. Ортағасырлық жартылай ағаштан салынған бірнеше үйлер әлі де көрініс тапқан, бірақ ғимараттардың көп бөлігі 18-19 ғасырларда салынған және туф тасынан тұрғызылған. Қамалдан оңтүстікке қарай шамамен бір километр жерде орналасқан Авесниер қалашығы – 1863 жылы Лавальмен біріккен бұрынғы коммуна. 1073 жылы негізделген ол әлі де бірнеше ескі үйлер мен ортағасырлық базиликаны қамтиды. Қалаға қосылған тағы бірнеше ірі ортағасырлық ауылдарға Ле-Бург-Херсенд және Сен-Мартен жатады. Майеннің шығыс жағалауы да орта ғасырларда, өзен арқылы өтетін көпірге дейін созылған көше бойында қоныстанды, бірақ ол негізінен 19 ғасырдың екінші жартысында, теміржол станциясы салынған кезде дамыды. Қала орталығын қоршаған ескі фауборгтар да сол кезеңде пайда болды және көбінесе жеке тұрғын үйлерден тұрады. 20 ғасырғы маңындағы аудандарда кейбір мемлекеттік тұрғын үйлер бар, бірақ жеке үйлер көптеп кездеседі. Қала шетінде бірнеше сауда орталықтары мен өнеркәсіптік аймақтар орналасқан. Лаваль шағын айналма жолмен қоршалған, ал Париж-Рен автожолы қаланың солтүстігінен өтеді. 20 ғасырға дейін Лаваль Майен өзенінде портқа ие болды, оны негізінен зығыр фабрикалары қоршап тұрды. Ескі өнеркәсіптік аймақтар 1970 жылдан кейін қайта жаңартылды, ал өзен содан бері демалыс орнына айналды.

Жасыл аймақтар

Лаваль – шағын қала, ал табиғат орталықтан алыс емес. Қала 25 гектар саябақ пен бақтарды, жалпы 200 гектар жасыл аймақты басқарады. Ең үлкен саябақ – Jardin de la Perrine, ол орталықта, жартасты үстірттің үстінде орналасқан. Бұрын жеке бақша болған ол, 18-ғасырдағы сарайды қоршап, француз және ағылшын бақшаларын, сондай-ақ роза бағын, апельсинхана мен шағын жануарлар бағын қамтиды. Бұл саябақтың ауданы 4,5 гектарды құрайды. Лавальда туған көрнекті наив суретшісі Анри Руссо осы жерде жерленген. Jardin de la Perrine-нен басқа, орталықтағы негізгі жасыл аймақтар – 2012 жылы қайта жаңартылған Square de Boston және қаланың орталық нүктесі саналатын 11 қараша алаңында орналасқан Square Foch. Лаваль коммунасының меншігінде 25 гектарлық Боис Гаматс орманы бар, ол қаланың оңтүстік шетінде жатыр. Іргелес орналасқан Боис де л'Хуиссери орманы одан әлдеқайда үлкен және Лаваль агломерациясымен басқарылады. Лаваль үйінің «Eadem mensura» («бірдей өлшем») деген девизі болған, ол кейде Лаваль қаласымен байланыстырылады. 1987 жылы муниципалитет логотип қабылдады, ал 2010 жылы оны Лавальдың екі символы – геральдикалық арыстан мен палиндромды бейнелейтін жаңа логотиппен алмастырды. Бұл логотип үлкен әріптермен жазылған «Laval» сөзінен тұрады, соңғы «L» әрпі арыстанның қысқышында бейнеленген және палиндромды көрсету үшін кері бұрылған.

Орта ғасырлар

ХІ ғасырда қамал салынғанға дейін Лаваль қаласы болған жоқ. Алайда, бұл жер бұрыннан-ақ маңызды жол болған, себебі ол Ле-Ман мен қазіргі Бретань провинциясының астанасы Корсельді байланыстыратын римдік жолда орналасқан. Сонымен қатар, қала аумағының бір бөлігіне галл тайпалары қоныстанған. Мысалы, орталықтан солтүстікке қарай орналасқан Приц маңында галл стеласы табылды. Приц шіркеуі алғаш рет 710 жылы айтылған. 870 немесе 878 жылдары нормандардың Бретаньға шабуылы кезінде бритт әулиесі Тудуалдың денесі Лавальға әкелінген деп есептеледі. Лаваль орны стратегиялық маңызы бар еді, өйткені римдік жолмен саяхаттайтындар Майен өзенін осы жерде өткел арқылы кесіп өтуге тиіс болды. Өзеннің батыс жағалауындағы таулы үстірт өткелді толық бақылауда ұстауға мүмкіндік берді. 10 ғасырда осы жерде алғашқы әскери құрылым салынды, ал ғасыр соңында Мэн графының жарғысында вилла туралы мәліметтер келтірілген. 1020 жылы Мэннің Герберт I Лаваль барондығын Гай I-ге сыйлады, ол қаланың алғашқы иесі болды. Гай I Лавальға жаңа қамал салды, ал қала бірте-бірте римдік жол мен өзен жағалауында қалыптасты. Гай I салған қамал қазіргі құрылыстан әлдеқайда кең болды. Ол топырақ қабырғамен қоршалған және қазіргі собордан бастап қамалға дейін созылған. Қабырға үстіндегі мотта иелер тұратын жерге баруға мүмкіндік берді, ал екінші мотта, мүмкін, қамал ішінде орналасқан. Авесниердегі базилика, қамалдан оңтүстікке қарай бірнеше шақырым жерде орналасқан, XII ғасырда Гай III құрған. 1200 жылға таяу топырақ қабырға бұзылып, қамал кішірейіп, қазіргі түріне келді. Қала өз қорғаныс жүйесін дербес дамытты. Жүз жылдық соғыс кезінде 1428 жылы қала Джон Талбот басқарған ағылшын әскерлерімен басып алынды. Бір жылдан кейін ол қайтадан француздың иелігіне көшті. Соғыс салдарынан көп зиян келді, содан кейін қала толыққанды қайта жаңартылды. Осылайша, ортағасырлық орталықта әлі де тұрған жартылай ағаштан жасалған үйлердің барлығы 15 ғасырдан бұрын салынбаған. Лавальдың ең жақсы және ең қымбат киімдері – рояль мен деми-Холланд. Деми-Холланд 700 фунтқа дейін, ал ең арзан туалет форте 50 фунтқа дейін бағаланған. Лавальда жасалған басқа маталар да арзан және сапасы төмен болды, бірақ олар жалпы өндірістің басым бөлігін құрады. Лаваль маталары негізінен Францияда, сондай-ақ шетелде сатылды. Рустикалық non battues тек испан нарығына арналды, ал ең жақсы маталардың бір бөлігі Португалияда сатылды, ал берік киімдер Америкадағы француз колонияларына экспортталды. Рояльдер мен деми-Холландтар әдетте Париж маңындағы және базарларымен танымал Троя, Сенлис және Бове қалаларында сатылды. Лаваль француз әскері үшін арнайы мата – понтивиді де өндірді. ХХ ғасырдың басында Лавальда сот, сауда палатасы, сауда төрешілері кеңесі, семинария және ұлдарға арналған орта мектеп сияқты бірнеше мекеме болды. Лаваль мен оның маңындағы қалаларда тоқыма өнеркәсібі құлдырап, әлі де 10 000 адам жұмыс істеді. Сондай-ақ, металл құю, ұн тарту, терілеу, бояу, аяқ киім жасау және мәрмәр кесу сияқты салалар да дамыды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Лавальды нацистік Германия басып алды. 1944 жылдың маусым және шілде айларында одақтастар қаланы бірнеше рет бомбалады. Пойыз станциясы мен оның айналасындағы аумақ, сондай-ақ виадук және орталықтағы бірнеше көшелер қирады. Генерал Паттонның әскерлері 1944 жылдың 6 тамызында Лавальға келді. Неміс басқыншылары дереу капитуляцияламады және қаланы тастап кету алдында көпірлерді қиратты. Соғыстан кейін Лаваль тез индустрияланды. Ескі мата фабрикаларының көпшілігі жабылды, ал қалада тамақ өңдеу саласы, әсіресе сүт өнімдерін өндіру дамыды. Сонымен қатар, пластик өңдеу және автомобиль өндірісі де дамыды. Осы кезеңде қала тез кеңейіп, жаңа кампус және жаңа аурухана сияқты бірнеше жаңа мекемелер салынды.

Экономика

Қала тарихи тұрғыдан жоғары сапалы мата өндіруші, сонымен қатар құю фабрикалары да бар. Лаваль қаласында Лаваль және Майен технологиялық паркі де орналасқан, онда электроника, компьютерлер және оларға қосымша құрылғылар, тамақ технологиясы, ветеринариялық фармацевтика, жасанды шындық, аудиовизуалды өндіріс, патенттер, маркетинг және ақпараттық орталық салаларында жұмыс істейтін компаниялар заманауи ғимараттарда шоғырланған. Бұл қала сүт өнеркәсібі үшін де маңызды орталық болып табылады және ірімшік, ультрапастеризацияланған сүт және йогурт өндіріледі. "Лакталис" компаниясының бас кеңсесі осы қалада орналасқан. Қала орталығында әр сейсенбі және сенбі күндері бұрынғы Әділет сарайының жанында базар өткізіледі.

Теміржол

Лаваль теміржол станциясы TER Pays de la Loire аймалық пойыздарымен Льо-Ман, Ренн, Анже және Нант қалаларымен, ал TGV жылдам пойыздарымен елдің ірі қалаларына – Париж, Страсбург немесе Лилль сияқты қалалармен байланыс ұсынады.

Жолдар

A81 тас жолы Лаваль қаласының солтүстігінен өтеді, осы арқылы қала Париж бен Бретаньмен байланысады. Лаваль қаласы арқылы бірнеше маңызды тас жолдар өтеді, бұл қалаға Ренн, Ле-Ман, Анжер, Тур және Нант қалаларына тікелей бағыттарды ұсынады.

Қоғамдық көлік

Лаваль қаласындағы автобус желісі TUL (Transports Urbains Lavallois) деп аталады. Ол Лаваль қаласы және оған жақын маңындағы аудандар үшін 17 қалалық бағыттан тұрады, оның ішінде 4 бағыты дүйсенбіден жексенбіге дейін жұмыс істейді. Лавальда Vélitul деп аталатын велосипед бөлісу жүйесі де бар.

Агломерация

Лаваль агломерациясының қалалық ауданы 34 коммунаны қамтиды.

Өнер

Қала өзінің бай мұрасының арқасында Ville d'Art et d'Histoire аталымын алды. Дуанье Руссо Лаваль қаласында туғандығына байланысты, екі жылда бір рет өткізілетін наив өнер фестивалі, Biennale Internationale d'Art naïf de Laval ұйымдастырылады. Ол қазіргі заманғы примитивизмнің даму жолын зерттеуге бағытталған. Суреттер Еуропаның барлық аймақтарынан жеткізіледі.

Спорт

Stade Lavallois – жергілікті кәсіби футбол клубы. «Лаваль» өз алаңындағы ойындарын «Стад Франсис Ле Басерде» өткізеді және оған Оливье Фраполли басшылық етеді.