Кіріспе
Шотланд ақсұлтаны және мемлекет қайраткері Роберт Стюарт, Олбани герцогы (шамамен 1340 – 3 қыркүйек 1420) – Шотландия королдік отбасының мүшесі. Ол үш шотланд монархының (Роберт II, Роберт III және Джеймс I) регенті қызметін атқарды. Қатыгез саясаткер ретінде танылған Олбани, немере інісі – Ротесей герцогын, болашақ Шотландия королі Джеймс I-нің бауырласын өлтірген деген күдікке іліккен. Джеймс он сегіз жыл Англияда тұтқын күйінде болды, ал ол уақытта Олбани Шотландияда регент, іс жүзінде король рөлін атқарды. Ол 1420 жылы қайтыс болды, ал оның орнын ұлы Мёрдок Стюарт, Олбани герцогы басты. Мёрдок Джеймс Шотландияға оралғанда 1425 жылы мемлекетке қарсы қылмыс жасағаны үшін жазаланды, бұл Олбани Стюарттарының толық құлдырауына жақын болды.
Robert Stewart, Duke of Albany (c. 1340 – 3 September 1420) was a member of the Scottish royal family who served as regent (at least partially) to three Scottish monarchs (Robert II, Robert III, and James I). A ruthless politician, Albany was widely regarded as having murdered his nephew, the Duke of Rothesay, and brother to the future King James I of Scotland. James was held in captivity in England for eighteen years, during which time Albany served as regent in Scotland, king in all but name. He died in 1420 and was succeeded by his son, Murdoch Stewart, Duke of Albany, who was executed for treason when James returned to Scotland in 1425, almost causing the complete ruin of the Albany Stewarts.
Ерте өмір және ата-бабалары
Роберт Стюарт – Шотландияның болашақ королі Роберт II (1316–1390 жж.) мен Роуалланның Элизабет Мюрінің үшінші ұлы. Оның ата-анасының некесі бастапқыда канонды емес деп есептелді, бұл кейбір топтарда олардың балалары мен ұрпақтарына заңды емес статусын берді, бірақ 1349 жылы Папаның рұқсатымен олар қайтадан некеге тұрды және олардың балаларының заңдылығы расталды. Роберттің әкесі Шотландияның 6-шы жоғары басқарушысы Уолтер Стюарт (1293–1326) болды, ал оның әкесі Стюарт әулетінің алғашқы монархы болды. Оның анасының бабасы Роберт Брюс (1274–1329), Баннокберн шайқасының легендарлы жеңімпазы. Роберт Стюарт көптеген туыстары бар үлкен отбасында өсті. Оның үлкен ағасы Джон Стюарт (1337–1406) 1368 жылы Каррик графы атанды және кейіннен Роберт III деген атпен Шотландия королі болды. 1361 жылы Стюарт Маргарет Грэмге, Ментейт графынасына (1334–1380) үйленді, ол Робертті төртінші күйеуі ретінде алған бай ажырасқан әйел болды. Оның қарындасының Ментейт және Файф графтықтарына талап етуі оған осы атақтарды қабылдауға мүмкіндік берді, ол Ментейт және Файф графтары атанды. 1362 жылы жұбайлар ұлдары, Мёрдок Стюартты (1362–1425) дүниеге әкелді, ол әкесінің атақтары мен иеліктерін мұраға алды. Стюарт Дун қамалының құрылысына жауапты болды, ол бүгінде көбінесе сақталған. Стюарт Ментейт графы болған кезде, Дун қамалы тұрған жерлер оған берілді. Құрылыс осыдан кейін кез келген уақытта басталуы мүмкін, және қамал 1381 жылы кем дегенде жартылай аяқталды, сол жерде харта бекітілді.
Саясат және соғыс
Шотландияның он төртінші ғасырдың аяғындағы саясаты тұрақсыз және қанды болды, ал Албаньдің мансабының көп бөлігі аумақ, жер және атақтарды, көбінесе зорлық-зомбылықпен иеленуге жұмсалды. Олардың дені сау әкесі Роберт II (1371–1390) билік құрған кезде Роберт Стюарт және оның үлкен ағасы Лорд Каррик Шотландияның регенттері ретінде, іс жүзінде корольдердей қызмет етті, ал Албань Шотландияның Жоғары канцлері болды. Ол Англия Корольдігіне бірнеше әскери жорықтар мен шабуылдар ұйымдастырды. Фиф 1388 жылғы желтоқсан айында өткен кеңесте Шотландияның қамқорлығы Карриктен (жақында жылқының тепкісінен ауыр жарақат алған) Фифке өтуін қамтамасыз етті. Фифтің солтүстіктегі тәртіпсіздік жағдайын дұрыс шешу ниеті, әсіресе Александр, Букан графы, Баденох және Росс лорды, оның кіші әйелінің іс-әрекеттеріне қатысты, жалпы қолдау тапты. Бьюкен Форттан солтүстікке қарайғы Әділет судьясы лауазымынан шеттетілді, ол көп ұзамай Фифтің ұлы Мердок Стюартқа берілді. Әкесі мен ұлы енді отбасылық мүдделерін кеңейту үшін бірлесіп жұмыс істей бастады, бұл оларды Аралдардың Иесі Дональд Макдональд сияқты ақсүйектердің басқа өкілдерімен қарым-қатынастың шиеленісуіне алып келді. 1398 жылы Дэвид Ротесей герцогы, ал Роберт Албани герцогы аталды, бұл Шотландия ақсүйектері арасында құрылған алғашқы екі герцогтық болды. Билік Албаньден оның жүрегіне жақын немересіне қарай ауыса бастады.
Ротсей герцогының өлтірілуі
Алайда, ағылшындар көп ұзамай Шотландияға шапқындады, соның салдарынан Олбани мен Ротсей арасында қатысты даулар туды. 1401 жылы Ротсей шығыс жағалаудағы қалалардың кедендік алымдарынан негіссіз үлкен сомаларды иеленгені және Сент-Эндрюс епископтігінің бос қалған кірістерін тартып алғаны айыпталды. Ротсей өзінің інісі Бухан графы Александр Стюартпен бірігіп, Шотландияның орталық аймағындағы Олбанидің ықпалына қарсы тұрды. 1402 жылы оның өкілеттігі аяқталған соң Олбани жылдам және қатал әрекет етті. Ротсей тұтқындалды және Олбанидің Фолкленд қамалына қамалды, ол 1402 жылдың наурыз айында қайтыс болды. Ротсейдің өліміне Олбани мен Дуглас кінәлі болуы мүмкін, олар жас ханзаданың таққа отыру ықтималына үлкен алаңдаумен қарады. Олбани күдікке ілікті, бірақ ол жалпы кеңесте барлық айыптан ақталды, ол «құдайдың құдіретімен және басқаша емес, оның [Ротсей герцогінің] осы өмірден кеткені анықталды» деген шешім шығарды. Дегенмен, Олбани кінәсінен ақталғанына қарамастан, қылмысқа күдіктер сақталды, бұл күдіктер Ротсейдің кіші ағасы, болашақ Шотландия королі Джеймс I-ді ешқашан тастамады және ақырында Олбани Стюарттарының құлауына әкелді. Джон Дебретт 1805 жылы жазғанда герцог Роберттің ниеті мен кінәсіне күмән келтірмеді: «Ол Роберт, Олбани герцогы, өзінің ағасы Роберт патшадан толық билікті алғаннан кейін, тақты өз отбасына әкелуді ойлап, Ротсей герцогін өлтірді». Ротсейдің өлімінен кейін король өзінің екінші ұлы Джеймс үшін қорқуын басталды, ол өз қауіпсіздігі үшін Шотландиядан қашып кетті. Дебретт былай деді: «Осындай тағдырдан сақтану үшін король Роберт өзінің кіші ұлы Джеймсті Францияға жіберуге шешім қабылдады, ол он шақты жаста болған, теңіз ауруына шалдығып, ағылшын жағалауына қонуға мәжбүр болды және он сегіз жыл Англияда тұтқын болып қалды. Осы қайғылы оқиғалардан кейін король Роберт 1406 жылы қайғыдан көз жұмды». 1411 жылдың 24 шілдесінде Харлоу шайқасында (қанды салдарынан «Қызыл Харлоу» деп аталды) екі тарап та ауыр шығынға ұшырады, бірақ Макдональд 9000 әскермен кетіп, Мар графы мен оның аз санды әскерлері майдан даласында қанға батты. Аралдардың Лорды Росс графтығына деген талабын жеңіп алды. Стюарт армиясын Олбанидің туысы Александр Стюарт, Мар графы басқарды, ол кейіннен Олбанидің ұлы Мердок Стюарт, Олбани герцогы және оның екі ұлын опасыздыққа кінәлаған рыцарьлар мен теңдестер алқасында отырды, бұл Олбани Стюарттарын іс жүзінде жойды.
"This Robert, Duke of Albany, having obtained the entire government from his brother, King Robert, he caused the Duke of Rothesay to be murdered, thinking to bring the Crown into his own family". After Rothesay's death, the King began to fear for his second son, James, who fled Scotland for his own safety. Debrett continues:
"to avoid the like fate, King Robert resolved to send his younger son James, to France, then about nine years old, who being sea sick, and forced to land on the English coast was detained a captive in England eighteen years. At these misfortunes King Robert died of grief in 1406." At the Battle of Harlaw (known as "Red Harlaw" on account of its savagery) on 24 July 1411, losses were heavy on both sides, though Macdonald left with 9,000 men and the Earl of Mar and his lesser forces lay bleeding on the battlefield. The Lord of the Isles eventually prevailed in his claim to the Earldom of Ross. The Stewart army was led by Albany's nephew, Alexander Stewart, Earl of Mar, who later sat on the jury of knights and peers which convicted Albany's son Murdoch Stewart, Duke of Albany and two of his sons of treason, virtually annihilating the Albany Stewarts.
Өлім және мұра
Олбэни герцогы 1420 жылы Стирлинг замкісінде қайтыс болды және Фифтегі Данфермлин аббаттығында жерленген. Ол Альбани герцогы және Шотландия регенті ретінде оның ұлы, Альбани герцогы Мердок Стюарт тағайындалды. Бірақ Мердок билігін ұзақ уақытқа созбады. 1425 жылы Англияда 18 жыл тұтқында болған, шет елге қуылған король Джеймс ақыры Шотландияға оралды және Мердокты, сондай-ақ оның отбасының көп бөлігін мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыппен өлім жазасына кесті, бұл Олбани Стюарттарының толық құлдырауына себеп болды. Мердок Стюарттың жалғыз тірі қалған ер бала мұрагері – оның кіші ұлы, Джеймс "Семиз" Стюарт болды. Ол әкесі мен бауырларының тұтқындалуына наразылық білдіріп, корольға қарсы қысқа уақыт көтеріліс жасағаннан кейін Ирландияға қашып кетті. Джеймс қайтып оралу мүмкіндігі болмады, Ирландияда қалып, 1429 жылы қайтыс болды. Ол әкесінің лауазымдарын мұраға алмады, себебі олар алынып тасталған еді. Олбанидің шөбересі Джеймс "Киік" Стюарт (шамамен 1410–1470) ақыры корольден кешірім алып, Шотландияға оралды, бірақ отбасы жоғалтқан жерлерін ешқашан қайтарып алмады. Джеймс "Киік" Стюарт – Лохернсайдтағы Ардворлич Стюарттарының атасы, олардың тарихын Сэр Уолтер Скотт "Монтроз жырларында" баяндайды.
Албания көркем әдебиетте
Найджел Трантердің Стюарт трилогиясы Олбэни Шотландиядағы маңызды тұлға болған кезеңді қамтиды. Реган Уокердің «Ең мықты жүрек» романы 1386-1412 жылдар аралығында, Аралдардың Лорды Дональд Ислейдің Росс графы титулы үшін Олбэнимен күрескен кезеңін қамтиды.