Кіріспе

12 ғасыр астрологы, ғалым Герман Каринтиялық (1105/1110 – 1154 жылдан кейін), сонымен қатар Герман Дальмата немесе Склавус Дальмата, Секунд деп те аталды, өзінің сөзімен "Истрияның төрінде" туған, философ, астроном, астролог, математик және араб еңбектерін латын тіліне аударған. Баттың Аделары, Севильдің Иоанны, Кремонаның Жерары және Тиволидің Платонымен бірге, Герман 12 ғасырдағы араб астрономиялық еңбектерінің ең маңызды аудармашысы саналады. Оның аудармаларының ортағасырлық Еуропа астрономиясының дамуына тигізген әсері ерекше зор болды.

Атауы

Герман (сонымен қатар Герман деп те жазылады) ағылшын және латын тілдерінде өзінің туған жеріне немесе этникалық тегіне қатысты бірнеше есімдермен белгілі: Каринтиялық Герман (Hermannus de Carinthia); Далмациялық Герман немесе Герман Далмат (Hermannus Dalmata); немесе Славян Герман (Hermannus Sclavus). Герман өзінің отаны Каринтия немесе Истрия екенін әрдайым айтады. Оның өзі ұнататын лақап аты Германнус Секундус болған. 12 ғасырда Истрия маркасының аумағы тым кең болғандықтан, оның орналасқан жерін нақты анықтау қиын – оған Карст жазығы, Триест, Дуино және кейінірек Ішкі Карниоланың көп бөлігі, тіпті Випава өзенінің жоғарғы ағысы да кірген. «Орталық Истрия» термині, әдетте славян халқы қоныстанған, Истрия маркгравының билігіндегі аймақтарды білдірген болуы мүмкін, ал автономды муниципалитет режимінде өмір сүрген, роман тілдерінде сөйлейтін жағалау қалаларынан ерекшеленген. Герман, мүмкін, Истриядағы бенедикттік монастырь мектебінде білім алған. Кейіннен ол 1138 жылға дейін Париж немесе Шартр қаласында Шартрлық Тьерриден сабақ алған. Ол Роберт Кеттонмен алғаш рет Париж немесе Шартр қаласында кездескен болуы мүмкін. Ричард Хаклюйт, Екінші крест жорығы кезіндегі анонимді латын дереккөзіне сілтеме жасай келіп, Роберттің «Франция, Италия, Далмация және Грекия арқылы саяхаттап, соңында Азияға келгенін, онда ол қатал сарацендер арасында өмірін қауіптестіріп, араб тілін толыққанды үйренгенін» және «теңіз арқылы Испанияға оралғандығын» айтады, сондай-ақ Германның «оның ұзақ саяхатында оны сүйреп алып кеткенін» қосады. Бұл бір ғана абзац кейінірек тарихшылар тарапынан көптеген болжамдармен толықтырылды, кейбіреулері оның 1135 жылы Бағдатқа жол тартқанда Константинопольден өткенін және 1136-1138 жылдары Дамаскіде болғанын айтады. Германның өміріндегі ең сенімді деректелген оқиға – 1138 жылы Сахл ибн Бишрдің «Фатидика» еңбегін аударғаны. Шындығында, оның барлық қызметі тек 1138-1143 жылдар аралығында, Испанияда болған кезде ғана анықталады.

Ислам еңбектерін аудару

1142 жылы Герман Испанияда болып, ислам мәтіндерін аудару жобасына қатысты. Пётр I ислам туралы бес мәтінді латын тіліне аудару үшін Германды да қамтитын команда құрды. Команда мүшелері әртүрлі жұмыстарға ден қойған сияқты, ал Герман екеуінің негізгі аудармашысы деп есептеледі: De generatione Muhamet et nutritura eius және De doctrina Muhamet. Жиынтақтағы ең маңызды аударма – Құранның аудармасы болды. Ол "Лекс Махмет псевдопророк" деп аталды және Құранның еуропа тіліне аударылған тұңғыш нұсқасы еді. Көптеген деректер бойынша, Роберт Кеттон оның бас аудармашысы болды (соның ішінде "Лекс Махмет псевдопророк" өзі де). Дегенмен, жобаның командалық табиғатын ескере отырып, Герман да біршама үлес қосуы мүмкін. Нақты аударма болмаса да, "Лекс Махмет псевдопророк" ғасырлар бойы стандартты болып сақталды, қолжазба түрінде тарады, ал 1543 жылы Базельде Теодор Библиандер басып шығарған басылымда жарияланды. Осы басылымда Германның жоғарыда аталған ислам туралы трактаттарының аудармалары Мартин Лютердің кіріспесімен бірге жарық көрді.

Классикалық кітаптардың аудармалары

Герман 1140 жылы Евклидтің "Элементтерін" аударған, мүмкін Роберт Кеттонмен бірлесіп. (Осыдан басқа да он екінші ғасырдағы аудармалар болған). 1143 жылы Герман Тулузада Клавдий Птолемейдің "Планисфарийін" аударды. Герман оны грек тілінен жасалған араб тіліне аударған (Х ғасырда Кордобада жұмыс істеген Маслама ибн Ахмад әл-Маджритидің түсініктемелерімен бірге). Батыс Еуропалық ғалымдар Птолемейдің астрономиялық көзқарастарымен осы Шартрлық Тьерриге арналған аударма арқылы танысты. (Бұл аударма көп уақыт бойы Птолемейдің түпнұсқасына жалғыз байланыс деп есептелді. Кейіннен Истанбұлда сақталған тағы бір араб аудармасы табылды). Герман Птолемейдің "Патшалар тізімін" де аударған. Ұзақ бойы көптеген адамдар Птолемейді Каринтиялық Герман емес, неміс Герман Контракт аударды деп ойлады.

Астрология және астрономия

Германның алғашқы белгілі аудармасы еврей жазушысы Сахл ибн Бишрдің «Liber sextus astronomie» атты астрологиялық трактатының алтыншы кітабы болды. Ол 1138 жылы Испанияда «Zaelis fatidica» (Пайғамбарлық) деген атпен жарық көрді. Сахл ибн Бишр грек астрологиясы дәстүрінде жазған. Ибн Бишрдің алғашқы бес кітабы Иоанн Севильскийдің (Johannes Hispanus) аудармасында сақталған (шамамен 1090 – 1150 жылдар). Алтыншы кітапта әлем мен оның тұрғындарына әсер ететін үш тақырып қарастырылады. Бұл еңбекте планеталар мен кометалардың қозғалысына негізделген болжамдар бар. 1140 жылы Герман Абу Машар әл Балхидің «Китаб әл мадхал ила илм ахкам әл нужум» (Астрономияға кіріспе) атты астрономиялық еңбегін латын тіліне аударды. Бұл еңбек грек философиясының, араб астрономиясының және шығыс астрологиясының мәселелерін қамтиды және алғаш рет 1133 жылы Иоанн Севильский латын тіліне аударды. Германның сөзбе-сөз емес аудармасы «Liber introductorius in astronomiam Albumasaris, Abalachii» (Augusta Vindelicorum, Аугсбург 1489; Венеция 1495 және 1506) деген атпен бірнеше рет басылып шықты. Германның аудармасының көп бөлігі Роджер Херефордтың «Астрономиялық үкімдер кітабына» көшірілді. Германның аудармасының бөліктерін ортағасырлық белгісіз жазушы Георгий Зотор Запар Фендул өзінің бай суреттелген «Liber astrologiae» («Liber Abumazarus») жинағына біріктірді. Герман Мұхаммед ибн Муса әл-Хорезмидің астрономиялық кестелерін (zij) жасады – олар 1126 жылы Баттың Аделары (1075–1164) да аударған. Чарльз Бернетт (2001) Германның Роберт Кеттон және Гюго Санталламен «Liber novem iudicum» (Тоғыз судьялар кітабы), араб астрологтарының, әсіресе әл-Киндидің аудармаларының жинағы бойынша жұмыс істегенін жорамалдайды. Олардың мақсаты қазіргі ырымшыл латын астрологиясын араб астрономиялық ғылымымен алмастыру болған болуы мүмкін. Араб мәтіндерінде Гермес жиі авторитет ретінде көрсетіледі. Бернетт Ренессанс дәуірінің сиқыршылары Херман, Роберт және Хью бастаған герметика дәстүрін жалғастырды деп жорамалдайды. Герман Гюгомен техникалық терминологияны және Асклепийді еске түсіруге бейім, әсіресе «De essentiis» (төменде қараңыз) еңбегінде.