Кіріспе

Шығармашылық жұлдыздар аралық империя. Галактикалық империя – Исаак Азимовтың «Робот», «Галактикалық империя» және «Негіз» серияларында бейнеленген жұлдыздар аралық империя. Империя Құс жолы галактикасы бойынша таралып, тек адамдармен қоныстанған 25 миллионға жуық планетадан тұрады. 12 мың жылдан астам уақыт бойы императорлық биліктің орталығы 40 миллиардтан астам халқы бар Трантор экуменополисінде орналасқан, ол 12 328 жылы тонауға ұшырағанға дейін. Империяның ресми символы – ғарыш кемесі мен Күн. II Клеон – маңызды билікке ие болған соңғы император. Рим империясының құлауы үлгісінде салынған империяның құлауы – Азимовтың көптеген романдарының негізгі тақырыбы.

Өмірбаян

Азимов 1940 жылдардың басында Рим империясына негізделген ойдан шығарылған Галактикалық империяны Джон У. Кэмпбеллге ұсыныс ретінде, Роберт Хайнлайнмен Филадельфия әскери-теңіз кемелерінде жұмыс істеп жүрген кезінде Эдвард Гиббонның «Рим империясының құлдырауы мен құлдырауының тарихы» атты кітабын оқығаннан кейін жасады. Бұл тұжырым 1940 жылдары «Astounding Science Fiction» журналындағы қысқа әңгімелер мен повестьтер арқылы дамыды, 1950 жылдардың басында «Foundation» әңгімелері кітаптар трилогиясы ретінде жариялануымен аяқталды. 827 G. E. (Галактикалық дәуір, империя құрылғаннан бергі жылдар саны) бойынша Галактикалық империя 500 квадриллион тұрғыны бар миллиондаған мекенделген әлемдерді қамтиды. 1990 жылдардың соңында белгіленген «Foundation» сериясының хронологиясына сәйкес, ол шамамен 10 000 жылдан кейін, Галактикалық дәуірдің бірінші жылында пайда болады. (Азимовтың 1950 жылдардың басындағы ресми жарияланбаған хронологиясына сәйкес, Империяның құрылуы бастапқыда 34 500 жылға жоспарланған.) Галактикалық империяның мүмкін болуына адамдардың гиперғарыш арқылы саяхаттау қабілеті себеп болды. Галактикалық империяның ғарыш флоты «Императорлық флот» деп аталады. Империяның астанасы – Трантор, ол галактика орталығына ең жақын мекенделген планета. «Foundation» трилогиясындағы романдар оның ғасырлар бойындағы құлдырауын, анархия мен ыдырау кезеңін, Батыс Рим империясының құлдырауы мен Қараңғы ғасырларға ұқсас жағдайды көрсетеді. Азимов империяның бұрынғы мәртебесін қалпына келтіру үшін екі негіз құрылғанын айтады. Психотарихты қолдану арқылы, Азимовтың болжаған болашақ ғылымы, шамамен 12 000 Галактикалық дәуірде Трантор ғалымы Хари Сельдон империяның құлдырауын болжап, екі негізді құрады.

Шет аймақтар

Шеткері аймақ – Исаак Азимовтың «Қор» (Foundation) сериясындағы ойдан шығарылған жер. Галактикалық империяның сыртқы шеттерін, соның ішінде Анакреон және Сантанни сияқты планеталарды қамтиды. Империяның билігі шеткері аймақта әлсіз, себебі ондағы планета басшыларының өздерінің флоттары болады. Сантанни «Қорды алға жылжыту» оқиғасы кезінде көтеріліс тудырады. Терминусқа Бірінші Қор орналасқаннан кейін 50 жыл өткен соң император шеткері аймаққа автономия береді. Бұл оларды Империяның бақылауынан толықтай шығарып, Империяның ыдырауын бұрынғыдан да анық көрсетеді. Трантордың құлауына дейінгі жылдары шеткері аймақ Империядан тыс жерлерді білдірді. Бұл аймақ кеңейген сайын Империяның мәртебесі төмендеді. Империяның өлшемі мен күші азайған сайын, Империяның құлауына себеп болатын тоқырау күшейді.

Трантор

Трантор – алғашқы Галактикалық империяның астанасы ретінде бейнеленген ойдан шығарылған планета. Трантор алғаш рет Асимовтың "Жалдың қара монахы" атты әңгімесінде еске алынды, кейіннен "Тұңғыш Асимов" жинағына енді. Бұл галактиканың ақылды рептилиялық нәсіл (кейін жеңілген) билік етпейтін бөлігінде адамдар қоныстанған планета ретінде сипатталды. Кейіннен, 1940-шы жылдардағы "Foundation" (Негіз) сериясы алғаш рет баспа түрінде (әңгімелер жинағы ретінде) жарылғанда, Трантор кеңінен танымал болды. Асимов Транторды галактиканың ортасында деп көрсеткен. Кейінгі туындыларында ол астрономиялық білімнің артуын ескеріп, оның орнын Галактикалық орталыққа, адамдардың өмір сүруіне мүмкіндік беретін жағдайға дейін өзгертіп бейімдеді. (Шындығында, галактика орталығында өте зор қара тесік және Сагиттариус А деп аталатын радио толқындарын шығаратын көз орналасқан, ал адамдар онда тіршілікке жарамайды.) Трантор алғаш рет роман түрінде "Көктегі тас" романында суреттелді. Трантор өркениеттің әртүрлі жақтарын көрсетеді: ол галактикадағы билік орталығы және әкімшілік бас штабы болып табылады. Сонымен қатар, ол кез келген урбанизацияланған планетаның болашақта қандай жағдайға түсуі мүмкін екенін көрсететін мысал. Асимов "Foundation" (Негіз) сериясын жазауда Рим империясын шығармашылық негіз ретінде пайдаланған, сондықтан Трантор белгілі бір дәрежеде Рим империясының гүлденген кезеңіндегі Рим қаласына негізделген.

География және тарих

Трантордың ерте тарихы "Ғарыш ағымдары" кітабында қайта жаңғырылады, онда Трантор Республикасының бес әлемі Трантор Конфедерациясына, содан кейін Трантор Империясына (Рим Республикасына ұқсас, бастапқыда Орталық Италияның бір бөлігін ғана басқарған, кейін кең Рим Империясына айналған) өскені айтылады. "Ғарыш ағымдары" оқиғалары кезінде Трантор Галактикадағы әлемдердің шамамен жартысын бақылайды, ал қалған жартысы көптеген тәуелсіз әлемдер мен шағын империяларға бөлінеді – бұл Трантор елшісін әлі де тәуелсіз әлемдерде маңызды тұлға етеді. Кейін, Галактиканы толық жаулап алу арқылы Трантор астанасы болатын Галактикалық Империя құрылды; планета енді елшілерді жібермей, тек бағынышты әлемдерге патшалық әкімдерді жібереді. Бұл жағдай "Аспандағы тас" кітабында, осы уақыт желісіндегі келесі хронологиялық кітапта жүздеген жылдар бойы сақталды. Жер бетінің 40%-ын құрайтын 194 000 000 км² (шамамен) ауданы және 4000 км-ге жуық радиусы (Жер мен Марс арасында) Император сарайынан басқа жерлерде толығымен жасанды күмбездермен жабылған. Ол жер астына терең бойлап созылатын алып қала (экуменополис) және өркендеген шағында 45 000 000 000 (45 миллиард) адамға мекен болды (Екінші Негіз әкімшілердің он еселенгенін ескерсе де), халық тығыздығы шаршы километрге 232 адам (шаршы мильге 600 адам), қазіргі Германияның немесе Коннектикут штатының халық тығыздығымен салыстырылады. Оның халқы Империяны басқаруға немесе планетаның өзін күтіп ұстауға, соның ішінде "жылу шығарушылардан" (геотермальдық ядродан алынатын энергия) және жер астындағы егіншілік пен ашытқылар арқылы тамақ өндіруге толығымен берілді, бұл "Негіз қалаға дейін" кітабында сипатталған. "Галактика энциклопедиясы" Трантор туралы былай дейді: "Мыңдаған буын бойы Императорлық үкіметтің орталығы ретінде және Галактиканың орталық аймақтарында, жүйедегі ең тығыз қоныстанған және өнеркәсіптік дамыған әлемдердің арасында орналасқан ол, адамзат расының көрген ең тығыз және бай жиынтығы болуы мүмкін емес". Трантор күні 1,08 Галактикалық стандартты күнді құрайды. Трантордың ерекше белгілерінің бірі – Трантор кітапханасы (Императорлық кітапхана, Трантор университетінің кітапханасы және Галактикалық кітапхана деп те аталады), онда кітапханашылар күн сайын басқа компьютер терминалына барып, алдыңғы кітапханашы тоқтаған жерден жұмысты жалғастырады. Трантордың жанында, қала халқы өзі өсіре алмайтын азық-түлікпен қамтамасыз ететін жиырма ауыл шаруашылығы әлемі және Император демалуға барған "Жазғы планеталар" орналасқан. 260 жылы Гилмер есімді бүлікші көшбасшы төңкеріс жасауға тырысты, нәтижесінде Трантор тоналып, Императорлық отбасы жақын маңдағы Деликасс әлеміне қашуға мәжбүр болды, ол Неотрантор деп аталды. Тонаудан кейін халық саны 40 миллиардтан 100 миллионнан астам адамға дейін күрт төмендеді. Трантордағы көптеген ғимараттар тонау кезінде қиратылды, ал келесі екі ғасыр ішінде фермерлер топырақ ашып, шаруашылықтарында пайдаланған сайын, Трантордағы металл біртіндеп сатылды. Ақырында фермерлер планетаның жалғыз мойындалған тұрғындары болды, және Трантордың галактиканың орталық әлемі ретіндегі дәуірі аяқталды. Бұл Галактикалық стандарттық тілден мүлдем өзгеше диалекттің пайда болуына әкелді, ал халық өз планетасын бейресми түрде "Хаме" немесе "үй" деп атады. Екінші Негіздің соңында оқырманға белгілі болғандай, барлық фермерлер олар сияқты емес еді, қазіргі ауылдық Трантор Екінші Негіздің орталығы ретінде қызмет етеді. Трантордан Екінші Негіздің құрылтайшылары Галактиканың дамуын жасырын түрде басқарды (империясы құлағаннан кейін Рим қаласы Папалықтың штаб-пәтеріне айналған және Орта ғасырлық Еуропаның дамуына зор әсер еткенмен салыстыруға болады). Шын мәнінде, олардың болашақ Екінші Империяның көшбасшылары ретіндегі өзіндік сезімі Екінші Негіздің құрылтайшыларының "Транториан" сөзін өздеріне сақтап, фермерлерді сипаттау үшін "Хамиш" сөзін қолдануында көрінеді. Кітапхананың Трантордың тонаудан және оның қалалық мәдениетінің жойылуынан аман қалуын қамтамасыз еткен Екінші Негіз екендігі атап өтіледі – бұл өте маңызды, өйткені кітапхананың өзі Екінші Негіз үшін өте маңызды болды. Асимовтың канонында, осы кезеңдегі оқиғалар негізінен Негіздің көзқарасынан баяндалған, Трантордың құлауы тек алыс жаңалық ретінде және кейінірек қысқаша сілтемелерде ғана айтылады. Алайда, Гарри Тертлдоув өзінің "Трантор құлайды" атты туындысында, Екінші Негіздің Трантор тонау кезінде аман қалуына жасаған күш-жігерін көрсетуге тырысты (1989 жылы "Негіздің достары" жинағында жарияланды, онда әртүрлі авторлар Негіз әлеміне қатысты жазды).

Тамақ өндірісі

Бастапқы «Foundation Trilogy» (1951) бойынша, Азимов («Encyclopedia Galactica» арқылы) «кейінгі императорлардың шабыттандырмаған басшылығымен тиісті басқарудың мүмкін болмауы құлдыраудың маңызды факторы болды» деп мәлімдейді. Халықтың қажеттіліктері мен тілектерін қанағаттандыру үшін, жиырма ауыл шаруашылығы әлемінен азық-түлік әкелінді, кемелердің саны он мыңнан асты, флоты Империяның ең ірі флотынан басым болды. «Оның азық-түлік үшін сыртқы әлемдерге тәуелділігі, тіпті өмірдің барлық қажеттіліктері үшін, Транторды қоршау арқылы жаулап алуға дедаль нашарлатуда. Империяның соңғы мыңжылдығында, үздіксіз көтерілістер императордан кейін императорды осыған көңіл бөлді, ал императорлық саясат Трантордың нәзік артериясын қорғаудан аспады» («Encyclopedia Galactica»). «Foundation» алдында (1989) Азимов мұның әрқашан солай болмағанын көрсетеді: бастапқыда Трантордың негізгі азық-түлік қажеттіліктерінің көп бөлігі Трантордың «үлкен микроорганизм фермаларымен» қамтамасыз етілді. Ашытқы және балдыр шаруашылықтары негізгі қоректік заттарды өндірді, содан кейін олар жасанды хош иістендіргіштермен өңделіп, жеуге жарамды тағамға айналдырылды. Дегенмен, жер асты фермалары tik toks (кіші роботтар) көрсеткен күтімге толығымен тәуелді болды, ал олардың сәтсіз көтерілістен кейін (Foundation’s Fear-де баяндалғандай) жойылғандығы Императорлық астананы басқа әлемдерден әкелінген тамаққа тәуелді қалдырды. «Foundation’s Edge» Транторда өсетін балдырлар туралы айтады, ол азық-түліктің толыққанды емес көзі деп сипатталады, сондықтан кейінгі императорлардың кейбіреуі жағдайды түзетуге шектеулі жетістікпен тырысқан болуы мүмкін. Әрине, Трантор Гилмердің шабуылынан кейін өзінің тамағын қайта өндіре алады, өйткені беткі металл алынып сатылатын сайын пайдалы жер көлемі артты.

Трантордағы жарыстар

Болашақта 22 500 жыл өткен соң, нәсілдер араласқан, көптеген адамдардың тегі әртүрлі болған. Асимовтың сөзінше, Галактикалық империяның барлық аймақтарында, соның ішінде Транторда да, Жердегі алғашқы нәсілдерден тараған, танылатын топтар әлі де сақталған еді. Біз "ақтар" деп атағандар "батыстықтар", "шығыс азиялықтар" - "шығыстықтар", ал "қаралар" - "оңтүстіктер" деп аталған. Бұл атаулардың неліктен пайда болғанын ешкім есіне түсіре алмады, себебі Жердегі адамзаттың бастауын ешкім білмейтін еді. Селдон өзі неліктен "солтүстіктер" жоқ екеніне ашық түрде қызығушылық танытты.

Ретроактивті сабақтастық

Бастапқы "Foundation Trilogy" романында Трантордың әртүрлі мәдениеттерге бөлінгендігі туралы ешқандай көрсетілмеген; сондай-ақ, беті күмбездермен емес, мұнаралармен жабылған деп сипатталады. Оның "Прелюдия к Фундация" және "Фундацияға қарай" шығармаларындағы бейнелеуі ретконның тағы бір мысалы деп есептелуі мүмкін. Кейбіреулер "Прелюдиядағы" азық-түлікпен өзін-өзі қамтамасыз ету тұрғысынан Транториандық тәуелсіздігі мен "Галактика энциклопедиясында" планетаның азық-түлік үшін жиырма ауыл шаруашылығы әлеміне тәуелді екендігі туралы сипаттама арасындағы айқын қайшылықты шатастырғанмен, шын мәнінде қайшылық жоқ. "Прелюдия" Империя тарихының ертерек кезеңін көрсетеді, ал кейіннен "Фондацияның қорқынышы" кітабында түсіндірілгендей, Трантордағы азық-түлік жағдайы оның жер асты фермалары сәтсіз аяқталған тик-ток көтерілісінен кейін жабылуының нәтижесінде өзгерді. Осы кітапта Трантордың осы шешімге байланысты жиырма ауыл шаруашылығы әлемінің өнімдеріне тәуелді болғаны нақты айтылған – иронияға орай, осы әлемдер Неотрантордың соңғы, әлсіз билігінен айрылады.

Басқа авторлар және Азимовтың ғаламы

Бонданелла (әрі қарай оқылатын) Азимовтың Галактикалық империясын Рим империясының мифы мен тарихының қазіргі көркем әдебиетке тигізген әсерінің мысалы ретінде талдайды. Азимовтың өзі Рим империясы тақырыбында екі ғылыми-популярлық кітап жазды, олар көптеген оқырмандарға және жас буынға арналған: «Рим Республикасы» (1966) және «Рим империясы» (1967). Бұл кітаптар АҚШ-та кең таралған Рим империясына деген оң көзқарасты бейнелейді, себебі ол Америка империясының өркендеуінің прототипі саналды. «Жұлдызды соғыстар» трилогиясының кинотеатрларда көрсетілгеннен кейін, Рим империясына тағы бір параллель пайда болды, ол Вьетнам соғысының нәтижесінде Америка империясына деген жағымсыз көзқарас қалыптасқан 20-шы ғасырдың соңы мен 21-шы ғасырдың басындағы халықтық мәдениетте кеңінен таралған империяның теріс бейнесін ұсынады. Азимов өзінің Галактикалық империясын қайта қарастырып, «Основа» сериясында жаңа романдар жазды. Рим империясының ықпалына ұшыраған басқа жазушылардың арасында Азимовтың Галактикалық империя ғаламында оқиғалар өрбитін романдар жазғандар бар, мысалы, Дэвид Бриннің «Триумф» және Роберт Сильверберг, ол Рим империясы ешқашан құламайтын балама әлем туралы жазған және Азимовтың ғылыми фантастикаға тигізген әсерінің көптеген мысалдарын қамтитын «Алыс көкжиегін» (әрі қарай оқылатын) редакциялаған. Брайан Герберт пен Кевин Дж. Андерсонның «Дюна: Атрейдтер үйі» (1999) грек мәдениетінің ежелгі Римге жасаған параллелі болып табылады. Азимовтың империясының ықпалына ұшыраған басқа да еңбектердің қатарында Дональд Кингсберидің «Психоисториялық дағдарысы» бар, оның галактикалық империясы және одан кейін келетін ғалымдар империясы Азимовтың Галактикалық империясы мен «Основаға» тікелей негізделген, тіпті Кингсбериге өзінің туындысын Азимовтың ғаламында орналастыруға рұқсат берілмеген. Сейд бұл туындыны «ғылыми фантастика жазушысының басқа жазушыдан алған ең керемет құрметі» деп атайды. Азимовтың Галактикалық империясы, оның құлдырауы, құлдырауы және қайта жаралуы, әсіресе, Перелманмен Батыс өркениеті тарихының Рим империясының құлдырауынан бастап 20-шы ғасырға дейінгі қарапайым қайталануы ретінде сипатталады, ол Тойнбиден еркін қарыз алып, 1940 және 1950 жылдардағы соғыстан кейінгі американдық мәдениетті бекітеді, ал Екінші Галактикалық империя «әрине, қала маңындағы» болып табылады. Өздерінің шығармаларында өркениеттер циклын зерттеген басқа жазушылардың арасында Освальд Шпенглердің еңбектерін зерттеген Джеймс Блиш және оның «Ұшқан қалалар» романы (оның құрамында 4 роман бар: «Олар жұлдыздарға ие болады», «Жұлдыздар үшін өмір», «Жерден келген адам үйге оралады» және «Уақыттың жеңісі») галактиканың өркендеуі мен құлдырауының сөзсіз цикл екенін көрсетеді, онда (1940 және 1950 жылдардағы басқа да антиутопиялық ғылыми фантастика туындыларынан айырмашылығы) машиналық технологияның қолданылуы нақты себеп емес, тек симптом ғана, және оқиғалар, Воллхеймнің сегізінші кезеңіндегідей, ғаламның соңымен және жаңа ғаламның тууымен аяқталады. Колин Манлов Азимовтың Галактикалық империяны, оның халқын, мәдениетін, тарихын және планеталарын «Основа» романдарындағы көркемдік монотондылық ретінде сипаттайды: «адамдар көбінесе ерекше емес, типтік болып көрінеді, тіпті мутант Мулеге жеке тұлға берілмейді, ол тек күшті аномалия ғана. Біз пейзаждар туралы көп естімейміз, тек Трантор мен бір теңіз көрінісінен басқа, бір планетаның екіншісінен қалай ерекшеленетінін білмейміз, мысалы, Урсула К. Ле Гуин Анаррес шөлін шұрайлы егіз Урастан ажыратады. Жануарлар жоқ, тек адам ғана. Роман негізінен ойлау процестері мен әңгімелермен толтырылған, олардың барлығы дерлік нәрселерді табуға және билікке ие болуға бағытталған».

Трантордан алған әсер

Джордж Лукастың «Жұлдыздар соғысы» фильмдерінде Трантор сияқты планетаны бейнелеуге бірнеше күшті әрекеттер жасалған, алғашқысы – Корусант. Корусант – ашық аспанмен жабылған қалаларды қамтитын планета, ал Трантордың ғимараттары нашарлаған ауа-райы жағдайларына байланысты толығымен жер астында немесе күмбездердің астында орналасқан. Осылайша, Асимовтың Транторы Корусанттан ауа-райына бейімделгендігімен ерекшеленеді, бірақ екі планетада да ауа-райын бақылау құрылғылары қолданылады. Гарри Харрисонның «Билл, Галактикалық Батыр» романындағы Хелиор планетасы Транторды пародиялайды, атмосфера, қоқыс тастау және әлемдік масштабтағы қалада бағытталған қиындықтарды көрсетеді. «Қашқын» атты приключениелық ойындар сериясында Трантор – осы ғаламдағы шетелдік түрлердің туған планетасы. Дегенмен, түпнұсқамен тек атауы ғана байланысты, басқа ешқандай байланыс жоқ. Ларри Нивен 1976 жылы Worldcon-да «TrantorCon 23309» ұсынысын жасаған. «Warhammer 40,000» деректерінде Проксима Трантордың карантиндік планетасындағы өлген қалалар туралы айтылады. Супербатырлар легионы дәуірінде Біріккен планеталардың әкімшілік планетасы болып табылатын Вебер әлемі – экуменополь және Трантор жүйесінде орналасқандығы айтылады. «Бобиверс» сериясында Адамның колониялық планеталарының біріне Хауард «Трантор» деп ат қойған, бұл «Қазақстан» сериясына жасалған нақты құрмет (дегенмен, планетаның атын бастапқыда анықтаманы танымаған шенеунік қате жазған).