Кіріспе

Александр Стюарт, Букан графы, Баденох қасқыры (1343 – 1394 жылдың шілдесі) – шотланд патшасы Роберт ІІ-нің бірінші әйелі Элизабет Мурдан туған үшінші ұлы, шотланд патшалық ханзадасы. Ол Шотландияның әділет судьясы (Justiciar) болды және Шотландияның солтүстігіндегі кең аумақтарды басқарды. Ол, ең алдымен, Эльгин қаласының патшалық бекінісі мен соборының қиратылуымен танымал. Оның лақап аты оның қатыгездігі мен тонаушылығы үшін берілген, бірақ оның өмір кезінде қолданылғанына нақты дәлел жоқ.

Билік пен ықпал

Александр Сенескалли (латынша Стьюард) туралы мәліметтер келісімшарттарда кездеседі, ол 1370 жылдың 14 тамызында Рутвен қамалынан патент хаттарын шығарды, онда Морей епискобына және Баденохтағы оның барлық жерлеріне, халқына және мүліктеріне қорғау ұсынды. Оның әкесі Роберт Стьюард Баденох жерін, екінші әйелі болған Морей графинясы Евфемиядан алған. Роберттің Шотландия королі Давид II-мен қарым-қатынасы шиеленіскен. 1368 жылы ол және оның ұлдары Давидтің парламентімен тәртіпсіз жақтастарын бақылауда ұстауға ант беруге міндеттелді. Сол жылы Роберт пен Александр Лох-Левен қамалына қамалды, мүмкін бұл ант бұзылғандықтан. 1372 жылы наурыз айында Джон Данбарға Морей графтығын қайтару Александрдың Баденохтағы иелігіне әсер етпеді, сондай-ақ Джон Макдональдтың Лохабердегі аумақтарына да (Инвернестің оңтүстігінде) Уркхарт жерлерімен бірге, Стретхерн графы Дэвид Стьюартқа және король Роберттің екінші әйелі Евфемиямен бірге үлкен ұлына берілді. 1371 жылы Александр өзінің жерлерін кеңейту үшін ағасы Джеймстен Уркхарт жерін жалға алып, Баденох жеріне шектес Стратхавон барониясын иеленді. 1372 жылдың қазан айында Александрға Морей графтығынан солтүстікке және Инвернестің батысына қарай орналасқан жерлер үшін Корольдік лейтенанттығы берілді және Абердиншир мен солтүстік Пертширдегі жерлер қосылды. Сол жылы ол Пертширдегі Аппин-оф-Дулл аймағында корольдік сот төрешісі болды, бұл Александрдың Пертширдің солтүстігінен Пентленд-Фертке дейінгі корольдік билігін ұстағанын білдірді. Александр де Ард, Кейтнесс графтығының басты талапкері, граф Мализдің үлкен немересі ретінде, өз аумақтарын Александр мен оның жарты ағасы Дэвидтің пайдасына таққа тапсырды. Алайда Александр 1382 жылы маусым айында Росс графинясы Евфемияға үйленгенде, жер иелігін екі есе арттырды. Бұрынғы Бухан графтығының үлкен бөлігі болған Кингэдвард бароны король Робертке Александрға Бухан графтығының атағын некеден кейін бірнеше күн өткен соң беруге мүмкіндік берді. Александр осы аумақтарды өзінің жеке кетерлер күштерінің көмегімен басқарып, басқа жер иелері арасында реніш туғызды, оның ішінде Морей епискобы Александр Бур да болды. Рэндольфтер отбасы графтықты ұзақ ұстаған жоқ, ол 1346 жылы Томас ұлы Джон қайтыс болғаннан кейін таққа қайта оралды және келесі 26 жыл бойы бос тұрды. 1365 жылы епископ Бур Давид II-ді Баденох пен Стратспейдегі жерлері патшалықпен басқарылуы керек деп сендірді. Роберт II жарғысы Александрға Баденохтың жерлерін патшалық құқықта деп санайды, бірақ шіркеу жерлеріне билік етуі мүмкін, бірақ епископ Бур бұған наразылық білдірген болуы мүмкін, өйткені Ұлы мөрдің тізілімінде қамтылған Баденохтың грантының егжей-тегжейі патшалық құқыққа сілтеме жасамайды. Бордман сондай-ақ шіркеу жерлерін осылай иеленіп, оларды кіріс жағынан құнды емес етіп қалдырған, бұл 1382 жылы 20 сәуірде Ротхимурхас сияқты иеліктерінен "ерікті түрде" бас тартуы мүмкін деген теорияны айтады. Мәселелерді күрделілендіретін нәрсе - епископтардың ешқайсысы "заңды дүниенің өкіліне" шағымдана алмады, өйткені бұл билік Александрдың өзі Баденохтың лорды және патшалық лейтенант лауазымында болды және осы себепті олар патшаға тікелей шағымданады. Стратнаирн иелігін патшаның мақұлдауымен Букан басқаратын, бірақ енді Кэрриктің басшылығымен сэр Дэвид Линдсей Стратнаирнге өз құқығын қайта ала алды. 1385 жылы сәуірде кеңесте Буканның ағасы Дэвид Буканның Уркхартты заңсыз ұстап тұрғанын мәлімдеді, ал Кроуфордтың сэр Джеймс Линдсей Буканның Лордтік құқығына деген талабын қалпына келтірді және ақырында Морей графы Буканның кейбір адамдарын өз адамдарын өлтіргені үшін сотталуын талап етті. Осы ертедегі шабуылдарға қарамастан, Букан өзінің аумақтық позициясын айтарлықтай күшейтті, әсіресе Ұлы Гленде ол ағасының өлімінен кейін Уркхартты сақтап қалды, содан кейін 1386 жылдың күзінде ол Морей графынан Лох-Несс басындағы Бона жерлерін және сэр Роберт Чишолмнан Абриахиндегі көршілес жерлерді алды. 1387 жылдың ақпан айына дейін ол Шотландияның Солтүстік Форт Кариктің қорғаншысы болып тағайындалғанда, Шотландиядағы Буканның ықпалы артты. Бұл жетістікке жетпеді және 1388 жылы король Роберттің екінші ұлы Роберт, Фиф графы (Роберт Стьюарт, Албани герцогы) Корольдіктің тиімді билеушісі болды. Бірнеше күн ішінде Файф Буханды сот төрелігінен және, болжам бойынша, Корольдік лейтенант және Инвернесс шерифінен алып тастады, ал кейіннен өзінің ұлы Мердокты Форттан солтүстікке қарай сот төре...

Эльгиннің өртелуі және оның салдары

Король Роберт II қайтыс болды 1390 жылдың 19 сәуірінде Эйрширдегі Дундональд қамалында. Анналист Уинтон Роберттің 13 тамыз 1390 жылы, оның ұлы Джон, Каррик графы Роберт III патша ретінде тағайындалғаннан кейін ғана Сконде жерленгенін хабарлайды. Бұған қоса, епископ Бур қорғанысын қамтамасыз ету үшін Инвернесс шерифі, Морей графының ұлы Томас Данбарға жүгінді. 1390 жылдың мамыр және маусым айларындағы Морей төңірегіндегі оқиғалар, Бюханға ұсынылған жағдайлардың жиынтығының нәтижесі болуы мүмкін. Біріншіден, Морей графы Джон Данбар және оның солтүстік жер иеленушісі Гленескіден сэр Дэвид Линдсей Англия королі Ричард II сарайында өткен маңызды турнирге қатысу үшін Морейден кетіп қалды. Ол Элгин шіркеуінің мүлкін толығымен жойды – собор, Грейфриарлар монастыры, Сент-Джайлз шіркеуі және Масон-Дьё госпиталі өртке тоғыстырылды. Енді шіркеу мен мемлекет оған қарсы бірікті, Бур Бюханды Перттегі Фрайерс Пречер шіркеуіне шақыртты, онда оның ағалары – Шотландия королі Роберт III және Файф графы, сондай-ақ жалпы кеңес кешірім сұрау үшін болды. Сент-Эндрюс епископы Уолтер Трейл кешірім берді. 1390 жылы Бюханның Морейге жасаған қатыгез шабуылы, Фифтің үстемдігінен құтылуға бағытталған, бірақ сәтсіз аяқталды. Александр 1392 жылы Уркхарт иелігінен айырылды, содан кейін 1392 жылы әйелі ажырасқаннан кейін Россқа деген талабын жоғалтты. Файфтің ықпалы 1390-шы жылдардың ортасында азайды, ал король Роберт пен оның ұлы Дэвид, Каррик графының ықпалы артты. Король шотланд-ағылшын қарым-қатынастары үшін жауапкершілікті қайта алды және Файфтің одақтасы Қара Дугластың есебінен оңтүстік-шығыс Шотландияда Қызыл Дуглас, Ангус графына үстемдік етуге тырысты. Шотландия істеріне қатысты Файфтің билігі азайғанмен, ол үкіметте әлі де маңызды өкілдікке ие болды. Файф пен Каррик екеуі де Бюхан мен оның ұлдарына, сондай-ақ батыс және солтүстіктегі басқа да тәртіпсіз элементтерге қарсы күресті. Бюхан 1398 жылдың 3 мамырында Спини қамалында қайтадан еске алынды, Роберт III оны Морей епискобы Уильямға тапсыруға бұйрық берді. Бюхан соңғы жылдары солтүстіктен кетіп, 1402 жылы Атолл графтығының бейлігі, ал 1404 жылы Пертте еске алынды. Алайда, бірнеше дереккөздер оның 1394 жылдың шілдесінде қайтыс болғанын көрсетеді, бұл 1398 және 1404 жылдары кім туралы сөз болып отырғанын күмәндандырады, егер ол сол аттас ұлы болмаса. Бюхан солтүстікте кең аумақтарды иеленгенімен, өмірінде олардың көп бөлігін жоғалтты (Росс және Уркхарт жерлері). Ол корольдік лауазымдарды иеленді, бірақ олар алынып тасталды (Шотландияның әділет судьясы және Морей-Ферттің солтүстігіндегі корольдік лейтенанты). Ол заң мен тәртіпті сақтауда сәтсіз болды, және бұл, Росс аумақтарын ұстап тұруға қабілетсіздігімен қатар, оның тиімсіздігін көрсетті. Оның тас қабір үстіндегі зәулім мүсіні – орта ғасырлардан сақталған сирек шотландтық патшалық ескерткіштерінің бірі.

Өлім

Стюарт Дункельд соборында әдемі, бірақ біршама зақымдалған ескерткішпен бірге жерленген. Ескерткіште былай деп жазылған: "Осында жатыр Александр Сенескалл, Баденохтың иесі, жақсы есте қалған, ол 1394 жылдың 24 шілдесінде қайтыс болды". Аңыз бойынша, Стюарт – "Баденохтың қасқыры" – шайтанмен шахмат ойнағаннан кейін өлген. Дәл осы аңызға сәйкес, Стюартқа Рутвен қамалында қара киім киген ұзын бойлы адам келген. Олар түн бойы шахмат ойнады, ал бейтаныс "Шек" және "Мат" деп айтқанда дауыл көтерілді. Аңыз айтуынша, ертесі күні таңда Баденохтың қасқыры қамалдың залында өлтірілген күйде табылды, ал оның серіктері қамал қабырғасының сыртында жатқан.

Майрид Ингеан Eachann

Тарихшы Ангус Маккейдің сөзіне қарағанда, Александр Стюарт Баденохтың қасқырының сүйіктісі, Майред Ингеан Эхейн, іс жүзінде, Стратнавердің 4-ші Iye Mackay-дың қызы Мариота Маккей болған. Дегенмен, бұл мәлімдемені растайтын ешқандай дәлел жоқ. Стюарт пен Майредтің бірнеше заңды емес балалары болды, оның ішінде Александр Стюарт, Мар графы. Маккей тарихшысы Мариота Маккейдің латын тілінде "Mariota filia Athyn" деп сипатталғанын, Баденохтың қасқыры Александр Стюарттың "қолға берілген" әйелі болғанын түсіндіреді. Бұл Стюарттың Фаркхар Маккеймен, Мариота Маккейдің інісі және Шотландияның II Робертінің дәрігерімен достығын түсіндіреді. Сондай-ақ, 1391 жылы Маккейлердің бір тобы Стюарт Баденохтың қасқыры Ангус Браесіне шабуыл жасағанда оны қолдауының себебін түсіндіреді. Бұл Ангус Дю Маккейдің, Стратнавердің 7-шісінің, 1411 жылы Дингволл шайқасында қасқырының ұлы, Мар графы Александр Стюартты Аралардың Лорды Дональдқа қарсы қолдауына да себеп болуы мүмкін, өйткені Маккей мен Мар графы Стюарт туысқан болған.