Кіріспе

Пайғамбарлық жазу жанры – аянды жеткізетін діни жазбалар жанры. Апокалиптикалық әдебиет – бұл еврей халқы жер аударылғаннан кейін дамыған және мыңжылдық кезеңдегі алғашқы христиандар арасында кең таралған пайғамбарлық жазу жанры. "Апокалипсис" сөзі грек тілінен аударғанда "аян", "бұрын белгісіз, ашылмаса білуге болмайтын нәрселердің ашылуы" деген мағынаны білдіреді. Апокалиптикалық әдебиет жанры ретінде, авторлардың соңғы заманның аялуы туралы көріп білгендері періштелер немесе басқа да көктегі елшілер арқылы жеткізіледі. Яһуди және христиан діндеріндегі апокалиптикалық әдебиет Бабыл тұтқындығынан кейінгі ғасырлардан бастап орта ғасырлардың соңына дейінгі ұзақ кезеңді қамтиды.

Шығу тегі

Жоел мен Зәкәрия кітаптарында апокалипсистік элементтерді көруге болады, ал Ишая кітабының 24–27 және 33 тараулары толыққанды дамыған апокалипсистерді ұсынады. Даниял кітабының екінші жартысы (7–12 тараулары) осы әдеби жанрдың толыққанды жетілген және классикалық үлгісі болып табылады.

Атқарылмаған пайғамбарлық

Пайғамбарлықтардың орындалмауы, Мәсіхтің Патшалығының келуінің орындалмауымен салыстырғанда, апокалиптикалық әдістерді танымал етуге себеп болды. Еремия израильдіктерге жетпіс жыл өткен соң өз жерлеріне қайта оралып, Мәсіхтің Патшалығының нығметтерін көретіндерін уәделегенімен, бұл мерзім өтіп, жағдай өзгермеді. Кейбір адамдар Мәсіхтің Патшалығы Бабылдан жер аударылғаннан кейінгі жетпіс жылдың соңында емес, белгілі бір уақытта орнатылатынына сенді. Нақты болжамдалған нәрсе – яһудилердің өз жеріне оралуы ғана еді, бұл б.з.б. 539 жылы Персиялық Кир Бабылді жаулап алғанда орын алды. Осылайша, яһудилер үшін Мәсіхтің Патшалығы орындалуы әлі алда болатын. Ағай мен Зәкәрия Яһуданың ғибадатхананы қайта жаратудағы сәтсіздігіне байланысты кешігуді түсіндірді, сондықтан Патшалыққа үміт сақталды. Кейін, 2-ғасырдың бірінші жартысында Даниял мен Енох кітаптарындағы кешігу Құдайдың кеңестеріне, адамның кемшіліктеріне емес, байланысты деп түсіндірілді. Еремия 29:10-да болжамдалған 70 жылдық жер аударуға қатысты, яһудилер бірінші рет б.з.б. 605 жылы, Иехоаким патша тұсында жер аударылып, б.з.б. 536 шамасында, Кир патша Бабылді жаулап алғанда өз жерлеріне оралуға рұқсат алды. Бұл мерзім шамамен 70 жылды құрады, Еремияның болжағандай. Басқалары Еремияның 70 жылын Даниял кітабының 9-тарауындағы періште айтқан 70 аптамен байланыстырады. Енох 85-тарауында Еремияның 70 жылын ұрпақтарында аяқталатын ұлттардың 70 періштелік қамқоршыларының 70 рет бірінен соң бірі билік етуі деп түсіндіреді. Алайда, Енох кітабы яһудилер үшін құдайлық шабыттанған кітап деп есептелмеді, сондықтан ондағы сәтсіз болжам еврей діні үшін маңызсыз. Шығыс Рим империясы Риммен жеңіліп, Даниялға жаңаша түсіндіруге себеп болды. Барухтың Апокалипсисінің 36-40-тараулары мен 4 Езраның 10:60-12:35-тараулары төртінші және соңғы империяның Рим империясы екенін жариялады. Бұл екі кітапты да яһудилер құдайлық жазбалардың бөлігі деп санамады, сондықтан олардың пайғамбарлық мәселелердегі айтулары шешімді болған жоқ. Сонымен қатар, Даниял кітабының 7-тарауында және 2-тарауында төртінші әлемдік империя Рим деп есептеледі, өйткені Бабыл, Мидия-Персия (Ахеменид империясы), Грекия және Рим – барлығы бірінен соң бірі келген әлемдік империялар еді. Яһуди халқы "Жаратқан Иенің күні" және "жаңа аспан мен жаңа жер" сияқты идеяларды өз жаңа орталарына сәйкес жаңа түсініктермен қайта қарастырды. Осылайша, еврей апокалипсисінің ішкі дамуы ұлттың тарихи тәжірибесімен шартталды.

Дәстүрлер

Апокалиптикалық ойдың тағы бір көзі ежелгі мифологиялық және космологиялық дәстүрлер болды, онда көрегеннің көзі болашақтың құпияларын көре алатын. Сөйтіп, әлемнің жаратылуының алты күні, одан кейін жетінші күні тынығу, бірден өткен тарих және болашақты болжау ретінде қарастырылды. Әлем алты күнде жаратылғандықтан, оның тарихы да алты мың жылда аяқталады, себебі Құдай үшін әрбір күн – мың жыл, ал мың жыл – бір күндей. Және жаратылыстың алты күнінен кейін біреуі тынығу болғандай, солайша әлем тарихының алты мың жылынан кейін мың жылдық тынығу келеді.

Нысан және мазмұны

Бұл әдебиеттің басты мақсаты Құдайдың әділдігін жер бетіндегі Өзінің адал құлдарының қасіретті жағдайымен келістіру болды. Ежелгі Жаңа Ғияраттың (Ескі Ғиярат) пайғамбарлықтары жеке және ұлттық әділдіктің қажеттігін үйретті және қазіргі жер бетіндегі адал ұлттың соңғы құттылығын болжады. Оның көзқарастары халықтарға қатысты жүйелі және толық болған жоқ. Жеке тұлғаға қатысты, ол Құдайға қызмет етудің өзі жеткілікті сыйақы екенін айтты және осы дүниедегі жамандықтарды түзету үшін басқа бір әлемді қажет деп санамады. Бірақ кейін, жеке тұлғаның талаптары күшейіп, діни және интеллектуалдық өмірде мойындалғанда, екі мәселе де, әсіресе соңғысы, діни ойшылдардың назарына қатал түрде сезілді және Құдайдың билігі мен әділдігі туралы түсінік қабылдануы мүмкін болмады, егер ол екі мәселенің де талаптарына толыққанды жауап бермесе. Осындай қанағаттандыруды қамтамасыз ету апокалипсистің міндеті болды, сондай-ақ жеке тұлғаға да, ұлтқа да қатысты Құдайдың әділдігін қорғауға бағытталды. Кейінгі пайғамбарлықтар қазіргі жамандықтардың болашақта ақталуы туралы идеяны қамтыды, көбінесе өлімнен кейінгі өмір туралы түсініктер де болды. Апокалиптикалық пайғамбарлар әлем мен адамзат тарихының, жамандықтың пайда болуының және оның дамуының, сондай-ақ барлық нәрсенің соңғы аяқталуының жоспасын жасады. Адалдар жерді иеленуге тиіс, я толыққанды Мәсіхтік патшалық арқылы, немесе уақытша жердегі құттылық, немесе мәңгілік аспандық құттылық. Тіпті егер жеке адам осы дүниенің бұзылыстарының арасында қаза болса да, апокалиптикалық пайғамбарлар адал адамдардың қайта тірілу арқылы Мәсіхтік патшалықта лайықты сыйақыны алатынын немесе, керісінше, жұмақта алатынын үйретті.

Хабарлама

Кейбіреулер пайғамбарлардың хабарламалары мен протоапокалиптикалық және апокалиптикалық әдебиеттердің хабарламалары арасындағы айырмашылықты былай түсіндіруі мүмкін: пайғамбарлардың хабарламасы ең алдымен ұлтты жазадан құтқару үшін қажетті өкініш пен туралықты уағыздау болды, ал апокалиптикалық жазушылардың хабарламасы – құтқарылу мен сыйлық сөзсіз келеді деген сенім мен шыдамдылықты қажет етті. Дегенмен, пайғамбарлардың да, апокалиптикалық авторлардың да хабарламаларында қайшылықтар кездеседі, сонымен қатар пайғамбарлық пен апокалиптикалық жазбалардың арасында маңызды ұқсастықтар бар. Апокалиптикалық әдебиет пайғамбарлық сияқты көріністер мен түстер арқылы аянды бөліседі, және олар көбінесе шындық пен қиялдың араласуынан тұрады. Екі жағдайда да, көріп білген нәрсенің күрделілігін түсіну үшін көктегі елші жиі түсіндіруші ретінде тағайындалады. Амос, Осия, Бірінші Ишая және Еремия кітаптарындағы болжамдар, жақындап келе жатқан жаза туралы хабарламалардың кейін протоапокалиптикалық әдебиетке, ал соңында Даниял кітабының 7–12 тарауларындағы толыққанды апокалиптикалық әдебиетке қалай дамығанын нақты көрсетеді. Даниял кітабының 7–12 тарауларындағы толық апокалиптикалық көріністер, сондай-ақ Жаңа Өсиеттегі Аян кітабындағы көріністердің тамырларын тұтқынға дейінгі соңғы библиялық пайғамбарларға дейін табуға болады; б.з.д. VI ғасырдың Езекиел, Ишая 40–55 және 56–66, Ағай 2 және Зәкәрия 1–8 пайғамбарлары пайғамбарлық пен апокалиптикалық әдебиет арасындағы кезеңдік өтуді көрсетеді.

Дуалистік теология

Пайғамбарлық бұл әлем Алланың әлемі екеніне және осы әлемде Оның мейірімі мен шындығы әлі де дәлелденетініне сендіреді. Сондықтан пайғамбар қазіргі уақыттан туындайтын және қазіргі уақытпен ажырамас байланысты болашақты болжайды. Апокалиптикалық автор қазіргі уақытқа үмітсіздікпен қарап, болашаққа, қазіргі уақытқа түбегейлі қарсы тұратын жаңа әлемге үміт артады. Бұл дуалистік қағидаға айналады, оны ішкі бейімділіктер мен иудаизмнің сыртқы қайғылы тәжірибесінің өзара әрекеттесуімен түсіндіруге болады, бірақ түпкілікті себебі парсы дінінің (маздаикалық) әсерінен болуы мүмкін. Бұл қағида түрлі ұлттардың періштелердің билігінде екендігі, ал олар Құдайға қарсы түрлі дәрежеде көтеріліс жасайды деген түсінік арқылы көрінеді, мысалы, Даниял мен Енох кітаптарында. Бұл қағида уақыт өте келе күшейе түседі, соңғы ақиқатта Сатан "осы әлемнің билеушісі" немесе "осы заманның құдайы" ретінде ұғымдалады.

Тарих туралы түсінік

Апокалиптикалық жазулар пайғамбарлықтан гөрі әлем тарихына көбірек ден қойды. Пайғамбарлық басқа елдердің үкіметтерімен айналысса, апокалиптикалық жазбалар Израильдің бірнеше буын бойы үлкен державалардың ықпалында болған кезде пайда болды. Сондықтан, Израильдің қиындықтарын Құдайдың әділдігіне сеніммен үйлестіру үшін, апокалиптикалық жазулар Құдайдың жоспарындағы осы оқиғаларды – әрбір империяның өркендеуін, мерзімін және құлдырауын – кезекпен қамтуға тиіс болды. Соңында әлемнің билігі Израильдің қолына өтті немесе соңғы сот орын алды. Бұл оқиғалар көбінесе өткенге қатысты, бірақ жазушы оларды болашақта, Құдайдың жоспарында алдын ала белгіленген мерзімдерге сәйкес, белгілі бір жасанды санаттарға бөліп көрсетті, және оны Ол Өзінің пайғамбарларына ашты. Осылайша, детерминизм еврей апокалиптикасының маңызды ерекшелігіне айналды, ал тарихқа қатысты түсінігі механикалық сипат алды.

Сипаттамалары

Ақырзаман туралы көктегі елшілерден, періштелер арқылы немесе көкке көтеріліп, хабар алып жерге оралған адамдар арқылы келген аян-хабарлар болды. Бұл сипаттамалар ғана емес, өткен мен қазіргі оқиғалардың мәнін де, көбінесе шифрланған тілде баяндайды. Ақырзаман туралы сөз келгенде, апокалиптикалық әдебиет болашақ оқиғалардың тізімін ұсынады және оларды көбінесе жақын уақытта болады деп көрсетеді, бұл пайғамбардың үлкен хабарына жеделдік сезімін қосады. Қазіргі кездегі жағдайдың көрінісі көңіл көншітпейтін болса да, болашаққа қатысты аян-хабарлар әлдеқайда жақсы, олар Құдайдың жеңісін және барлық нәрсенің толыққанды жаңаруын қамтиды. Осы ақырзаманның көптеген аян-хабарлары жаратылыс мифологиясын қайталайды, Алланың хаостың алғашқы күштері үстінен жеңісін көрсетеді және жарық пен қараңғылық, жақсылық пен жамандық арасындағы айқын шекараны белгілейді. Мұндай аян-хабарларда адамзат құтқарылған шағын топқа және жойылған зұлым көпшілікке бөлінеді. Апокалиптикалық жанр парсы кезеңінде дамығандықтан, осы екіұштылық парсылық ойлардың ықпалынан туындаған болуы мүмкін. Апокалиптикалық әдебиеттегі бейнелер шындыққа сай келмейді, бұрынғы физикалық әлемді көрсетпейді, керісінше, түс көру сияқты фантастикалық және керемет, жаңа дәуірдің жаңалығына таңдану сезімін тудырады.

Жаңа Келісім

Яһуди әдебиетінен ерте христиан әдебиетіне өту кезінде апокалиптикалық пайғамбарлық дәстүрі жалғасты. Христиандық яһуди апокалиптикалық дәстүрін сақтап қалды (иудаизм раввинизмге дамыған кезде) және жүйелі түрде қосымшалар енгізу арқылы оған христиандық мән берді. Христиандық осы әдебиет түрін өркендетіп, оны өз идеяларын жеткізу құралына айналдырды. Христиандық пайғамбарлық пен апокалиптиканың нағыз шындығының рухани өкілі деп өзін санады.