Кіріспе

Жұмыртқалықтардағы уақытша эндокриндік құрылым

Сары дене (лат. *corpus luteum* – "сары дене"; көпше түрі: *corpora lutea*) – әйелдердің жұмыртқалықтарындағы уақытша эндокриндік құрылым. Ол прогестеронның салыстырмалы түрде жоғары деңгейін, эстрадиолдың орташа деңгейін және А ингибинін өндіруге қатысады. Сары дене – бұрынғы овуляция кезінде жетілген жұмыртқаны босатқан жұмыртқалық фолликуласының қалдығы. Сары дене диетадан алынған каротиноидтарды (лютеин қоса) шоғырландыру нәтижесінде сарғыш түске боялады және гонадотропин босататын гормонның (GnRH) одан әрі босатылуын тежейтін эстрогеннің орташа мөлшерін бөліп шығарады, соның салдарынан лютеинизациялау гормонының (LH) және фолликулға ынталандыратын гормонның (FSH) секрециясы тоқтатылады. Әр менструальді циклмен жаңа сары дене пайда болады.

Функция

Қыздарда жүктілікті қалыптастыру және сақтау үшін сары дене маңызды. Сары дене прогестеронды бөліп шығарады, ол стероид гормоны болып, эндометрийдің децидуализациясына (оның дамуына) және оны күтіп ұстауға жауапты. Одан бөлек, ол релаксин гормонының өндірісіне де қатысады, бұл гормон неке қанатының жұмсаруына жауапты, ол босануға көмектеседі.

Ұрықтандырудың сәтсіз аяқталуы

Егер жұмыртқа ұрықтанбаса, сары дене прогестерон өндіруін тоқтатып, ыдырай бастайды (адамдарда шамамен 10 күннен кейін). Одан кейін ол ақ денеге (corpus albicans) айналады, ол – талшықты жарақатты ұлпадан тұратын масса. Прогестерон өндірілімінің тоқтатылуымен жатырдың ішкі қабаты (эндометрийдің функционалдық қабаты) қын арқылы шығарылады (айналмалы циклдан өтетін сүтқоректілерде). Эстральдік цикл бойында функционалдық қабат жаңарып, потенциалды ұрықтандыру мен енгізілу үшін қоректік ұлпамен қамтамасыз етіледі.

Сәтті ұрықтандыру

Егер жұмыртқа ұрықтанса және ену (имплантация) орын алса, бластоцистің синцитиотрофобласты (трофобластан туындаған) жасушалары ұрықтанғаннан кейін 9-шы күні адам хорионикалық гонадотропині (hCG немесе басқа түрлердегі ұқсас гормон) бөліп шығарады. Адам хорионикалық гонадотропині сары денеге прогестерон бөлуді жалғастыруға сигнал береді, соның арқасында жатырдың қалың қабығы (эндометрий) сақталады және зигота(лар) дамуы үшін қанайналымға толы орта қамтамасыз етіледі. Осы сәттен бастап сары дене сары дене жүктілігі (corpus luteum graviditatis) деп аталады. Осы кезде простагландиндер енгізу сары дененің дегенерациясына және ұрықтың түсігіне алып келеді. Дегенмен, адамдар сияқты плаценталы жануарларда плацента ақырында прогестерон өндірісін өз мойнына алады және сары дене эмбрион/ұрықтың жоғалмауымен альбиканс денесіне (corpus albicans) айналады. Лютеалды қолдау – имплантацияның сәттілігін және ерте эмбриогенезді арттыру үшін дәрі-дәрмектерді (әдетте прогестиндер) қолдану, осылайша сары дененің қызметін толықтыру.

Каротиноидтар құрамы

Сары денелердің сары түсі мен атауы, тор қабықтың сары дағы сияқты, белгілі бір каротиноидтардың, әсіресе лютеиннің жинақы болуына байланысты. 1968 жылы бір хабарламада бета-каротиннің зертхана жағдайында сиырлардың сары дене тілімдерінде синтезделгені көрсетілген. Дегенмен, осы нәтижелерді қайталауға әрекеттер жасалған, бірақ олар сәтті болған жоқ. Бұл идея қазіргі ғылыми қауымда қабылданбаған. Керісінше, сары дене сүтқоректілердің диетасынан каротиноидтарды шоғырландырады.

Жануарларда

Кейбір бауырымен жорғалаушыларда сары денеге ұқсас құрылымдар мен функциялар кездеседі. Сүтті мал да осыған ұқсас циклды өтеді.

Патология

Сары дене цистасы: сары дененің тұрақтылығына қан кету. Көбінесе өздігінен жоғалады.