Америка қалаларын басқару: Қалалық жоспарлау және басқаруға кіріспе

Кіріспе

1979 жылы Дэвид Р. Морган, Роберт Э. Англия және Джон Питер Пелиссероның "Америка қалаларын басқару" (алғаш рет 1979 жылы жарық көрген) кітабы – Дэвид Р. Морган, Роберт Э. Англия және Джон Питер Пелиссеро жазған АҚШ-тағы жергілікті қалалық жоспарлау және басқаруға академиялық шолу және кіріспе беретін кітап. Кітап төрт бөлімге бөлінген (кіріспе материалдан кейін):
"Қалалық басқару ортасы"
"Қалалық саясатты қалыптастыру және іске асыру"
"Ішкі басқару процестері"
"Қалалық болашақ"

Баспасөз өкілдері бұл кітапты өз саласындағы "басты" оқулық деп санайды, және ол жүзден астам жоғары оқу орнының сабақтарында қолданылады, сондай-ақ кәсіби журналдарда сілтеме жасалады.

Индивидуализм және үкімет

Кітаптың соңғы басылымдарында топтар орталықсыздандыру және азаматтардың қатысуын қолдап, талап еткені айтылады. Бұл жеке тұлғалардың жергілікті қызметтер мен нысандарға үлкен бақылау жасауының қажеттігін баса көрсетіп, АҚШ-та демократияның қаншалықты дамығандығы туралы сұрақ тудырады. Кітапта АҚШ атқарушы билік дәуіріне еніп бара жатқаны, ал заң шығарушы органдар заңдарды жалпылама тұрғыда жазып, заңдарды іске асыратын органдарға кең интерпретация жасауға мүмкіндік беретіні жазылған. Авторлар "бұған дейін көптеген адамдар қалалық биліктердің өсіп, гүлдене беретінін болжаған" деп мәлімдейді. Халықаралық қалалық басқару қауымдастығының есебінде өсудің сөзсіз болатындығы соншалықты қабылданған еді, ол факт ретінде қабылданып келді. Сол кезде коммерциялық жерді дамыту және осы өсуді жеңілдетуге тырысатын жоспарлаушылар тарапынан да, шексіз өсу тұжырымы кеңінен таралған болатын.

Салықтық мәселелер

1970 жылдары федералдық көмек азая бастады. Кейін, 1980-1987 жылдар аралығында Рейганның жаңа федерализмі кезінде федералдық көмек 55%-ға төмендеді, мемлекеттік қаржыландырылатын қызметтер қысқартылып, салық ставкалары жоғарылатылды. Қалалар енді жаңа «өзіңе өзі көмектес» федерализмі дәуірінде өз күштерімен қалуға мәжбүр болды. Кедейлік жоғары деңгейде қалып, жұмыс орындары шектеулі болғандықтан қалалық салық базасы қысқара бастады. Авторлар салықтық қиындықтар халықтың наразылығын тудырады, бұл сайланған лауазымды тұлғаларға деген сенімсіздікке әкеледі деп мәлімдейді. Олар мемлекеттік инфрақұрылымның жылдам нашарлауын атап өтіп, ресурстардың жетіспеуінен емес, қазіргі ресурстарды тиімді пайдалана алмау салдарынан ұзақ мерзімді төмендеуге ұшырауы мүмкін деп болжайды. Олар мәселені шешу үшін үкіметтің реформалануы қажет екенін және әртүрлі мемлекеттік органдар арасындағы бюрократиялық даулар мен қалалардың кездесетін проблемалар арасындағы байланысты анықтау қажет екенін тұжырымдайды. Морган мен Англия түрлі лауазымды тұлғалардан қалалар мен қалалық құлдырау туралы пікірлерін сұрады, мысалы, Нью-Орлеан қаласының мэрі Сидни Бартелеми: «Қалалар үмітсіз орындар ретінде қарастырылады» деді. Огайо штатының Кливленд қаласының мэрі Майкл Уайт: «Қалалар құлап бара жатқан аудандардың кодовое атауына айналып барады» деді. Джон Херберс: «Вашингтон мен штаттардың сәтсіздігі кейбір қалалық аймақтардың қиын жағдайда қалуының басты себебі болып табылады» деді. Морган мен Англия байлардың қалалардан көшіп кеткенін, тек қаладан кетуге мүмкіндігі жоқ кедейлерді қалдырғанын айтады. Бұл «қалалық эксдус» деп белгілі. Авторлар: «Көптеген жергілікті шенеуніктер федералдық гранттармен бірге келетін шектен тыс шектеулерге қарсы шығады. Шенеуніктер грант беру процесін күрделі, тым егжей-тегжейлі, баяу, қиын және тиімсіз деп санайды». Флинт, Мичиган қаласының бұрынғы қала басқарушысы Брайан Рапп және қоғамдық даму директоры Франк Патитуччи: «Артық реттеудің ең маңызды салдары – шамадан тыс әкімшілік шығындар. Егер федералды есеп беру және бухгалтерлік есепке жұмсалатын адам-сағаттар бағдарламаларды іске асыруға бағытталған болса, нәтижелерді едәуір жақсартуға болар еді». Ноксвилл қаласының мэрі Виктор Аш: «Конгресс қалаған нәрсені таңуға құқылы деп шешті. Бұл біздің бәрімізді банкротқа дейін жеткізеді». Авторлар саяси жауапкершілік азаяды деп санайды, өйткені азаматтар қай үкімет қандай қызметке жауапты екендігіне байланысты шатастырады. Көбінесе, қазіргі жағдай сақталады. Бюджеттен тыс кәсіпорындар Детройт үкіметін бизнес қолына берді. Мысалы, 1976 жылы Оклахома-Сити метрополиясының аймақтық кеңесі (ACOG) қаражатының 90%-ын федералды үкіметтен алды, бірақ 1988 жылға қарай бұл көрсеткіш 24%-ға төмендеді.

Federal aid began to shrink in the 1970s. Later, between 1980 and 1987, under Reagan's New federalism, federal aid dropped 55%, while cuts were made to government funded services and tax rates were increased. Cities were now left on their own in a new era of fend for yourself federalism. City tax bases started shrinking as poverty remained high, while employment opportunities were limited. The authors claim that fiscal stress produces dissatisfaction that leads to the public's disenchantment with elected officials. Noting the rapid deterioration of the public infrastructure, they predict a possible long term decline, due not to a lack of resources, but an inability to use existing resources efficiently or effectively. They conclude that, in order to solve the problem, government must be transformed, and draw a connection between the complications caused by bureaucratic disputes within the various agencies of government, and the resulting problems faced by cities. Morgan and England sought comments from various officials on their views of cities and urban decay — such as Sidney J. Barthelemy, mayor of New Orleans, who responded by saying that "cities are seen as hopeless places." Michael White, mayor of Cleveland, Ohio, commented, "Cities are becoming a codename for crumbling neighborhoods." John Herbers said, "The failure of Washington and the states is a major reason some urban areas continue in distress." Morgan and England suggests that wealthy have moved out of the cities, leaving only those who are so poor they cannot leave. This is known as urban exodus. The authors note, "Many local officials frequently object to what they feel are excessive restrictions accompanying federal grants. Officials view the grant process as complex, overly detailed, slow, cumbersome and ineffective." Former Flint, Michigan city manager Brian Rapp and community development director Frank Patitucci believe, "The most important consequence of overregulation is excessive administrative costs. If the man hours required for federal reporting and accounting could be devoted to running programs, performance could be improved immeasurably." Knoxville mayor Victor Ashe: "Congress has decided that it can impose anything that it wants. It's going to drive us all into bankruptcy." The authors thus argue that political accountability is reduced because citizens are confused about which government is responsible for which activities. The status quo usually carries the day. Off budget enterprises have placed the Detroit government into the hands of businesses. As an example, in 1976 the regional council for the Oklahoma City metropolitan area (ACOG) received 90% of its funds from the federal government, but by 1988 this had dropped to 24%.

Қалалық саяси құрылымға көзқарас

"Америка қалаларын басқару" американдықтардың үкіметтік өзгерістерді қалайтынын және үкіметтің кейбір топтарға көмектесіп, ал басқаларын кемсіртуі мүмкін екенін көрсетеді. Жаңадан келгендерді қуу жеткіліксіз болуы мүмкін. Негізгі институттарды өзгерту қажет. Сыбайлас жемқорлық мәселесі саяси машинаның салдарынан ушықты. Саяси ұйымдасу арқылы, биліктегілер өздерін билікте ұстап тұрудың жолын тапты. Кітапта саясаттың жеке мүдделер емес, қоғамдық мүдделерге негізделуі және адалдыққа баса назар аудару қажеттігі айтылады. Бұл заманауи реформа қозғалысы жұмысшы табының емес, жоғары табысты және өздерінің өсуі мен экономикалық дамуына ыңғайлы саяси жағдай іздейтін бизнес топтарының туындысы екенін көрсетеді. Алайда, олар шынайы әлеуметтік реформаторлар емес, олар бизнес қауымдастығының саяси күнтәртібін жалғастыруға мүдделі. Эдвард Банфилд пен Джеймс К. Уилсон екеуі де: "Үкіметтің демократиялық болуы керек" деп қосты. Заңнаманы референдум арқылы дауысқа салу арқылы жергілікті билікті халыққа жауапты етуге талпыныс жасалады. Сол сияқты, петиция арқылы жаңа сайлауды талап етуге мүмкіндік беретін қайта шақыру процесі де солай. Ұсыныс сайлаушыларға түзетулер немесе қаулылар бойынша халықтың пікірін білдіруге мүмкіндік береді. Күдікпен қараушылар сайлаушылардың ақылды дауыс беру үшін жеткілікті ақпаратқа ие емес деп санайды. Халықаралық қала басқару қауымдастығының соңғы сауалнамасы тікелей демократияға зор қолдау бар екенін көрсетті.

Қалалық саясатқа бақылау

Әдебиеттерге сүйенсек, Америкада үкіметке деген күдік пен сенімсіздіктің жаңа дәуірі басталған. Бір жағынан, тиімді саясатты жасау үшін тек кішкентай элиталық топ қана жеткілікті дейтіндер бар, ал екінші жағынан, халықтың қатысуына алаңдайтындар да жетерлік. Бірақ көпшілігі саясатты жасау – қоғамның әл-ауқаты үшін өте маңызды екеніне келіседі. Морган мен Англия саясаткерлердің өзін топтың талаптарына жауап беруге міндетті адамдар ретінде қарамай, сайланғаннан кейін жеке мүдделерін көздеуге бейім екенінен қорқады. Авторлардың пікірінше, бизнес мүдделері де осы санатқа жатуы мүмкін. Әкімшілік қызметкерлердің шешім қабылдау құқығы зор, сондықтан авторлар үкіметтің ұзақ мерзімді жоспарлауды қажет ететін саясаттан қашып, дереу нәтиже беретін саясаттарға ұмтылатынын айтады. Роберт Солсберидің сөзіне қарағанда, "Қала әкімі – жергілікті экономикалық мүдделердің басшысы. Қала басшылары, қала әкімдері мен кеңес мүшелері сияқты, басым көпшілігі ақ нәсілді ер адамдар. Әдеттегі менеджер өз жұмысында 5 жылдан астам, ал атқарушы қызметте 10 жылдан астам тәжірибе жинаған. 50 мыңнан аса халқы бар қалаларда қалалық менеджердің жалақысы 110 мың доллардан асып түседі".

Басылымдар

Кітап алты рет басылды. 5-ші басылымы (жұмсақ мұқабалы) 1999 жылы жарық көрді. 6-шы басылымы 2007 жылы басылды. Басылымдар жаңарып отырады, жаңа тараулар қосылмаған және ескілері алынып тасталмаған.