Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Әбу Наср Әли ибн Ахмад Асади Түсі (ابونصر علی بن احمد اسدی طوسی; шамамен 1000 – 1073) – парсы ақыны, тіл білімі маманы және жазушы. Ол 11 ғасырдың басында Иранның Хорасан провинциясындағы Тус қаласында дүниеге келді және 1080 жылдардың соңында Тәбриз қаласында қайтыс болды. Асади Түсі ирандық ұлттық жырлардың маңызды парсы ақыны саналады. Оның ең белгілі туындысы – "Шахнаме" стилінде жазылған "Гаршаспанаме".
Abu Nasr Ali ibn Ahmad Asadi Tusi (ابونصر علی بن احمد اسدی طوسی; c. 1000 – 1073) was a Persian poet, linguist and author. He was born at the beginning of the 11th century in Tus, Iran, in the province of Khorasan, and died in the late 1080s in Tabriz. Asadi Tusi is considered an important Persian poet of the Iranian national epics. His best known work is Garshaspnameh, written in the style of the Shahnameh.
Өмір
Асадидің өмірі туралы көп мәлімет жоқ. Хорасан провинциясының көп бөлігі түрік тайпаларының зорлық шабуылына ұшырады; көптеген зиялылар қашып кетті, ал қалғандары көбінесе усақтап, жасырын өмір сүрді. Асади өмірінің алғашқы жиырма жылын Туста өткізді. Шамамен 1018-1038 жылдары Дэйламит Әбу Наср Жастанның сарайында ақын қызметін атқарды. Осы жерде 1055-56 жылдары Асади Әбу Мансур Моваффак Херавидің «Кетаб әл-абниа әл-адвиа» еңбегін көшірді. Кейін ол Нахжаванға барып, 1065-1066 жылдары Нахжаван билеушісі Әбу Долафқа арнап, өзінің маңызды туындысы – «Гаршасп намасын» аяқтады. Асади содан кейін Аниді билеген Шаддадид патшасы Манучехрдің сарайында қызмет етті. Ақынның бейіті Тәбриз қаласында орналасқан.
Little is known about Asadi's life. Most of the Khorasan province was under violent attack by Turkish groups; many intellectuals fled, and those who remained generally lived in seclusion. Asadi spent his first twenty years in Ṭūs. From about 1018 to 1038 AD, he was a poet at the court of the Daylamite Abū Naṣr Jastān. Here, in 1055–56, Asadi copied Abū Manṣūr Mowaffaq Heravī's Ketāb al abnīa al adwīa. He later went to Nakhjavan and completed his seminal work, the Garshāsp nama (dedicated to Abu Dolaf, ruler of Nakhjavan), in 1065–1066. Asadi then served at the court of the Shaddadid king Manuchehr, who ruled Ani. The poet's tomb is in the city of Tabriz.
Шығармалары
Асадидің ең маңызды еңбегі – Гаршасп нама (Гаршасп кітабы немесе дастаны). Оның тағы бір маңызды еңбегі – қазіргі парсы тілінің сөздігі (فرهنگ لغت فرس). Асадидің Моназарат (مناظرات) – екі адам, нысан немесе ұғым арасындағы поэзиялық пікірсайыстардан тұратын бес туындысы да әлі сақталған.
Asadi's most significant work is Garshāsp nama (The Book [or Epic] of Garshāsp). His other important contribution is a lexicon of the modern Persian language (فرهنگ لغت فرس). Five of Asadi's Monāẓarāt (مناظرات) (Debates in the form of poetry between two people or objects or concepts) also still exist.
Гаршаспанама (Гаршаспаның эпосы)
9 000 жұптары бар Гаршаспанама (گرشاسپنامه) эпосы Асади Тусидің маңызды еңбегі болып табылады. Поэманың батыры – Гаршасп (Кариманның әкесі және Шамның арғы атасы), Шахнамеде ежелгі ирандық батыр Кәрəsāspa (Авестан тілі) деп аталады. Авеста тілінде ол Яма руынан Θританың ұлы. Ақын бұл оқиғаны «Гаршасптың оқиғалары» атты кітаптан алған, ол Шахнамедегі әңгімелерді толықтыратынын айтады. Поэма Гаршаптың әкесі Яма (немесе Жамшид) туралы басталады, оны Захак құлатып, Забулистанның патшасы Гурангқа қашады (қазіргі Кветтаның жанында). Забулистанда Жамшид патшаның қызына ғашық болады және ол Гаршаспаны дүниеге әкеледі. Жамшид қашуға мәжбүр болады. Гаршаптың анасы өзін улағаннан кейін, ол өмірінің көп бөлігін атасымен өткізеді және Жамшид сияқты батыр болып өседі. Гуранг қайтыс болғаннан кейін Захак патша болды, бірақ бұл құпия Кариманның тууына дейін сақталды. Захак патша ретінде Забулистанға келіп, жас Гаршаспаны айдаһарды өлтіруге шақырады. Айдаһардың уына қарсы дәрімен және арнайы қарумен жабдықталған Гаршасп оны өлтіреді. Баланың батылдығына таң қалған Захак Гаршаспаны Үндістанға жібереді, онда патшаны (Захақтың қарауындағы) бүлікші ханзада Баху (Захақтың билігін мойындамайтын) алмастырады. Гаршасп бүлікшіні жеңіп, Үндістанда қалады, оның ғажайыптарын тамашалап, философиялық пікірталасқа қатысады. Содан кейін ол Сарандибке (Сейлонға) барады, онда Будданың іздерін көреді (мұсылман деректерінде Адамның іздерімен байланыстырылған). Асади адамзаттың атасы Адам туралы көптеген аңыздарды айтады. Гаршасп брахманмен кездесіп, философия мен дін туралы толыққанды сұрақтар қояды. Асади Туси брахманға жатқызған сөздер оның исламдық неоплатонизмімен байланысты. Гаршасп кейін Үнді аралдарына саяхаттап, табиғаттан тыс кереметтерді көреді, олар туралы ұзақ сипатталады. Батыр үйіне оралып, Захакқа құрмет көрсетеді. Ол Рум ханшайымын баурап алады, оның әкесін (Этрет) Кабол патшасынан жеңілгеннен кейін Заболдағы тағына қайтарады және Систан қаласын салады. Ол Жерорта теңізінде анахронизмге толы оқиғаларға тап болып, Каируан мен Кордобада шайқасады. Батыста ол «грек брахманымен» кездесіп, дана адаммен философиялық әңгімелеседі. Иранға оралғанда әкесі қайтыс болады, Гаршасп Заболестанның патшасы болады. Өзінің ұлы болмағандықтан, ол Нареманды (Ростамның арғы атасы) мұрагері ретінде қабылдайды. Осы кезде Фередун Захақты жеңіп, Иран патшасы болады, ал Гаршасп оған адалдық серт береді. Гаршасп пен оның жүрегі жақын немере інісі Туранға барып, Чиннің Фагфурын (Орта Азия мен Қытай билеушісінің ирандық атауы, мүмкін соғдиандық текті) жеңіп, оны тұтқын ретінде Фередунға әкеледі. Гаршасп Тангер патшасымен соңғы шайқаста тағы бір айдаһарды өлтіріп, Систанға оралады.
The Garshaspnama (گرشاسپنامه) epic, with 9,000 couplets, is Asadi Tusi's major work. The hero of the poem is Garshasp (father of Kariman and great grandfather of Šam), identified in the Shahnameh with the ancient Iranian hero Kərəsāspa (Avestan language). In Avestan he was the son of Θrita of the Yama clan. The poet adapted the story from a book, The Adventures of Garshāsp, saying that it complements the stories of the Shahnameh; although the poem was part of folklore, it was based on written sources. The poem begins with Yama (or Jamshid), the father of Garshāsp, who was overthrown by Zahhak and flees to Ghurang, king of Zabulistan (near modern Quetta). In Zabulistan, Jamshid falls in love with the king's daughter and she gives birth to Garshāsp. Jamshid is forced to flee. When Garshāsp's mother poisons herself, he spends much of his life with his grandfather and grows up to be a warrior like Jamshid. After Ghurang's death Zahhak was to become king, although the secret remains until the birth of Kariman. Zahhak, as king, visits Zābulistān and challenges the young Garshāsp to slay a dragon. Equipped with an antidote to dragon poison and armed with special weapons, Garshāsp kills the monster. Impressed with the child's prowess, Zahhāk sends Garshāsp to India, where the king (a vassal of Zahhāk's) has been replaced by the rebel prince Bahu (who does not acknowledge Zahhāk's rule). Garshāsp defeats the rebel and remains in India to observe its marvels and engage in philosophical discourse. He then goes to Sarandib (Ceylon), where he sees the footprint of the Buddha (in Muslim sources, identified with the footprint of Adam). Asadi then recounts many legends about Adam, the father of mankind. Garshasp then meets a Brahman, whom he questions in detail about philosophy and religion. The words Asadi Tusi attributes to the Brahman relate to his Islamic neo Platonism. Garshasp later visits Indian islands and sees supernatural wonders, which are described at great length. The hero returns home and pays homage to Zahak. He woos a princess of Rum, restores her father (Eṯreṭ) to his throne in Zābol after his defeat by the King of Kābol and builds the city of Sistān. He has anachronistic adventures in the Mediterranean, fighting in Kairouan and Córdoba. In the West, he meets a "Greek Brahman" and engages in philosophical discourse with the wise man. When he returns to Iran his father dies, and Garshāsp becomes king of Zābolestān. Although he has no son of his own, he adopts Narēmān (Rostam's great grandfather) as his heir. At this time Ferēdūn defeats Zahak and becomes king of Iran, and Garshāsp swears allegiance to him. Garshāsp and his nephew then go to Turan and defeat the Faghfūr of Chin (an Iranian title for the ruler of Central Asia and China, probably of Sogdian origin), bringing him as a captive to Ferēdūn. Garshāsp fights a final battle with the king of Tanger, slaying another dragon before he returns to Sistān in Zābolestān and dies.
Лоḡат-е форс (Хорасани парсы сөздігі)
Сөздік Аран және Иран Әзірбайжанының халқын Шығыс парсы (Дарӣ) поэзиясындағы беймәлім тіркестермен таныстыру мақсатында жазылған. Бұл поэзиядан алынған мысалдарға негізделген ең ежелгі парсы сөздігі, және Рудаки мен Вамиқтың "Калила мен Димна" және Унсуридің "Адхра" сияқты жоғалған әдеби еңбектердің фрагменттерін қамтиды. Иран мен басқа елдерде әртүрлі қолжазбалар сақталған; ең көнесі (1322 жылғы) Тегерандағы Малик кітапханасында болуы мүмкін, алайда Сафина-йи Табризде жазылған нұсқа да сол дәуірге жатады.
The dictionary was written to familiarize the people of Arran and Iranian Azerbaijan with unfamiliar phrases in Eastern Persian (Darī) poetry. It is the oldest existing Persian dictionary based on examples from poetry, and contains fragments of lost literary works such as Kalila and Dimna by Rudaki and Vamiq and 'Adhra by Unsuri. A variety of manuscripts exist in Iran and elsewhere; the oldest (1322) may be at the Malek Library in Tehran, although the one written in Safina yi Tabriz is also from the same period.
Моназар (сұрақ-жауап)
Бес пікірталас парсы поэзиясының қасида түрінде сақталған. Қасида араб немесе жаңа парсы тілінде бұрын-соңды болмағанмен, ол орта парсы (пахлави) дәстүрінің бір бөлігі болып табылады. Пахлави поэзиясының "Драхт и Асурик" пікірталасы осы пікірталас түрінің тарихын көрсетеді. Сақталған пікірталастар: "Араб о 'Аджам" (Араб пен парсы), "Мог о Мосалман" (Зороастриан мен мұсылман), "Шаб о Руз" (Түн мен күн), "Нейза о Каман" (Жырақ пен садақ) және "Асман о Замин" (Аспан мен жер). Парсылық арабтармен болған пікірталаста жеңіске жетеді, ал мұсылман зороастрийді жеңеді.
Five debates survive in the Persian poetic form of qasida. Although qasida is unprecedented in Arabic or New Persian, it is part of the Middle Persian (Pahlavi) tradition. The Pahlavic poetic debate Draxt i Asurik indicates the history of this form of debate. The surviving debates are Arab o 'Ajam (The Arab vs. the Persian), Mogh o Mosalman (The Zoroastrian vs. the Muslim), Shab o Ruz (Night vs. Day), Neyza o Kaman (Spear vs. Bow) and Asman o Zamin (Sky vs. Earth). The Persian wins the Persian versus Arab debate, while the Muslim defeats the Zoroastrian.