Кіріспе

Әбу Наср Әли ибн Ахмад Асади Түсі (ابونصر علی بن احمد اسدی طوسی; шамамен 1000 – 1073) – парсы ақыны, тіл білімі маманы және жазушы. Ол 11 ғасырдың басында Иранның Хорасан провинциясындағы Тус қаласында дүниеге келді және 1080 жылдардың соңында Тәбриз қаласында қайтыс болды. Асади Түсі ирандық ұлттық жырлардың маңызды парсы ақыны саналады. Оның ең белгілі туындысы – "Шахнаме" стилінде жазылған "Гаршаспанаме".

Өмір

Асадидің өмірі туралы көп мәлімет жоқ. Хорасан провинциясының көп бөлігі түрік тайпаларының зорлық шабуылына ұшырады; көптеген зиялылар қашып кетті, ал қалғандары көбінесе усақтап, жасырын өмір сүрді. Асади өмірінің алғашқы жиырма жылын Туста өткізді. Шамамен 1018-1038 жылдары Дэйламит Әбу Наср Жастанның сарайында ақын қызметін атқарды. Осы жерде 1055-56 жылдары Асади Әбу Мансур Моваффак Херавидің «Кетаб әл-абниа әл-адвиа» еңбегін көшірді. Кейін ол Нахжаванға барып, 1065-1066 жылдары Нахжаван билеушісі Әбу Долафқа арнап, өзінің маңызды туындысы – «Гаршасп намасын» аяқтады. Асади содан кейін Аниді билеген Шаддадид патшасы Манучехрдің сарайында қызмет етті. Ақынның бейіті Тәбриз қаласында орналасқан.

Шығармалары

Асадидің ең маңызды еңбегі – Гаршасп нама (Гаршасп кітабы немесе дастаны). Оның тағы бір маңызды еңбегі – қазіргі парсы тілінің сөздігі (فرهنگ لغت فرس). Асадидің Моназарат (مناظرات) – екі адам, нысан немесе ұғым арасындағы поэзиялық пікірсайыстардан тұратын бес туындысы да әлі сақталған.

Гаршаспанама (Гаршаспаның эпосы)

9 000 жұптары бар Гаршаспанама (گرشاسپ‌نامه) эпосы Асади Тусидің маңызды еңбегі болып табылады. Поэманың батыры – Гаршасп (Кариманның әкесі және Шамның арғы атасы), Шахнамеде ежелгі ирандық батыр Кәрəsāspa (Авестан тілі) деп аталады. Авеста тілінде ол Яма руынан Θританың ұлы. Ақын бұл оқиғаны «Гаршасптың оқиғалары» атты кітаптан алған, ол Шахнамедегі әңгімелерді толықтыратынын айтады. Поэма Гаршаптың әкесі Яма (немесе Жамшид) туралы басталады, оны Захак құлатып, Забулистанның патшасы Гурангқа қашады (қазіргі Кветтаның жанында). Забулистанда Жамшид патшаның қызына ғашық болады және ол Гаршаспаны дүниеге әкеледі. Жамшид қашуға мәжбүр болады. Гаршаптың анасы өзін улағаннан кейін, ол өмірінің көп бөлігін атасымен өткізеді және Жамшид сияқты батыр болып өседі. Гуранг қайтыс болғаннан кейін Захак патша болды, бірақ бұл құпия Кариманның тууына дейін сақталды. Захак патша ретінде Забулистанға келіп, жас Гаршаспаны айдаһарды өлтіруге шақырады. Айдаһардың уына қарсы дәрімен және арнайы қарумен жабдықталған Гаршасп оны өлтіреді. Баланың батылдығына таң қалған Захак Гаршаспаны Үндістанға жібереді, онда патшаны (Захақтың қарауындағы) бүлікші ханзада Баху (Захақтың билігін мойындамайтын) алмастырады. Гаршасп бүлікшіні жеңіп, Үндістанда қалады, оның ғажайыптарын тамашалап, философиялық пікірталасқа қатысады. Содан кейін ол Сарандибке (Сейлонға) барады, онда Будданың іздерін көреді (мұсылман деректерінде Адамның іздерімен байланыстырылған). Асади адамзаттың атасы Адам туралы көптеген аңыздарды айтады. Гаршасп брахманмен кездесіп, философия мен дін туралы толыққанды сұрақтар қояды. Асади Туси брахманға жатқызған сөздер оның исламдық неоплатонизмімен байланысты. Гаршасп кейін Үнді аралдарына саяхаттап, табиғаттан тыс кереметтерді көреді, олар туралы ұзақ сипатталады. Батыр үйіне оралып, Захакқа құрмет көрсетеді. Ол Рум ханшайымын баурап алады, оның әкесін (Этрет) Кабол патшасынан жеңілгеннен кейін Заболдағы тағына қайтарады және Систан қаласын салады. Ол Жерорта теңізінде анахронизмге толы оқиғаларға тап болып, Каируан мен Кордобада шайқасады. Батыста ол «грек брахманымен» кездесіп, дана адаммен философиялық әңгімелеседі. Иранға оралғанда әкесі қайтыс болады, Гаршасп Заболестанның патшасы болады. Өзінің ұлы болмағандықтан, ол Нареманды (Ростамның арғы атасы) мұрагері ретінде қабылдайды. Осы кезде Фередун Захақты жеңіп, Иран патшасы болады, ал Гаршасп оған адалдық серт береді. Гаршасп пен оның жүрегі жақын немере інісі Туранға барып, Чиннің Фагфурын (Орта Азия мен Қытай билеушісінің ирандық атауы, мүмкін соғдиандық текті) жеңіп, оны тұтқын ретінде Фередунға әкеледі. Гаршасп Тангер патшасымен соңғы шайқаста тағы бір айдаһарды өлтіріп, Систанға оралады.

Лоḡат-е форс (Хорасани парсы сөздігі)

Сөздік Аран және Иран Әзірбайжанының халқын Шығыс парсы (Дарӣ) поэзиясындағы беймәлім тіркестермен таныстыру мақсатында жазылған. Бұл поэзиядан алынған мысалдарға негізделген ең ежелгі парсы сөздігі, және Рудаки мен Вамиқтың "Калила мен Димна" және Унсуридің "Адхра" сияқты жоғалған әдеби еңбектердің фрагменттерін қамтиды. Иран мен басқа елдерде әртүрлі қолжазбалар сақталған; ең көнесі (1322 жылғы) Тегерандағы Малик кітапханасында болуы мүмкін, алайда Сафина-йи Табризде жазылған нұсқа да сол дәуірге жатады.

Моназар (сұрақ-жауап)

Бес пікірталас парсы поэзиясының қасида түрінде сақталған. Қасида араб немесе жаңа парсы тілінде бұрын-соңды болмағанмен, ол орта парсы (пахлави) дәстүрінің бір бөлігі болып табылады. Пахлави поэзиясының "Драхт и Асурик" пікірталасы осы пікірталас түрінің тарихын көрсетеді. Сақталған пікірталастар: "Араб о 'Аджам" (Араб пен парсы), "Мог о Мосалман" (Зороастриан мен мұсылман), "Шаб о Руз" (Түн мен күн), "Нейза о Каман" (Жырақ пен садақ) және "Асман о Замин" (Аспан мен жер). Парсылық арабтармен болған пікірталаста жеңіске жетеді, ал мұсылман зороастрийді жеңеді.