Кіріспе
14 ғасырдың соңында Сұлтан Сахак негізін салған дін: Ярсанизм, Әһли Хақ (ئەهلی حەق, Ehl e Heq; اهل حق), немесе Какаи. Ярсанизмді ұстанатындардың жалпы саны Иранда жарты миллионнан бір миллионға дейін жетеді деп есептеледі. Ирактағы саны белгісіз. Жатақтардың көп бөлігі Гуран, Санжаби, Калхор, Зангана және Жалалванд тайпаларынан шыққан күрдтер. Иранда түркі тілді Ярсани топтары да кездеседі. Ирактағы кейбір Ярсанилер Какаи деп аталады. Ярсанилердің ерекше діни әдебиеті бар, ол негізінен горани тілінде жазылған. Дегенмен, қазіргі Ярсанилердің көпшілігі горани тілін оқи да, жаза да алмайды, себебі олардың ана тілі – Оңтүстік Күрд немесе Сорани. Олардың басты діни кітабы – 15 ғасырда жазылған және Сұлтан Сахақтың үйретіктеріне негізделген «Калам е Саранжам».
Yarsanism , Ahl e Haqq (ئەهلی حەق, Ehl e Heq; اهل حق), or Kaka'i, The total number of followers of Yarsanism is estimated to be over half a million to one million in Iran. The numbers in Iraq are unknown. Followers are mostly Kurds from the Guran, Sanjâbi, Kalhor, Zangana and Jalalvand tribes. Turkic speaking Yarsan enclaves also exist in Iran. Some Yarsanis in Iraq are called Kaka'i. The Yarsanis have a distinct religious literature primarily written in the Gorani language. However, few modern Yarsani can read or write Gorani, as their mother tongue is Southern Kurdish or Sorani. Their central religious book is called the Kalâm e Saranjâm, written in the 15th century and based on the teachings of Sultan Sahak.
География
Ерсанның көпшілігі Иранның Керманшах провинциясында және Лорестан мен Илам провинцияларының іргелес аудандарында тұрады. Олар Керманшахтың Махдашт, Биваниж және Зохаб аудандарында басым діни топты құрайды, сондай-ақ Илам мен Лорестанның Дельфан, Холейлан және Поште Кух ауылдық жерлерін мекендейді. Діннің негізгі қалалық орталықтары – Сахне, Керенд е Гарб және Гахваре, ал маңызды қалалардың қатарында Керманшах, Сарпол е Захаб және Каср е Ширин бар. Ирандағы Ярсан халқы көп шоғырланған аймақтарға Тегеран мен Марагеге жақын орналасқан Хаштгерд пен Варамин, сондай-ақ Иран Әзірбайжанындағы Тәбриз кіреді, онда маңызды түркі тілдес Ярсан қауымдастықтары тұрады және діни мәтіндерінің көп бөлігін түркі тілінде жазады. Ярсан дәстүріне сәйкес, барлық ерте қауымдастықтар діни тіл ретінде горани тілін қолданған, бірақ уақыт өте келе кейбір топтар барлық мақсаттар үшін, соның ішінде дін үшін әзербайжан тіліне жақын түркі тіліне көшуге мәжбүр болды. Иракта Ярсанның ізбасарлары негізінен Ирак Күрдістанында, Мосул, Киркук, Калар, Ханакин, Эрбиль, Сулеймания және Халабжа маңында қоныстанған.
Нанымдар
Ярсанилер Сұлтан Сахақтың (14-15 ғасырлар) мистикалық үйретімдерін ұстанады. Ярсанилердің пікірінше, әлем екі бөлек, бірақ өзара байланысты әлемнен тұрады: ішкі (bātinī) және сыртқы (zāhirī), олардың әрқайсысының өзіндік реті мен қағидалары бар. Адамдар сыртқы әлемді ғана сезсе де, олардың өмірі ішкі әлемнің қағидаларымен басқарылады. Ярсани дінінің осы ерекшелігін батини суфизмінің күшті ықпалымен пайда болған күрд эзотеризмі деп атауға болады. Олардың сенім жүйесінің тағы бір маңызды негіздері – Құдайдың адам бейнесіндегі із кешімен көрінуі (мазарья) және жанның қайта тууына (күрд тілінде дунадуни) сенім. Ярсанилердің сенуінше, әрбір адам олардың қасиетті кітабы – Калам-ы Саранжамда жазылғандарды орындауы керек, әйтпесе ол Ярсани қауымына жатпайды. Ярсаниде ешкімді міндеттеу немесе шеттету жоқ – оның қағидаларын ұстанғысы келгеннің бәріне құшақ ашылады. Ярсани дінінің ерекшеліктеріне мыңжылдық, іштен туғандық, теңдік, жанның көшіп-қонуы, періштелер туралы ілім, Құдайдың көрінуі және дуализм кіреді.
Тәңірдің бейнелері
Ярсанилер – эманационистер және инкарнационистер, олар Құдайдың мазхарияттар (хинду аватарына ұқсас) деп аталатын, бірінен соң бірі келетін жаратылыстары бар деп санайды. Олар Құдайдың әлемнің әр дәуірінде бір негізгі және жеті екіншілік көріністерді періште немесе адам түрінде көрсетеді деп сендіреді. Бұл жеті тұлға "Хефт тан" деп аталады, яғни "Жеті кісі". Бірінші дәуірдің басты мазхарияттары – әлемді жаратқан Құдайлық болмыс, Хавандагар. Екінші дәуірдің негізгі мазхарияттары – Шииттер дінінің төртінші халифасы және алғашқы имамы Әли ибн Әби Талиб. Осы себепті Ярсанилерді "Әлидің құдайлығына сенушілер" деп те атайды. Үшінші дәуірдің негізгі мазхарияттары – Шах Хошин. Төртінші дәуірде негізгі мазхарият Сұлтан Сахак саналады. Оның анасы – Каф тайпасының күрд қызы, Дайрак Резбар немесе Хатун-э Резбар. Ол бір күні ақжелек ағашының астында ұйықтағанда, жоғарыдан құс ақжелекті тістеп, бір дәнегі оның аузына түсіп кеткен. Резбардың отбасылық өмірі туралы мәліметтер әртүрлі: кейбір деректерде ол өмірін бойдақ және үйленбеген күйде өткізгенін, ал көпшілігі үйленгенін айтады. Үйленгендігін растайтын деректерде оның күйеуінің Күрдтің "Шейх Иса" немесе арабтың Сәййиді болғаны айтылады. Сахақтың осы екі адамнан туғаны да, олардың екеуіне де үйленгендігіне сенетін Ярсанилер арасында да пікір таласы бар. Ярсани ғалымдары Сахақтың бойдан тууына да күмәнмен қарайды, бірақ Сахақтың әкесі немесе әкесі саналған адам Ярсани дінінде маңызды тұлға ретінде қарастырылмайды.
Хандандар немесе рухани үйлер
Ярсанизм рухани үйлерге немесе хандандарға ұйымдасқан. Олардың жетісі Сұлтан Сахақ заманында, ал кейін тағы төрті құрылды, барлығында он бір хандан бар. Хандандар Сұлтан Сахақ Хафт Танмен бірге Хафт Таване құрған кезде құрылды, ол сыртқы дүниенің істерімен айналысатын жеті қасиетті адамдардан тұратын топ. Сондықтан әр Ярсани нақты бір ханданға жатады, оны рухани көшбасшы – сайед басқарады, және әрбір мүше оған адалдыққа ант беруі керек. Сайед – қауымның рухани көшбасшысы және әдетте жақтастары қатысатын рәсімдерде болады. Сайедтер ғана Ярсанизмнің діни мәтіндеріне толық қол жеткізе алады және дәстүрлі түрде көптеген жақтастары болу үшін бәсекелесіп келеді. Сайед лауазымы мұрагерлікпен беріледі, бастапқы негізін қалаушылардан ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келеді. Сайедтер рухани «ата-аналар» саналатындықтан, олар өз жақтастарына үйленуге құқықсыз.
Басқа діни топтармен қарым-қатынас
Француздық "Мусульман әлемінің шолуы" журналынан алынған үзінді Ярсандық және оған байланысты шиит мистикасының атауын анықтаудағы қиындықтарды сипаттайды. Ағылшын тіліндегі аудармасы былай делінген:
Исламмен қарым-қатынас
Ахли хақ исламды Әлиде танылған құдайлық мәннің айналымының нәтижесі ретінде қарастырады және шариғат (ислам заңы) кезеңін орнатты. Одан кейін тариқат (суфилік ілімдер) айналымы, содан кейін ма'рифат (суфилік тану) айналымы келді, және соңында қазіргі хақиқат (соңғы шындық) айналымы пайда болды, ол Сұлтан Сахақ арқылы танылды. Соңғы кезең бұрынғыларын жоққа шығарады, бұл Ахли хақты мұсылмандарға міндетті шариғат ережелерін сақтаудан босатады. Ахли хақ басқа мұсылмандарды Ахли ташайю (шиалықтың жақтастары) немесе Ахли тасаннун (сүннилік діннің жақтастары) деп бөледі. Ахли хақ Рамазан айындағы күнделікті намаз бен ораза сияқты мұсылмандық ғұрыптарды орындамайды, сондай-ақ ислам теологиясы мен қасиетті орынға, мысалы, қайта тірілу күніне және мешіттің қасиеттілігіне сенімді де бөліспейді. Ирак және Леванттың Ислам мемлекеті және әл-Қаида сияқты экстремистік сүнниттік исламдық топтар ярсаншылдықтың жақтастарын исламға қайтуы немесе өлтірілуі керек дінсіздер деп есептейді. Бұл жанкештілер Ирак соғысы кезінде ярсаншыларды қуғындады, бұл 2013 жылы кейбір ирактық ярсан қауымдық көшбасшыларын өз халқының шын мәнінде мұсылмандар екенін жариялауға итермелеген болуы мүмкін, соның салдарынан секталық шабуылдардан сақтану үшін.