Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Әзірбайжан ақыны (шамамен 1369 – 1419)
Azerbaijani poet (c. 1369 – c. 1419)
Сейід Әли Имададдин Насими (; шамамен 1369/70 – 1418/19), көбінесе Насими деп аталатын, 14- және 15-ғасырлардағы Хуруфи ақыны, өзінің ана тілі – әзірбайжан тілінде, сондай-ақ парсы және араб тілдерінде өлеңдер жазған. Ол өз заманының ең ұлы түркі ақындарының бірі және әзірбайжан әдебиетінің ең көрнекті тұлғаларының бірі саналады. Шамамен 1369-70 жылдары туған Насими жақсы білім алып, ерте жасында суфизмге қызығушылық танытқан. Хуруфизм қозғалысының адал жақтасы болғаннан кейін, Насими Әзірбайжаннан Анатолияда және кейіннен Алеппода Хуруфизмді тарату үшін кетті, бұл Хуруфизмнің негізін қалаушы және Насимидің ұстазы Фазлалла Астарабади өлім жазасына кесілгеннен кейін болды. Алеппода ол Хуруфи шейхы ретінде ізбасарлар жинады, бірақ оның діни сенімдері үшін 1418-19 жылдары өлім жазасын беруге сұлтанды көндірді. Насими қаза тауып, Алепподағы суфи ложасына (АЛА ЛК) жерленді. Оның сақталған еңбектеріне әзірбайжан және парсы тілдеріндегі екі өлеңдер жинағы (АЛА ЛК), сондай-ақ араб тіліндегі бірнеше өлеңдер кіреді. Насимидің өлеңдері негізінен Хуруфизмді қамтиды және исламдық мәтіндерге көптеген сілтемелер бар. Оның поэзиясы үйлесімді әуендер мен оңай түсінілетін тілдік өрнектерді дінге қатысты күрделі тақырыптармен біріктіреді. Насими түркі әдебиетіне зор әсер етіп, Хабиби, Хақиқи (Жаханшахтың қаламы), Хатай (Исмаил I-нің қаламы) сияқты көптеген келешек ақындарға ықпал етті. Ол сондай-ақ әзірбайжан классикалық поэзиясының (сандық ырғақты қолданатын поэзия) және махаббат поэзиясының (АЛА ЛК) негізін қалаушы, сондай-ақ оғыз түркі классикалық әдебиетіндегі алғашқы лирикалық ақын саналады.
Seyid Ali Imadaddin Nasimi (; c. 1369/70 – c. 1418/19), commonly known as simply Nasimi , was a 14th and 15th century Hurufi poet who composed poetry in his native Azerbaijani, as well as Persian and Arabic languages. He is regarded as one of the greatest Turkic poets of his time and one of the most prominent figures in Azerbaijani literature. Born around 1369–70, Nasimi received a good education and was drawn to Sufism at an early age. After becoming a faithful adherent of the Hurufism movement, Nasimi left Azerbaijan to spread Hurufism in Anatolia and later Aleppo following the execution of its founder and Nasimi's teacher, Fazlallah Astarabadi. In Aleppo, he gained followers as a Hurufi sheikh but faced resistance from Sunni circles who eventually convinced the Mamluk sultan to order his death for his religious beliefs around 1418–19. Nasimi was executed and buried in a ALA LC (Sufi lodge) in Aleppo. His surviving works include two ALA LC (collections of poems) in Azerbaijani and Persian, along with some poems in Arabic. Nasimi's poems mainly centre around Hurufism and contain many references to Islamic texts. His poetry combines harmonious melodies and easily understood expressions with more complex topics related to religion. Nasimi had great influence on Turkic literature and influenced many major future poets such as Habibi, Haqiqi (pen name of Jahan Shah), Khatai (pen name of Ismail I), among others. He is also considered the founder of Azerbaijani classical ALA LC poetry (poetry using quantifying prosody) and ALA LC poetry (a form of love poetry), as well as the first lyric poet in Oghuz Turkic classic literature.
Атауы
Насимидің шын аты Әли еді, бірақ ол «Имададдин» («Иман тірегі») лақабын қабылдады, ол кейіннен оның бастапқы атын ығыстырып шықты. Кейбір дереккөздер оған Несімүддин, Селаледдин және Омер есімдерін де жатқызады. Оның ең көп қолданылған псевдонимі – Насими. Оның этимологиясы даулы, бірақ ең ықтимал түсіндірмесі – Насимидің ұстазы Фазлалла Астарабдидің «Наими» псевдонимінің қайталанысы. Бұл сөз араб тілінен аударғанда «жел, желдің соғасы» деген мағына береді. Ол Хусейни, Хашими, Сейід, Әли және Имад сияқты басқа да псевдонимдерді де сирек қолданған. Оның «Имададдин» лақабы немесе «Сейід» атағы (Ислам пайғамбары Мұхаммедтің ұрпағы екенін көрсетеді) оны Насими есімді басқа тұлғалардан ажырату үшін жиі қосылады.
Nasimi's given name was Ali, but he adopted the epithet (laqab) Imadaddin ('Pillar of Faith'), which superseded his original name in use. Some sources attribute other names to him, such as Nesîmüddin, Celâleddin and Ömer. His most prevalent pen name was Nasimi. Its etymology is disputed but most plausibly explained as an echo of Naimi, the pen name of Nasimi's teacher Fazlallah Astarabadi. It may also have been derived from the Arabic word , meaning 'breeze, breath of wind'. He also employed other pen names sporadically, such as Hüseyni, Haşimi, Seyyid, Ali and İmad. His epithet Imadaddin or the title seyid (marking his claim of descent from the Islamic prophet Muhammad) are often added in order to distinguish him from other figures who also bore the name Nasimi.
Өмірбаян
Насимидің өмірінің көп бөлігі жасырын саналады. Оның туған жылы белгісіз, бірақ көбінесе нақты дәлелдері жоқ 1369-70 жылдар деп есептеледі. Оның нақты туған жері де даулы: Шамахи, Тәбриз, Бағдат, Алеппо, Шираз немесе Диярбакыр деп айтылады. Ол әзербайжандық түркі тегінен шыққан, ана тілі – әзербайжан тілі болған, сонымен қатар парсы және араб тілдерін еркін меңгерген. Насими бала кезінде жақсы білім алып, ерте жасында суфизмді ұстанды. Тәбризде жүргенде ол мистик Фазлалла Астарабадимен танысып, ол оны хуруфизммен таныстырды. Насими Баку мен Ширванда біраз уақыт онымен бірге тұрып, хуруфизм қозғалысының адал жақтастарының біріне, сондай-ақ Астарабадидің халифасына айналды. Тимурид әмірі Миран Шах Астарабадиді діни көзқарастары үшін өлімге кескеннен кейін, Насими Әзірбайжаннан шығып, Анатолияға хуруфизмді тарату үшін сапарлады. Ол Мурад I (1362–1389) билігінде Бурсаға келді, бірақ онда оны құрметпен қабылдамады. Сондай-ақ, ол Анкарада суфи қасиетті Хажи Байрам Велимен кездесуге тырысты, бірақ хуруфилік сенімдеріне байланысты одан қайтарылды. Анатолияда өз сенімдеріне қолайлы орта таба алмағандықтан, ол Сириядағы хуруфилердің негізгі орталығы болған Алеппоға барып, ислам ғалымы Ибн Хажар әл-Асқалани Алепподағы хуруфи шейхы ретіндегі Насимидің қызметі мен оның ізбасарларының көбеюі туралы жазды. Ол өз поэзиялық шеберлігін сенімдерін одан әрі тарату үшін пайдаланды. Оның «адам беті – Құдайдың көрінісі» және «барлық дене мүшелерін әріптермен сипаттау» сияқты идеялары сүннилер ортасында қарсылық тудырды. Алеппода Насими өлеңдері арқылы сөз бостандығы үшін күресін жалғастырып, қатаң ережелер мен діни төзімсіздікке қарсы шықты. Кейбір араб деректерінде негізгі шариғат мектептерін ұстанған сунни мұсылман ғалымдарының Алеппоның мамлюк билеушісінен Насимиді өлтіруге тырысқаны, бірақ сәтті болмағаны айтылады. Содан кейін ол бұл мәселені Каирдегі мамлюк сұлтаны Әл-Муаяд Шайхқа (1412–1421) жіберді, ол Насимиді діни сенімдері үшін өлімге кесуге бұйрық берді; кейде Насимиді «кәпір» немесе сенімсіз деп атайды. Түрколог Майкл Хесс айтуынша, кейбір дереккөздер Насимидің тірідей терісін сылып алынып өлтірілгенін мәлімдейді, бірақ замандас дереккөздерде бұған нақты дәлел жоқ. Кейбір мәтіндерде терісін сылып алу туралы айтылады, бірақ бұл өлімнен кейін көпшілікке көрсету үшін жасалған болуы мүмкін. Өлім жазасына кесілудің ең ықтимал жылы 1418–19 жылдар, бірақ кейбір тарихшылар 1417 жылды және басқа да мерзімдерді ұсынады. Насимидің денесі Алепподағы оның атымен аталған суфи ложасына (ALA LC) жерленді. Насимидің өлімі оның түркі тегіне байланысты саяси себептермен болған деп есептеледі, бұл оны Сирия мен Анатолиядағы мамлюктердің бәсекелес түркі династияларына жақындатты. Хесс айтуынша, Әл-Муаядтың Насими денесінің бөліктерін Дулкадир және Ақ-Коюнлу сияқты жергілікті түркі билеушілеріне тарату туралы бұйрығы саяси мүдделермен байланысты болды.
Much of Nasimi's life is considered obscure. His year of birth is uncertain, but it is commonly assumed to be 1369–70 without conclusive evidence. His exact birthplace is also contested: it has been argued as Shamakhi, Tabriz, Baghdad, Aleppo, Shiraz or Diyarbakır. He was of Azerbaijani Turkic origin and spoke Azerbaijani as his native language, as well as fluent Persian and Arabic. Nasimi had a good education as a child and pursued Sufism at an early age. While in Tabriz, he met the mystic Fazlallah Astarabadi who introduced him to Hurufism. Nasimi stayed with him in Baku and Shirvan for some time and became one of the most faithful adherents of the Hurufism movement, as well as Astarabadi's successor (khalifa). After the Timurid emperor Miran Shah executed Astarabadi for his religious views, Nasimi left Azerbaijan and travelled to Anatolia to spread Hurufism. He arrived in Bursa during Murad I’s (1362–1389) reign but was not welcomed there. He also attempted to meet the Sufi saint Haji Bayram Veli in Ankara but was turned away because of his Hurufi beliefs. Unable to find a suitable environment for his beliefs in Anatolia, he went to Aleppo, which was the main centre of Hurufis in Syria at that time. Islamic scholar Ibn Hajar al Asqalani wrote about Nasimi's activity in Aleppo as a Hurufi sheikh and his increasing followers. He used his poetry skills to further spread his beliefs. His ideas, such as "the human face being the manifestation of God" and "describing all the body organs with letters" faced resistance in Sunni circles. In Aleppo, Nasimi continued to fight for freedom of expression through his poetry, challenging strict rules and religious intolerance. Some contemporary Arab sources say that a group of Sunni Muslim scholars who followed the main schools of law tried to get Nasimi killed by the Mamluk deputy of Aleppo based on vague rumours, but they failed. The deputy then reportedly referred the case to the Mamluk sultan Al Mu'ayyad Shaykh (1412–1421) in Cairo, who ordered Nasimi's death, likely due to his religious beliefs; Nasimi is sometimes referred to as a kafir, or unbeliever. According to the Turkologist Michael Hess, while some sources claim that Nasimi was killed by being flayed alive, there is no clear evidence of this in contemporary sources. Some texts do mention flaying, but it may have been done posthumously for the purpose of public display. The most likely year of execution is 1418–9, although some historians suggest 1417 and other dates have also been proposed. Nasimi's body was buried in a ALA LC (Sufi lodge) named after him in Aleppo. Nasimi's execution is believed to have had a political component due to his Turkic ancestry which brought him closer to Mamluks' rival Turkic dynasties in Syria and Anatolia. According to Hess, Al Mu'ayyad's order to distribute pieces of Nasimi's body to local Turkic rulers like the Dulkadir and the Aq Qoyunlu was motivated by politics.
Поэзия
Насимидің сақталған шығармаларына екі АЛА ЛК (өлеңдер жинағы) кіреді, біреуі әзербайжан тілінде, екіншісі – парсы тілінде. 16 ғасырғы Османдық ақын және библиограф Латифи Насимиде «үш тілде де АЛА ЛК» бар екенін айтқанмен, бұл араб тіліндегі АЛА ЛК-нің болуын білдіреді, бірақ мұндай еңбекке дәлел табылған жоқ. Оның әзербайжан тіліндегі АЛА ЛК-сі төрт жүзден астам АЛА ЛК-ден (махаббат поэзиясының бір түрі) және бірнеше жүз басқа өлеңдерден, соның ішінде АЛА ЛК-ден (қайырымды жұп өлеңдер) және төрт тармақты өлеңдерден тұрады. Түрколог Кэтлин Бёрриллдің сөзіне қарағанда, Насими поэзиясында АЛА ЛК түрін (сандық үлгіні қолданатын поэзия) пайдалана отырып, әзербайжан тілінің сапасын сақтай алды. Бұл оны кейінгі ақындардан ерекшелендіреді, олар парсы тілінен көп қарыз алды, себебі Бёррилл олардың АЛА ЛК түрін меңгерудегі «біліктілігінің жетіспеуі» деп сипаттады. Оның парсы АЛА ЛК-сі шамамен үш жүз АЛА ЛК-ден тұрады және Хуруфизм, Он екі имам мен Имам Әлиді мақтау, сондай-ақ Фазлаллах Астарабади сияқты тақырыптарды қамтиды. Насимидің жазу стилі көбінесе дыбыстар мен грамматикалық үлгілерді қайталауды қамтиды. Оның өлеңдері негізінен Хуруфизмге арналған және Құран сияқты исламдық мәтіндерге көптеген сілтемелер бар. Дегенмен, оның өлеңдерінің кейбір идеялары дәстүрлі исламнан тыс. Майкл Гесс Насимидің поэзиясы оңай түсінілетін тіл мен Хуруфизмге қатысты күрделі тақырыптарды үйлестіреді дейді. Гесс сондай-ақ Фузулидің өлеңдері эмоционалдық тереңдігі мен техникалық шеберлігімен танымал болғанымен, олардың мағынасы кеңінен түсініксіз екенін атап өтті. Бёрриллдің айтуынша, Насимидің кейбір өлеңдерін олардың күрделі діни сілтемелеріне байланысты оқу қиын болуы мүмкін, ал олай болмаған жағдайда олар оның махаббат тақырыптарын «жеңіл ағып, үйлесімді әуендер» арқылы жеткізеді.
Nasimi's surviving works include two ALA LC (collections of poems), one in Azerbaijani and the other in Persian. Although the 16th century Ottoman poet and bibliographer Latifî claimed that Nasimi had a "ALA LC in all three languages", implying the existence of an Arabic ALA LC as well, no evidence of such a work has been found. His Azerbaijani ALA LC contains over four hundred ALA LC (a form of love poetry) and several hundred other poems, including ALA LC (a poem written in rhyming couplets) and quatrains (a four line poem). According to the Turkologist Kathleen Burrill, Nasimi was able to maintain the quality of his Azerbaijani language in his poetry while using the ALA LC form (poetry using quantifying prosody). This sets him apart from later poets who relied heavily on borrowing from Persian because of what Burrill described as their "lack of skill" in mastering the ALA LC form. His Persian ALA LC consists of almost three hundred ALA LC and discusses topics such as Hurufism, praise to Twelve Imams and Imam Ali, as well as Fazlallah Astarabadi. Nasimi's writing style often involves repeating sounds and grammatical patterns. His poems mainly centre around Hurufism and contain many references to Islamic texts such as the Quran. However, some of the beliefs behind his poems fall outside of mainstream Islam. Michael Hess states that Nasimi's poetry blends easily comprehensible language with more intricate themes related to Hurufism. Hess also notes that while Fuzuli's poems have remained popular due to their emotional depth and technical proficiency, the concepts behind them are not as widely understood. Burrill notes that some of Nasimi's poems can be difficult to read due to their complex religious references, when this is not the case, they convey his themes of love through "easy flowing, harmonious melodies".
Мұра
Насими түркі әдебиетінің ең ұлы тұлғаларының бірі саналады. Қазіргі ғалым Сакина Беренгянның пікірінше, Насими тек қана әзірбайжан әдебиетінің ғана емес, сонымен қатар барлық түркі әдебиетінің алғашқы ірі ақыны болды. Оның поэзияға әсері бүкіл түркі әлемінде тарады және Хабиби, Хақиқи (Жаханшахтың псевдонимі), Хатай (Исмаил I-нің псевдонимі) және басқа да ірі ақындарға әсер етті. Насими сондай-ақ әзірбайжан классикалық поэзиясының негізін қалаушы, сондай-ақ оғыз түркі классикалық әдебиетіндегі алғашқы лирикалық ақын ретінде қарастырылады. Оның шығармалары әзірбайжан және Осман әдебиетінің дамуына елеулі әсер етті. Насими стилі әзірбайжан поэзиясының жалпы стиліне үлкен әсер етті. Түрік әдебиеті профессорлары Азми Билгин мен Ильяс Үзүмнің айтуынша, Тимуридтер әдібі Али Шир Наваидің Насимиді мақтауы оның "Орта Азия түркі әлеміндегі маңызды тұлға" болғанын көрсетеді. 1973 жылы ЮНЕСКО Насимидің 600 жылдығын бүкіл әлем бойынша атап өтуді жариялады. Баку мен Мәскеуде өткен мерекелік шараларға көптеген елдердің өкілдері қатысты. Әзірбайжанда 2019 жыл ақынның туғанына 650 жыл толуына орай "Насими жылы" деп жарияланды. Бакудегі бір көшеге, метро стансасына және бір ауданға да Насимидің есімі берілген. Әзірбайжанның Ұлттық тіл білімі институты да оның құрметіне аталған. Сонымен қатар, оның өмірі туралы 1973 жылы әзербайжандық тарихи фильм түсірілген. 2019 жылы 1995 жылы Клеть обсерваториясында табылған астероид ақынның құрметіне "32939 Насими" деп аталды.
Nasimi is considered one of the greatest figures of Turkic literature. According to the modern scholar Sakina Berengian, Nasimi was the first major poet not only in Azerbaijani literature but also in all of Turkic literature. His influence on poetry extended throughout the Turkic world and impacted major poets such as Habibi, Haqiqi (pen name of Jahan Shah), Khatai (pen name of Ismail I), and others. Nasimi is also regarded as the founder of Azerbaijani classical ALA LC poetry, ALA LC poetry, as well as the first lyric poet in Oghuz Turkic classic literature. His works had a significant impact on the development of both Azerbaijani and Ottoman literature. Nasimi's style has greatly influenced the general style of Azerbaijani poetry. According to the professors of Turkish literature Azmi Bilgin and İlyas Üzüm, the Timurid poet Ali Shir Nava'i's words of praise about Nasimi show that he was also considered an "important personality in the Central Asian Turkic world". In 1973, UNESCO declared the 600th anniversary of Nasimi's birth to be celebrated worldwide. Representatives from many countries participated in the celebrations held in Baku and Moscow. In Azerbaijan, 2019 was declared the "Year of Nasimi" to commemorate the 650th anniversary of the poet's birth. A street, a metro station, and a district in Baku are also named after Nasimi. The National Institute of Linguistics of Azerbaijan is also named in his honour. Additionally, there is a 1973 Azerbaijani biopic film about his life. In 2019, an asteroid that was discovered at Kleť Observatory in 1995 was named "32939 Nasimi" in honour of the poet.