Кіріспе

12 ғасырдағы сүнни мұсылман теологы және философы Фахр әл-Дин әл-Рази (فخر الدين الرازي) немесе Фахруддин Рази (فخر الدين رازی) (1149 немесе 1150 – 1209), көбінесе «Теологтардың сұлтаны» деген лақап атымен белгілі, ықпалды ирандық және мұсылман ғалымы, ғалым және индуктивті логиканың негізін қалаушылардың бірі болды. Ол медицина, химия, физика, астрономия, космология, әдебиет, теология, онтология, философия, тарих және құқықтану салаларында көптеген еңбектер жазды. Ол көп әлемдік теорияны ұсынған және оны Құранның астрономиялық тұжырымдарымен салыстырған алғашқы ойшылдардың бірі болды. Жерорталық модельді және жалғыз әлемді айналатын жалғыз ғалам туралы Аристотельдің көзқарастарын қабылдамаған әл-Рази белгілі әлемнен тыс кеңістіктің бар екендігін дәлелдеді. Әл-Рази Иранның Рей қаласында дүниеге келді және Ауғанстанның Херат қаласында қайтыс болды. Ол Әбу Әли ибн Сина (Авиценна), Әбул Баракат әл-Бағдади және әл-Газалидің еңбектерінен әсер алған философиялық және теологиялық еңбектердің мол мұрасын қалдырды. Оның «Мабахит әл-машриқия фи ‘ильм әл-илахият ва’л-таби’ият» (шығыстық метафизика және физика туралы зерттеулер) және «ал-Маталиб әл-‘Алия» (Жоғары мәселелер) атты еңбектері ең маңызды философиялық туындылары саналады.

Өмірбаян

Фахр әл-Дин әл-Рази, толық аты Абу ʿАбд Аллах Мұхаммед ибн ʿУмар ибн әл-Хусейн (أبو عبد الله محمد بن عمر بن الحسين), 1149 немесе 1150 жылы (хижраның 543 немесе 544 жылы) Райде (қазіргі Тегеранға жақын) дүниеге келді, осыдан оның нисбасы әл-Рази атауы шыққан. Оның бес атасының бірі немесе атасы 11-ші ғасырда Меккеден Табарстанға (Иранның солтүстігіндегі Каспий теңізі жағалауындағы таулы аймақ) көшіп келді, ал кейін отбасы Рейде қоныстанды. Бірақ, әл-Рази Әбу Бәкірмен туыстығын қандай жолмен байланыстырғаны белгісіз. Ақын Ибн ʿУнайн (1233 жылы қайтыс болған) оны екінші халифа ʿУмар ибн әл-Хаттабтың (644 жылы қайтыс болған) ұрпағы деп мақтаған. Фахр әл-Дин алғашқыда әкесі Ḍiyāʾ al Dīn al Makkī-ден білім алды, ол өзі де белгілі ғалым болатын және оның калам саласындағы еңбегі жақында жартылай қайта жарияланды. Кейін ол Мерв және Марагехте оқыды, онда ол Маджд әл-Дин әл-Джилидің шәкірті болды, ал ол өз кезегінде әл-Газалидің шәкірті болған. Ол Ашари теология мектебінің көрнекті өкілі болды. Оның Құранға жасаған түсіндірмесі – осы сияқты барлық қолданыстағы еңбектердің арасында ең көп қырлы және мазмұнды жұмыс, бұрын пайда болған маңызды материалдардың көп бөлігін қамтиды. Ол өзін көптеген ғылымдарға арнады және алхимиялық тәжірибелерге үлкен қаражат жұмсады делінеді. Ол Райде (Орталық Иран) және Газниде (Шығыс Ауғанстан) сабақ берді, сондай-ақ Мұхаммед ибн Тукуш құрған Хараттағы (Батыс Ауғанстан) университетінің басшысы болды. Өмірінің соңғы жылдары мистицизмге де қызығушылық танытты, бірақ бұл оның ой-пікірінің маңызды бөлігіне кірмеді.

Үлкен түсініктеме

Имам Разидің ең маңызды жетістіктерінің бірі – оның Құранды түсіндіру жөніндегі ерекше еңбегі, «Мафатих әл-ғайб» (Көрінбейтін нәрселердің кілттері) деп аталып, кейіннен «Тафсир әл-Кабир» (Ұлы түсіндірме) деп аталған жұмысы. Бұл еңбек 32 томдық болғандықтан да ерекшеленеді. Бұл жұмыста философиялық тұрғыдан қызығушылық тудыратын көптеген мәселелер қамтылған. Оның "басты назар аударған мәселелерінің бірі – ақылдың тәуелсіздігі" болды. Оның "Құранның басымдығын мойындауы жылдар өте келе артты". Әл-Разидің рационализмі, сөзсіз, "ислам дәстүрінде ақыл мен уахидің үйлесімділігі туралы пікірталаста маңызды орынға ие". Тони Стриттің сөзіне сүйенсек, Разидің теориялық өмірін жас диалектиктерден діни жағдайға қарай жасалған саяхат ретінде қарастырмауымыз керек. Ол өз түсіндірмелерінде, атап айтқанда «Ұлы түсіндірмеде» мутазилиттер мен ашариттер сияқты түрлі мектептердің әртүрлі ойларын қабылдаған көрінеді.

Көп ғаламның гипотетикалық тұжырымдамасы

Әл-Рази өзінің "Маталиб әл-Алия" еңбегінде физика және физикалық әлем туралы түсінігін қарастыра отырып, ғаламдағы геоцентрикалық модель идеясын сынға алады және "Құран аятындағы" "Барлық мақтау әлемдердің Иесі Аллаға тиесілі" деген түсініктемесінде көп ғаламның бар екендігі туралы ойды зерттейді. Ол осы аяттағы "әлемдер" деген терминнің "осы бір ғаламның немесе космостың ішіндегі көптеген әлемдерге, әлде осы белгілі ғаламнан тыс, көптеген басқа ғаламдарға, немесе көп ғаламдарға" қатысты ма деген сұрақ қояды. Әл-Рази былай дейді: және Алланың бос кеңістікті шексіз көп ғаламдармен толтыруға күші жетеді.