Кіріспе

12 ғасырдағы парсы ақыны Низами сарай ақыны болмағандықтан, ол әулеттердің тарихнамаларында кездеспейді. Ол ерте жасында анасының інісі Хуаджа Омар тәрбиесінде өсті, ол оның жауапкершілігін өз мойнына алып, оған тамаша білім берді. Оның анасы, Раиса есімді, күрд тегінен еді. Оның әкесі, Юсуф есімді, Низами поэзиясында бір рет еске алынады. Кейбір зерттеушілер "Муаяд" сөзін Зәккидің лақабы деп санайды.

Отбасы

Низами үш рет үйленген. Оның алғашқы әйелі – Дарбанд билеушісі Фахр әл-Дин Бахрамшахтың үлкен сыйлығының бір бөлігі ретінде жіберілген құл қыпшақ әйел болды. Ирадж Баширидің сөзіне қарағанда, ол Низами үшін «ең жақын» әйеліне айналды. Оның жалғыз ұлы Мұхаммед осы әйелден дүниеге келді. Ол «Хосров пен Ширин» дастаны аяқталғаннан кейін қайтыс болды. Мұхаммед сол кезде жеті жаста еді. Низами «Лейли мен Маджнун» дастанында ұлын тағы да еске алады, ол енді он төрт жаста екенін және «көздің қуанышы» екенін айтады. «Хафт Пейкар» (Жеті ару) дастанында ол ұлына, әкесі дені әлсірегенде, жауапкершілікті арттыру туралы кеңес береді. XX ғасырдың соңындағы кейбір қазіргі жазушылар осы әйелдің аты Афақ болған деп мәлімдеді. Вахид Дастгерди Низамидың бірінші әйеліне осы есімді ұсынған алғашқы жазушы болып саналады, бірақ Саид Нафиси (сол кезде) және жақындағы бір дереккөз Низамидың шығармасындағы сәйкес шумақтың осы интерпретациясына және Афақтың оның әйелінің нағыз аты болғандығына қарсы шықты, сондай-ақ, осы шумақтағы Афақ сөзін «көкжиең» деген мағынада қарастырды, есім ретінде емес. Анық айтқанда, Низамидың қалған екі әйелі де ерте қайтыс болды – олардың өлімі дастан аяқталғанмен бірге келді, бұл поэтті былай деуге итерді: «Құдай-ау, әрбір дастан үшін мен әйелімді құрбан етуім керек пе?!».

Білім

Низами Әбішене сияқты философ немесе Ибн Араби сияқты теориялық суфизмді түсіндіруші болған жоқ. Дегенмен, ол тарих, этика, философия, эзотерикалық ой-пікір, музыка және бейнелеу өнерінің философы ретінде есептеледі. Исламға дейінгі және Ислам Иранының мәдени мұралары бірігіп, әдебиетте жаңа биік деңгейді құрады. Ол ирандық, яки «Тәбриз мектебінің» немесе парсы поэзиясының «Ширван мектебінің» өкілі. Бұл мектеп парсы тілінде ерекше поэзия стилін қалыптастырды, ол «Хурасани» («Шығыс») стилінен риторикалық күрделілігімен, метафораны жаңаша қолдануымен, техникалық терминология мен христиандық бейнелерді пайдалануымен, араб тілінен алынған сөздерді қолданумен қатар парсы архаизмін сақтауымен ерекшеленді, сондай-ақ жаңа ұғымдарды ұсынды. 1075 жылы Сәлжұқтар Гәнжаны Шаддадидтерден басып алып, парсы әдебиетін батысқа қарай өз сарайларына таратты. 12 ғасырдың ортасында Сәлжұқ империясының аймақтағы билігі әлсіреп, олардың провинциялық басшылары, іс жүзінде тәуелсіз жергілікті билеушілер, парсы поэзиясын одан әрі дамытуға ықпал етті. Незами Фердоусиді «Данышпан (Хаким)» және «Білуші/Дана (даана)» деп атап, оны «жаңа келіндей сөздерді әсемдеген» ұлы шешен ретінде сипаттады. Незами Ширваншахтың ұлына «Шахнаме» оқып, даналардың мағыналы сөздерін есте сақтауға кеңес береді. Незами «Хафт-Пейкар», «Хосров және Ширин» және «Эскандар Наме» атты үш дастанында «Шахнаме» қолданушы. Бұл әсіресе «Хосров және Ширин» дастанында байқалады, ол бірдей өлшемде жазылған және Вис пен Раминнен кейбір сахналарды қайталайды. Незамидің астрологияға деген қызығушылығы Вис пен Раминдегі түнгі аспанның егжей-тегжейлі астрологиялық сипаттамасында да көрінеді. Незами романтикалық дәстүрге зор ықпал етті, ал Горгани осы дәстүрдің ерекше риторикалық және поэтикалық атмосферасын қалыптастырды деуге болады, бұл Незамидің дастандарындағы суфилік ықпалдың болмауымен байланысты. Незамидің алғашқы монументалды туындысы – «Махзан әл Асрар» Санайдың «Хадикат әл Хакиқа» еңбегінен әсер алды. Жалпы алғанда.

Шығармалары

Незами саяси тұрақсыздық пен күшті интеллектуалдық қызметтің дәуірінде өмір сүрді, және оның өлеңдері осыны көрсетеді; алайда, оның өмірі, қамқорларымен қарым-қатынасы немесе шығармаларының нақты жазылған мерзімі туралы көп мәлімет жоқ, себебі ақынға байланысты көптеген аңыз-ертегілер кейінгі өмірбаяндардағы шындықты бұрмалап көрсетеді. Ол сол замандағы ұлы ақындарға тән дәстүр бойынша, өлеңдерін аймақтың түрлі билеушілеріне арнады, бірақ сарай өмірінен қашып жүрді. Незами маснави стилінде (жұп өлеңдер) шебер болған.

Махзан-ол-Асрар

2250-ге жуық парсы дистихтерінен тұратын этикалық-философиялық өлеңдер Ерзинжан билеушісі Фахр әл-Дин Бахрамшахқа арналған. Бұл туынды философия мен теология сияқты жасырын тақырыптарды қамтиды. Онда жиырма сөз соғысы бар, олардың әрқайсысы діни және этикалық мәселелер бойынша үлгілі оқиғаны бейнелейді. Әр тарау ақынның псевдонимін қамтитын тікелеу сөзбен аяқталады. Өлеңдердің мазмұны әр тараудың тақырыбында көрсетілген және ол уағыз стилінде жазылған. Осы алғашқы туындысынан кейін Незами повесть поэзиясына көшті.

Хосров Ширин

Низами таңдаған оқиға Сәлжұқ сұлтан Тоғриль II, Атабек Мұхаммед ибн Елдигуз Жахан Пахлаван және оның інісі Қизил Арсланға тапсырылып, арналған. Онда шамамен 6500 дистих бар, бұл әңгіме Сасанид Хосров II Парвиздің армян ханшайымы Ширинге деген махаббатын көрсетеді. «Хусров пен Ширин» Хосров патшаның Ширин ханшайымға жасаған құдалық әрекеттері мен оның сүйіспеншілік бәсекелесі Фархадты жеңуі туралы баяндайды. Оқиға бірнеше жанрларды бір уақытта қолданатын күрделі құрылымға ие; сонымен қатар, көптеген сөздік алмасулар мен хаттар бар, олардың барлығы лирикалық күшпен суланған. Бұл оқиға кейін парсылар тарапынан өңделді және безендірілді. Низами парсы тұлғасын жасады. Сонымен қатар, ол Маджнун туралы әртүрлі әңгімелерді жақсы құрылған парсы романтикалық дастанына бейімдеді. Низамидің «Лейла мен Мәжнүн» оқиғасын швейцариялық ислам мәдениетінің ғалымы Рудольф Гелпке өңдеп, 1966 жылы ағылшын тіліне аударды және жариялады. Әли Асқар Сейед Ғоһраб Низамидің «Лейла мен Мәжнүн» романының негізгі тақырыптары – тазалық, адалдық және құмарлық туралы толық талдауды, басты кейіпкерлерді талдау арқылы ағылшын тілінде жариялады.

Ескендір-Нәме

Низамидің "Искандарнаме" кітабында 10 500 дистих бар. Бұл шығарма немесе "Хафт Пайкар" Незаминің соңғы дастаны болды ма деген пікірлер қалыптасқан. Генри Уилберфорс Кларк 1881 жылы "Шараф Наманы" ағылшын тіліне аударған және ол "Sikandar Nama e Bara" деген атпен жарық көрді, қазірде оны онлайн табуға болады.

Хафт Пейкар

Персияның исламға дейінгі тарихы. Ақын Баһрам Гурдың дүниеге келуімен және араб патшасы Номанның сарайында тәрбиеленуімен, сондай-ақ оның аңызға толы Хварнак сарайы туралы баяндаумен басталады. Баһрамның тәрбиесі Номанға сеніп тапсырылады, ол шебер аңшыға айналады. Аңыз сарайды аралап жүргенде, ол жеті ханшайымның бейнесі салынған құлыпталған бөлмені табады; осыдан оны Хафт Пейкар (жеті сұлу) деп атайды. Бұл ханшайымдардың әрқайсысы Жердің дәстүрлі зороастриялық-исламдық бөлінісіндегі жеті түрлі аймақтан шыққан және ол оларға ғашық болады. Әкесі Яздегерд I қайтыс болады, ал Баһрам Персияға оралып, тағына талапкерлерден оны өзіне қайтаруға тырысады. Бірқатар оқиғалардан кейін ол патша ретінде мойындалады және парсыларды ашаршылықтан құтқарады. Ел тұрақтанғаннан кейін патша жеті ханшайымды іздеп табады және оларды өз әйелі етіп алады. Оның сәулетшісі әр жаңа әйелі үшін жеті күмбез салуға бұйрық береді. Сәулетші оған жеті аймақтың әрқайсысын жеті планетаның бірі басқаратынын (зороастриялық-ислам әлемінің классикалық планеталық жүйесі) айтады және әр күмбезді әр аймақ пен планетаға сәйкес түстермен безендіру арқылы бақытты табуға кеңес береді. Баһрам күдікпен қарайды, бірақ сәулетшінің кеңесін тыңдайды. Ханшайымдар сәнді павильондарға қоныстанады. Әр сапарда патша апта күндері ханшайымдарға кезегімен барады: сенбі күні Сатурнның ықпалындағы үнді ханшайымы, және т.б. Ханшайымдардың аттары: Фурак (Нурак), Үндістан раджасының қызы, айдай сұлу; Ягма Наз, түрік қағанының қызы; Наз Пари, Хорезм патшасының қызы; Насрин Нуш, славян патшасының қызы; Азарбин (Азареон), Марокко патшасының қызы; Хұмай, Рим цезарінің қызы; және Диросте (игілік), Кай Каус әулетінен шыққан әдемі ирандық ханшайым. Әр ханшайым патшаға өзінің түсіне сай келетін әңгіме айтады. 1995 жылы Джули Скотт Мейсами және Гянджадан келген тағы 23 ақын толық қолжазбалар негізінде ағылшын тіліндегі жаңа аударма жасады. Незаминың бір атақты ғазалы ең жоғары рухани мақсатқа жетудің жолы ретінде өзімшілдіктен бас тарту туралы айтады.

Мұра

Низамидың барлық шығармалары парсы тілінде жазылған, ол Иран, Ауғанстан және парсы тілі мемлекеттік тіл болып табылатын Тәжікстанда жоғары құрметке ие. Оның поэзиясы ерекше Иранда кеңінен танымал, сондай-ақ туған жері мен мазары орналасқан Әзірбайжанда да өте танымал. Ол басқа елдерде де, әсіресе Үндістан мен Пәкістанда белгілі.

Кеңес Одағы

1940-шы жылдардың басында және Низами Гянджевидің 800 жылдығын мерекелеуге орай, әзербайжан композиторы Узеир Хажибеев Низаминың "Жеті сұлу" поэмасы бойынша жеті ән жазуды жоспарлаған. Бірақ Хажибеев тек екі ән жазды: "Сенсіз" (Without You, 1941) және "Севгили Джанан" (Beloved, 1943). Тағы бір әзербайжан композиторы Гара Гараев 1947–48 жылдары Низамидың осы аттас поэмасы негізінде "Жеті сұлу" (балет) шығармасын жазды, ол халықаралық деңгейде танылды. Ол сондай-ақ "Лейли мен Мажнун" (балет) шығармасын жазды, ол 1969 жылдың 25 мамырында Бакудегі Әзербайжан мемлекеттік академиялық опера және балет театрында тұңғыш рет қойылды, кейін фильм түрінде жазылды. 1974 жылы совет астрономы Людмила Черных "3770 Низами" деп аталатын шағын планетаны ашты және оған Низаминың есімін берді. Бұдан әрі, Бакудегі Әзербайжан әдебиеті мұражайы Низаминың атымен аталады.

Әзірбайжан

Незами 1993-2006 жылдардағы 500 манат банкнотасының бет жағында бейнеленген. 2008 жылы оның қайтысының 800 жылдығына орай Әзірбайжан Ұлттық Банкі 100 манаттық алтын ескерткіш монета шығарды. Низами әдебиет мұражайы Әзірбайжан Республикасының Баку қаласында орналасқан. Баку метросының бір станциясы да Низами Гянджевидің есімімен аталады. Бакуде Низами атындағы Әдебиет институты мен Низами атындағы Кино институты бар. Бакудың бір ауданы Низами ауданы деп аталады. Низами Гянджевидің өмірі "Низами" (1982) атты әзірбайжан фильмінде көрсетілген, онда Низами Гянджеви рөлін Мұслим Магомаев ойнады. Низаминің құрметіне салынған Низами мақбары Әзірбайжанның Гянджа қаласының шетінде орналасқан. Бұл бау-бақшалармен қоршалған биік цилиндр пішіндес ғимарат. Бір жағында Низаминың дастандарына арналған металл мүсін орнатылған. Мавзолей алғаш рет 1947 жылы ескі, қираған мавзолейдің орнына салынды және 1991 жылы Кеңес Одағының ыдырауынан кейін Әзірбайжан Республикасы тәуелсіздік алғанда қазіргі түрінде қайта жаңартылды. Незами ескерткіштері Әзірбайжан Республикасы мен Иранның көптеген қалаларында, сондай-ақ Мәскеу, Санкт-Петербург және Удмуртия (Ресей), Киев (Украина), Бейжің (Қытай), Ташкент (Өзбекстан), Марнеули (Грузия), Кишинев (Молдавия), Рим (Италия) қалаларында табылады. 2021 жыл елімізде "Низами Гянджеви жылы" деп жарияланды.

Жапон аудармасы

"Жеті патшайымның тарихы (Хафт Пейкар)", Цунео Куроянагидің жапон тіліне аудармасы, Heibonsha басылымы, 1971 жылдың шілдесі. (Toyo Bunko 191)
"Хосров және Ширин", Емико Окада аударған, Heibonsha басылымы, 1977 жылдың маусымында жарық көрген. (Toyo Bunko 310)
"Лейла мен Маджунун", Емико Окада аудармасы, Heibonsha, 1981 жылдың ақпаны. (Toyo Bunko 394).

Батыс қабылдау

Неміс ақыны және жазушысы Иоганн Вольфганг фон Гете былай деп жазды: "Фердоуси батырлық дәстүрлерін жинақтап болғаннан кейін, өлеңдерінің материалы ретінде ең терең махаббаттың ең тәтті кездесулерін таңдаған нәзік, өте дарынды жан. Ол Маджнун мен Лейли, Хосров пен Ширин сияқты ғашықтарды көрсетті; олар ниет, тағдыр, табиғат, әдет, бейімділік, құштарлықпен бір-біріне берілген, бірақ ақымақтық ойлар, жалғандық, кездейсоқтық, қажеттілік және күшпен бөлініп, кейін керемет түрде қайта қосылған, алайда соңында тағы да бір жолмен бөлініп, бір-бірінен алыстап кеткен". Питер Челковский оның өлеңдерін оқу туралы былай дейді: "Ирандықтар үшін әдеби мұраларын жаттап алу және оқу әрқашан маңызды болды, олар жазу және сөздің күшіне құрметпен қарады. Бүгінгі күнде де поэзияға деген ұлттық құштарлық радио мен теледидарда, шайханаларда, әдеби қоғамдарда, күнделікті әңгімелерде және поэзия айтысы – "муша’арада" үнемі көрініс табады. Низамидің шығармалары осы дәстүрдің символы және құралы болып табылады, себебі ол жалпыға ортақтықты терең тамырланған көркемдік ізденіспен, әділдік сезімімен және өнер мен ғылымға деген құштарлықты руханилық пен шынайы иманмен біріктіреді. Метафораның байлығы мен нәзіктігі, психологиялық зерделілік, дәлдігі мен тереңдігі, әңгіме айту шеберлігі жағынан Низамиға тең келмейді".

Тиісті оқу

Валиева, Фарида Хиджран. "Низами Ганжави және Хажи Бекташ Вели еңбектеріндегі параллелизмдер". "Universidad y Sociedad" журналы, 14-том, № 4 (2022): 434–441.