Халықтар мен мәдениеттер арасындағы моральдық үкімдердің айырмашылықтары: философиялық көзқарастар

Кіріспе

Адамдар мен мәдениеттер арасындағы моральдық үкімдердің айырмашылығы туралы философиялық ұстанымдар

Моральдық релятивизм немесе этикалық релятивизм (көбінесе релятивистік этика немесе релятивистік мораль ретінде қайта формулировкаланады) әртүрлі халықтар мен мәдениеттердегі моральдық үкімдердің айырмашылығына қатысты бірнеше философиялық ұстанымдарды сипаттау үшін қолданылады. Мұндай идеяларды жақтаушыны көбінесе релятивист деп атайды. Сипаттамалық моральдық релятивизм адамдардың мораль туралы не нәрсе екендігі туралы негізінен келіспейтінін, бірақ бұл келіспеушілік туралы ешқандай бағалау немесе нормативтік үкімдер бермейтінін көрсетеді. Метаэтикалық моральдық релятивизм мұндай келіспеушіліктерде ешкімнің объективті түрде дұрыс немесе бұрыс емес екенін айтады. Нормативтік моральдық релятивизм ешкім дұрыс немесе бұрыс болмағандықтан, мораль туралы үлкен келіспеушіліктер болған кезде де әркім басқалардың мінез-құлқына төзімділікпен қарауы керек деп санайды. Бұл әр түрлі интеллектуалдық қозғалыстардың ұғымдары айтарлықтай нюанстарды қамтиды және абсолютті сипаттама емес. Сипаттамалық релятивистер міндетті түрде метаэтикалық релятивизмді қабылдамайды. Сонымен қатар, барлық метаэтикалық релятивистер нормативтік релятивизмді қабылдамайды. Американдық философ Ричард Рорти "релятивист" деген атаудың бұрмаланып, кемсітуші сипатқа ие болғанын айтты. Ол атап айтқанда, осылай аталған ойшылдар көбінесе "мұндай [философиялық] пікірлердің арасында таңдау жасау үшін негіздер бұрынғыдай алгоритмдік емес" деп санайды, бірақ әрбір ұғымдық идея басқаларымен бірдей жарамды емес. Осыған орай Рорти "философтардың мәдениеттің қалған бөлігінен күрделі оқшауланып бара жатқанына" өкініш білдірді. Моральдық релятивизм мыңдаған жылдар бойы өркениет тарихының әртүрлі кезеңдерінде талқыланып келді. Ежелгі Грекия мен тарихи Үндістан сияқты салаларда ерекше маңызды аргументтер айтылды, ал талқылаулар бүгінгі күнге дейін жалғасып келеді. Философтардың еңбектерінен басқа, бұл ұғым өнер, дін және ғылым сияқты алуан түрлі салаларда да назар аударды.

Сипаттамалық

Сипаттамалық моральдық релятивизм – бұл жай ғана оң немесе сипаттамалық ұстаным, яғни бірдей фактілер орын алып, бірдей салдарлар туындауы мүмкін болған жағдайда да, дұрыс әрекет ету туралы түбірлі пікір келіспеушіліктер бар екендігін мойындау. Бұл – әртүрлі мәдениеттердің әртүрлі моральдық стандарттары бар екендігінің айғағы. Сипаттамалық релятивистер мұндай келіспеушіліктерге байланысты барлық мінез-құлықты қабылдауды талап етпейді; яғни, олар міндетті түрде нормативтік релятивистер емес. Сондай-ақ, олар моральдық бағалаудың семантикасына, онтологиясына немесе эпистемологиясына міндетті түрде қатысты болмайды; яғни, барлық сипаттамалық релятивистер метаэтикалық релятивистер емес. Сипаттамалық релятивизм антропология және социология сияқты академиялық салаларда кең таралған ұстаным, ол барлық тарихи және мәдени жағдайларда бірдей моральдық немесе этикалық жүйелердің қолданылуын болжаудың дұрыс еместігін қабылдайды.

Мета-этикалық

Метаэтикалық моральдық релятивистер адамдардың моральдық мәселелер бойынша келіспеушіліктері ғана емес, сонымен қатар "жақсы", "жаман", "дұрыс" және "бұрыс" сияқты ұғымдардың жалпыға бірдей шындық критерийлеріне бағынбайтынын, олардың жеке адамның немесе адамдар тобының дәстүрлеріне, сенімдеріне немесе практикасына сәйкес келетінін айтады. Метаэтикалық релятивизм нормативтік релятивистің нұсқау беру мүмкіндігін жояған сияқты көрінеді. Яғни, нормативтік релятивизм "біз белгілі бір мінез-құлықты төзуді моральдық деп санаймыз" деген сияқты мәлімдеме жасағанда, "басқа адамдар белгілі бір мінез-құлықты төзбеуді моральдық деп санайды" деген қосымшасыз айтуы қиын. Философтардың бірі, Рассел Блэкфорд тіпті толерантсыздықтың белгілі бір деңгейде маңызды екенін дәлелдейді. Оның пікірінше, "қиындықтар мен азаптарға себеп болатын моральдық дәстүрлерге бейжай қарауымыздың қажеті жоқ. Сонымен қатар, олар тиімсіз, кері нәтиже беретін немесе жай ғана қажетсіз болған жағдайда, өз қоғамымыздың моральдық нормаларын пассивті түрде қабылдауымыз да қажет емес". Демек, жалпыға ортақ нұсқау немесе мораль болмаса да, жеке адам немесе топ өздерінің субъективті құндылықтарын басқаларға қарсы қорғауға толық құқылы (және бұл практикалық). Біз басқа мәдениеттерді өз мақсаттарына жетпегені үшін де сынауға болады. Моральдық релятивистер "осы елде Х жасау дұрыс емес" немесе тіпті "маған Y жасау дұрыс" сияқты жалпыға бірдей емес мәлімдемелерді түсінуге әлі де тырысуы мүмкін.

Тарих

Әдептілікке қатысты салыстырмалылық – түрлі мәдениеттердегі адамдар мыңдаған жылдар бойы ұстанған көзқарастар мен аргументтерді қамтиды. Мысалы, ежелгі джайнизмнің Махавираның (шамамен б.з.д. 599–527 ж.) Анекантавада принципі шындық пен жайлылықтың әртүрлі көзқарас тұрғысынан әртүрлі қабылданатынын, ал ешбір көзқарас толық шындық емес екенін айтады. Грек философы Протагор (шамамен б.з.д. 481–420 ж.) адамның барлық нәрсенің өлшемі екенін мәлімдеген. Грек тарихшысы Геродот (шамамен б.з.д. 484–420 ж.) әр қоғамның өзінің сенім жүйесі мен өмір салтын басқалардан жақсы деп санайтынын байқаған. Секст Эмпирик және басқа да ежелгі пирронист философтар объективті моральдың бар екенін жоққа шығарды. Жаңа заманда Барух Спиноза (1632–1677) ешнәрсенің өзінен-өзі жақсы немесе жаман емес деп есептеді. 18 ғасырдың ағартушылық философы Дэвид Юм (1711–1776) қазіргі заманғы эмотивизмнің де, моральдық релятивизмнің де бастауында тұр, бірақ Юм өзі релятивизмді қолдамады. Ол фактілер мен құндылықтарды ажыратып, моральдық үкімдердің соңғысынан тұратынын айтты, себебі олар әлемде алынған нақты фактілермен емес, тек біздің сезімдеріміз бен құштарлықтарымызбен байланысты. Бірақ Юм кейбір сезімдерімізді жалпыға ортақ деп санады. Ол моральдың объективті стандарты жоқ екенін, ал ғалам біздің қалауларымыз бен қиындықтарымызға бейжай екенін айтты. Фридрих Ницше (1844–1900) құндылықтар адамның мақсатына және өзіне байланысты болғандықтан, біз өз құндылықтарымыздың құндылығын бағалауымыз керек деп сенді. Ол моральдық құндылықтарымызды және олардың бізге қаншалықты әсер ететінін талдаудың қажеттігін атап өтті. Ницшеге сәйкес, адамгершілік мәселесі – «жақсы» деп саналғандардың білімді, биліктегілердің өзінен төмен тұрғандардан артық санауында. Сондықтан, жақсы деп есептелетін нәрсе салыстырмалы. «Жақсы адам» ішкі дүниесіндегі азғырулар сияқты «жаман» нәрселердің болуына қарамастан, «жаман» деп саналатын адамнан гөрі маңыздырақ, себебі біздің моральдық принциптерімізбен адамзатты жақсылыққа баулуға оның пайдасы жоқ. Бірақ жақсы мен жаман деп есептелетін нәрсе салыстырмалы болғандықтан, оларға берген маңыздылығымыз бен бағамыз да салыстырмалы болуы керек. Ол моральдың өзі қауіпті болуы мүмкін екенін айтты. Ницше адамгершілік белсенді түрде құрылуы керек деп сенді, оны кім екенімізге және жеке тұлға ретінде шындық, теңдік, жақсылық пен жамандық және т.б. деп санайтынымызға байланысты, биліктегі белгілі бір топтың моральдық заңдарына жауап берудің орнына. Бір ғалым антиреалистік түсіндіруді қолдап, «Ницшенің құндылық туралы антиреализмге арналған негізгі аргументі түсіндірмелі: моральдық фактілер тәжірибенің «ең жақсы түсіндірмесінде» жоқ, сондықтан олар объективті әлемнің нақты құрамдас бөліктері емес. Бір сөзбен айтқанда, адамгершілік құндылықтарды «түсіндіруге болады». Ницше Платонның трансценденттілікті форма ретінде басымдыққа ие болуын сынағаны анық. Платонның көзқарасы бойынша, «нағыз» немесе ең шынайы нәрсе – бұл басқа дүниелік нәрсе, ал тәжірибе (нағыз) әлемі Платонның үңгір туралы аллегориясында айтылған нысандардың жай «көлеңкесі» сияқты. Ницше бұл трансценденттіктің христиандықтың да параллель өсуіне әсер еткенін айтады, ол өмірді бірінші орынға қойып, кішіпейілділік пен мойынсұнушылық сияқты моральдық қасиеттерді шіркеу арқылы жоққа шығарды. (Қараңыз: «Жақсылық пен жамандықтан тыс», «Әдептің генеалогиясы туралы», «Бұт-боттар түнеген түнегі», «Антихрист» және т.б.) Рут Бенедикт (1887–1948) сияқты антропологтар өздерінің зерттеу субъектілерін бағалау үшін өз мәдениетінің стандарттарын қолдану арқылы этноцентризмге қарсы байқаушыларды ескертті. Бенедикт трансценденттік мораль жоқ екенін айтты – тек әлеуметтік тұрғыдан құрылған әдет-ғұрыптар бар (мәдени салыстырмалылықты қараңыз); және әдет-ғұрыптарды салыстыруда антрополог «антрополог болып қала бергенше, біреуін екіншісіне артық көруге жол бермеуге міндетті». Біршама шамада, қоғамдар арасындағы сенімдегі үлкен айырмашылықтар туралы білімнің артуы әлеуметтік ғалымдар мен философтарды құндылықтарға қатысты қандай да бір объективті, абсолютті стандарттар болуы мүмкін бе деген сұраққа ұмтылуға мәжбүр етті. Бұл кейбіреулерді әртүрлі жүйелердің бірдей жарамдылығы бар, қарама-қайшы сенімдер арасында сот жүргізу үшін стандарт жоқ деп тұжырымдауға әкелді. Фин философы, антрополог Эдвард Вестермарк (1862–1939) моральдық салыстырмалылық теориясын егжей-тегжейлі тұжырымдаған алғашқылардың бірі саналады. Ол барлық моральдық идеяларды адамның тәрбиесіне байланысты субъективті үкімдер деп бейнеледі. Ол Г. Е. Мурдың (1873–1958) этикалық интуиционизмін – 20 ғасырдың басында танымал болған, моральдық ұсыныстарды шын немесе жалған деп анықтаған және бізге арнайы интуиция қабілеті арқылы белгілі болған – қоғамдар арасындағы сенімдердің айқын айырмашылықтарына байланысты жоққа шығарды, ол оның ішкі, интуитивті күштің жоқтығына дәлел екенін айтты.

Moral relativism encompasses views and arguments that people in various cultures have held over several thousand years. For example, the ancient Jaina Anekantavada principle of Mahavira (c. 599–527 BC) states that truth and reality are perceived differently from diverse points of view, and that no single point of view is the complete truth; and the Greek philosopher Protagoras (c. 481–420 BC) famously asserted that "man is the measure of all things". The Greek historian Herodotus (c. 484–420 BC) observed that each society regards its own belief system and way of doing things as better than all others. Sextus Empiricus and other ancient Pyrrhonist philosophers denied the existence of objective morality. In the early modern era Baruch Spinoza (1632–1677) notably held that nothing is inherently good or evil. The 18th century Enlightenment philosopher David Hume (1711–1776) serves in several important respects as the father both of modern emotivism and of moral relativism, though Hume himself did not espouse relativism. He distinguished between matters of fact and matters of value, and suggested that moral judgments consist of the latter, for they do not deal with verifiable facts obtained in the world, but only with our sentiments and passions. But Hume regarded some of our sentiments as universal. He famously denied that morality has any objective standard, and suggested that the universe remains indifferent to our preferences and our troubles. Friedrich Nietzsche (1844–1900) believed that we have to assess the value of our values since values are relative to one's goals and one's self. He emphasized the need to analyze our moral values and how much impact they may have on us. The problem with morality, according to Nietzsche, is that those who were considered "good" were the powerful nobles who had more education, and considered themselves better than anyone below their rank. Thus, what is considered good is relative. A "good man" is not questioned on whether or not there is a "bad", such as temptations, lingering inside him and he is considered to be more important than a man who is considered "bad" who is considered useless to making the human race better because of the morals we have subjected ourselves to. But since what is considered good and bad is relative, the importance and value we place on them should also be relative. He proposed that morality itself could be a danger. Nietzsche believed that morals should be constructed actively, making them relative to who we are and what we, as individuals, consider to be true, equal, good and bad, etc. instead of reacting to moral laws made by a certain group of individuals in power. One scholar, supporting an anti realist interpretation, concludes that "Nietzsche's central argument for anti realism about value is explanatory: moral facts don't figure in the 'best explanation' of experience, and so are not real constituents of the objective world. Moral values, in short, can be 'explained away. It is certain that Nietzsche criticizes Plato's prioritization of transcendence as the Forms. The Platonist view holds that what is 'true', or most real, is something which is other worldly while the (real) world of experience is like a mere 'shadow' of the Forms, most famously expressed in Plato's allegory of the cave. Nietzsche believes that this transcendence also had a parallel growth in Christianity, which prioritized life denying moral qualities such as humility and obedience through the church. (See Beyond Good and Evil, On the Genealogy of Morals, The Twilight of the Idols, The Antichrist, etc.) Anthropologists such as Ruth Benedict (1887–1948) have cautioned observers against ethnocentricism—using the standards of their own culture to evaluate their subjects of study. Benedict said that transcendent morals do not exist—only socially constructed customs do (see cultural relativism); and that in comparing customs, the anthropologist "insofar as he remains an anthropologist is bound to avoid any weighting of one in favor of the other". To some extent, the increasing body of knowledge of great differences in belief among societies caused both social scientists and philosophers to question whether any objective, absolute standards pertaining to values could exist. This led some to posit that differing systems have equal validity, with no standard for adjudicating among conflicting beliefs. The Finnish philosopher anthropologist Edward Westermarck (1862–1939) ranks as one of the first to formulate a detailed theory of moral relativism. He portrayed all moral ideas as subjective judgments that reflect one's upbringing. He rejected G. E. Moore's (1873–1958) ethical intuitionism—in vogue during the early part of the 20th century, and which identified moral propositions as true or false, and known to us through a special faculty of intuition—because of the obvious differences in beliefs among societies, which he said provided evidence of the lack of any innate, intuitive power.

Адеп пен эволюция

Эволюциялық биология, когнитивтік психология, этиология және эволюциялық антропология салаларындағы зерттеулер мораль – эволюциялық механизмдердің нәтижесінде қалыптасқан табиғи құбылыс екенін көрсетіп отыр. Осы ретте, мораль түрдің өмір сүруі мен табысты көбеюін, тіпті бірнеше өзара әрекеттесетін түрлердің өмір сүруін қолдайтын, салыстырмалы әлеуметтік амалдар жиынтығы ретінде қарастырылады.

Әдебиет

Әдеби перспективизм грек мифтерінің әртүрлі нұсқаларынан басталады. Символизм бір өлеңге қатысты көптеген интерпретациялар ұсынды. Құрылымтану поэзияның көп мағыналы екенін көрсетеді. Релятивистік әдебиетке мысалдар: Гогольдің "Өлі жандар", Лоуренс Дюреллдің "Александрия квартеті", Реймонд Квеноның "Зази метрода".

Р. М. Харе

Кейбір философтар, мысалы Р. М. Харе (1919–2002), адамгершілік тұжырымдамаларының кез келген фактілік мазмұны болмаса да, мәдени немесе діни стандарттар мен нормаларға қарамастан, адам логикасының ережелеріне бағынады деп санайды. Осылайша, мысалы, олар бір-біріне қайшы этикалық пікірлерді ұстану мүмкін емес деп мәлімдейді. Бұл моральдық терминдердің сипаттамалық қасиеттеріне немесе шындық шарттарына қарамастан, ортақ стандарттармен моральдық диалог жүргізуге жол береді. Олар моральдық фактілердің бар екенін не жоқ екенін растамайды, тек адам логикасы біздің моральдық тұжырымдарымызға қолданылады дейді; соның салдарынан, олар моральдық негіздеменің объективті және басым стандартын ұсынады, тіпті ол өте шектеулі мағынада болса да. Дегенмен, Хареге сәйкес, адам логикасы салыстырмалылықтың бір маңызды аспектідегі қателігін көрсетеді (Харенің «Этиканы саралау» еңбегін қараңыз). Харе және басқа философтар логикалық шектеулерден басқа, барлық жүйелердің кейбір моральдық терминдерді бағалау тұрғысынан бірдей қарастыратынын атап көрсетеді. Бұл біздің «кем» немесе «көп» сияқты басқа терминдерді қарастыруымызға ұқсас, олар жалпы түсінікке ие және тәуелсіз стандарттарға байланысты емес (мысалы, өлшемдерді түрлендіруге болады). Бұл жақсылық пен жамандыққа да қатысты, егер олар моральдық емес мағынада қолданылса; мысалы, «бұл жақсы кілт» немесе «бұл жаман дөңгелек» десек. Кейбір терминдердің бағалау қасиеттері әртүрлі сенімдерге ие адамдарға, тіпті белгілі бір «фактілер» бойынша келіспесе де, моральдық мәселелер бойынша мағыналы пікір алмасуға мүмкіндік береді.

Уолтер Теренс Стейс

"Этикалық салыстырмалылық" – Уолтер Теренс Стейстің "Мораль тұжырымдамасы" кітабының бірінші екі тарауында талданған тақырып. Онда Стейс моральдық абсолютизмге қарсы пікір білдірсе де, моральдық универсализмді қолдайды.

Философиялық кедейлік

Сыншылар моральдық релятивизмнің сәтсіздігіне себепті, ол мораль туралы пікір-таластардың негізгі қағидаларын қабылдамайды немесе келіспеушіліктерді шеше алмайды деп санайды. Көптеген сыншылар, соның ішінде Ибн Варак және Эдди Табаш, метаэтикалық релятивистердің нормативтік мораль туралы кез келген пікір-таластан өзін-өзі шеттетуі мүмкін екенін айтты, себебі олар мұндай пікір-таластардың негізгі болжамын – ақыл арқылы анықтауға болатын дұрыс және бұрыс жауаптардың бар екендігін жоққа шығарады. Іс жүзінде, мұндай сыншылар метаэтикалық релятивизм моральдық нигилизмге немесе дәйбессіздікке тең болуы мүмкін деп есептейді. Олар моральдық релятивистердің нормативтік моральдық пікір-таластарға үлесін азайтатынын, яғни пікір-таластың өзін қабылдамау немесе екі тараптың да дұрыс екенін мойындау арқылы төмендетіп тастайтынын көрсетеді. Мысалы, моральдық релятивист гедонистік ләззат үшін жеке тұлғаның адам өлтіруіне немесе азаптауына қарсылық білдіру үшін тек қана жеке пікірге жүгіне алады. Релятивистердің қалыпты пікір-таластың шарттарын қабылдамайтыны туралы бұл айыптама, солипсизмнің кейбір түрлеріне немесе индукцияны жоққа шығару сияқты басқа да "пікір-таласты тоқтатушы" аргументтерге ұқсас. Философ Саймон Блэкберн де осыған ұқсас сын айтты және моральдық релятивизмнің моральдық жүйе ретінде сәтсіздікке ұшырауының себебін, оның келіспеушіліктерді шеше алмауымен түсіндірді.

Басқа сын-пікірлер

Кейбір пікірталастар адамдар қандай моральдық негіздемелер немесе шындықтар салыстырмалы деп есептеледі дегенге күмән келтіргенде туындайды. Адамдар мәдениет, нәсіл, дін сияқты түрлі факторларға байланысты көптеген топтарға жататындықтан, топтың құндылықтары мүшелері үшін міндетті болады деп айту қиын. Метаэтикалық релятивизмнің бір бөлігі – осы шындықтардың қай топқа қатысты екенін анықтау болып табылады. Тағы бір мәселе – көптеген адамдар бірнеше топқа мүше болады. Адамның жататын топтарының сенімдері түбірінен өзгеше болуы мүмкін, сондықтан қайсысы салыстырмалы екенін, қайсысы басымдық танытатынын шешу қиын. Метаэтикалық релятивизмді қолданушы адам міндетті түрде ешқайсысымен келіспесе де, өзінің пікірін және аргументтерін дамытады.

Рим католиктік діні

Католик және кейбір зайырлы зиялылар Еуропаның соғыстан кейінгі құлдырауын абсолюттік құндылықтардың моральдық салыстырмалылықпен ығыстырылуымен байланыстырады. Папа Бенедикт XVI, Марчелло Пера және басқалар 1960 жылдан бастап еуропалықтардың христиан дініне негізделген көптеген дәстүрлі нормалардан жаппай бас тартып, оларды үнемі өзгеріп отыратын салыстырмалы моральдық қағидалармен алмастырғанын айтады. Осы көзқарас бойынша, жыныстық қатынас көбеюден ажыратылып, отбасының маңыздылығының төмендеуіне және халық санының азаюына алып келді. Католик перспективасынан моральдық салыстырмалылыққа ең толық жауапты Папа Иоанн Павел II-нің "Veritatis Splendor" энцикликасында табуға болады. Католик шіркеуінің моральдық салыстырмалылыққа қатысты негізгі сын-ескертпелерінің көп бөлігі қазіргі заманғы мәселелерге, мысалы, ерікті абортқа байланысты.

Моральдық релятивизм мен этикалық субъективизм

Моральдық релятивизм – этикалық субъективизмнен (этикалық тұжырымдардың шындығы санаға тәуелсіз емес деген көзқарас) өзгеше ұстаным. Бұл көзқарастар көбінесе бірге ұсталатын болса да, бір-бірін логикалық түрде қамтымайды. Дегенмен, дұрыс пен бұрыстың не екенін құдай дұрыс немесе бұрыс деп есептейтін адам субъективист болар еді (моральдық нормалар саналық жағдайларға негізделген), бірақ релятивист емес (моральдық нормалар барлығы үшін бірдей). Керісінше, этикалық әрекет ету үшін өзіңіздің елдің заңдарын сақтау керек деп мәлімдеген адам релятивист болар еді (моральдық нормалар сіздің кім екеніңізге байланысты), бірақ субъективист емес (моральдық нормалар әлем туралы фактілерге негізделген, саналық жағдайларға емес).

Моральдық релятивизм мен моральдық антиреализм

Моральдық релятивистік позиция қалай құрылғандығына байланысты, ол моральдық реализмнен тәуелді немесе тәуелсіз болуы мүмкін. Семантикалық тезис: Моральдық мәлімдемелер мағыналы, олар пікірлерді білдіреді немесе шындық немесе жалған болуға болатын нәрселер. Алеттік тезис: Кейбір моральдық пікірлер шын. Метафизикалық тезис: Моральдық фактілердің метафизикалық статусы берік және кәдімгідей, әлем туралы басқа фактілерден маңызды айырмашылығы жоқ. Көптеген моральдық релятивистер осы талаптардың бірін немесе бірнешеуін жоққа шығарса, демек моральдық антиреалистер болуы мүмкін, бірақ жоққа шығару міндетті емес. Егер адам өзінің азаматтығы бар елдегі заңдарға сәйкес әрекет ету керек десе, онда ол моральдық релятивист болып саналады және үш талаптың барлығын да қабылдайды: моральдық фактілер шындық немесе жалғандыққа ие болатын пікірлерді білдіреді (нақты бір әрекеттің заңға қайшы келе ме, келмей ме, білуге болады), кейбір моральдық пікірлер шын (біреудің еліндегі заңдарға сәйкес келетін әрекеттер бар), ал моральдық фактілер кәдімгідей (заңдар – психикалық күй емес, олар әлемдегі физикалық нысандар). Дегенмен, бұл көзқарас салыстырмалы болып табылады, себебі ол сіздің азаматтығыңыз бар елге байланысты.