Балти: Тарихы, дайындалуы және географиясы

Кіріспе

Балти немесе бәлти гошт () – жұқа, сығымдалған болаттан жасалған "балти" деп аталатын қазаншада пісіріліп, желетін карри түрі. Атауы, мүмкін, осы карри пісірілетін металл ыдыстан шыққан. Балти карриін май емес, көкөніс майын пайдаланып, қатты отта, қуырылғандай етіп тез пісіреді. Бұл әдіс күні бойы баяу пісірілетін дәстүрлі үнді карриінен мүлдем өзгеше. Балти соусы сарымсақ пен пиязға, сондай-ақ, құрт пен гарам масала сияқты басқа да дәмдеуіштерге негізделген. Ол Ұлыбритания және әлемнің басқа да аймақтарында танымал.

Шығуы, тарихы және этимологиясы

Балти, тағам ретінде, осы аймақтағы қарахиға ұқсас, пісірілетін болат немесе темір ыдыстан аталған. Бұл сөз хиндустани, одия және бенгал тілдерінде кездеседі және "шелек" дегенді білдіреді. Сөз португал тіліндегі "balde" сөзінен – "шелек" немесе "қазан" деген мағынасынан пайда болған. Бұл сөз 16 ғасырдың басында португал теңізшілері арқылы Үнді субконтинентіне жеткен. Ағылшын тіліне бұл сөз Британдық Үндістан кезінде енген болуы мүмкін. Тамақ жазушысы Пэт Чэпменнің айтуынша, сөздің шығу тегі Кашмир аймағының солтүстік бөлігіндегі Балтистан аймағына барады, онда қытай вогіна ұқсас құйма темір вок тағам пісіру үшін қолданылады. Балтистанның Қытаймен шекарасы бар. Чэпмен өзінің "Карри клубының Балти карри пісіру кітабында" былай деп жазады:

Дегенмен, Коллин Тейлор Сен балти гоштың шығу тегі нақты емес екенін айтады, себебі Балтистанда желетін тағамдар "балти гоштына ешқандай ұқсамайды". Бірмингемдегі балти пісіруінің пайда болуына қатысты тағы бір пікір, ол 1977 жылы Адилс атты мейрамханада алғаш рет ұсынылған. Сол кезде мейрамхана Стонли-Лейнде, Спаркбрукте орналасқан, кейін басқа аймаққа көшірілді, бірақ уақыт өте келе бастапқы орнына, Стонли-Лейнге қайта оралды. Балти мейрамханалары әдетте үлкен қарақ наан нан бөліктерін ұсынады, оны бүкіл үстелмен бөліседі. Балти мейрамханалары бастапқыда Бримгем қаласының оңтүстігінде, Спаркхилл мен Мозли арасындағы негізгі жолдың бойында және артында шоғырланған. Бұл аймақ, Ледипул жолы, Стоуни Лейн және Стратфорд жолынан тұрады, кейде Балти үшбұрышы деп аталады және онда көптеген балти мейрамханалары бар. 2005 жылдың 28 шілдесінде соққы жел үшбұрыштағы ғимараттарға ауыр зақым келтірді, көптеген мейрамханаларды жабуға мәжбүр етті. Көпшілігі 2006 жылдың басында қайта ашылды, бірақ 2023 жылға қарай тек төртеуі ғана қалды. Балти мейрамханалары қазір үшбұрыштан тыс жерлерде таралып кеткен, оларды Бирмингемнің оңтүстігінде, Стирчлидегі Першор көшесі бойында да табуға болады. Бірмингемнің батысындағы Стоурбриджге жақын Лай "Балти милясы" деп танымал, ондағы Хай-стрит бойында ондаған мейрамханалар шоғырланған. Тағам мен оның ұсынылу стилі 1980 жылдары өте танымал болды, ал 1990 жылдары танымалдылығы арта түсті. Балти мейрамханалары біртіндеп Батыс Мидлендс аймағының барлық жеріне, содан кейін Ұлыбританияның көп бөлігіне тарады. Ұлыбританиядағы күрі нарығының көлемі жылына 4 миллиард фунт стерлингке жетеді деп есептеледі. Ұлыбританиядан тыс, Ирландияда және көптеген ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде, әсіресе Австралия, Канада және Жаңа Зеландияда шағын ғана балти мейрамханалары бар. 1990 жылдардың соңынан бері британдық супермаркеттерде дайын балти тағамдарының ассортименті артып келеді, содан бері балти мейрамханасы сауда секторынан және тұтынушылардың талғамдағы өзгерістерден күшейген бәсекелестікке тап болып келеді, сондай-ақ басқа дәстүрлі Оңтүстік Азия және Үндістан мейрамханаларымен де бәсекелеседі.

However, Colleen Taylor Sen states that the origins of balti gosht are unclear, as the food eaten in Baltistan "bears no resemblance" to balti gosht. Another claim regarding the origin of balti cooking in Birmingham was that it was first served in 1977 in a restaurant called Adil's. At that time, the restaurant was located in Stoney Lane, Sparkbrook, and after some time relocated to another area, but since has returned to its original place in Stoney Lane. Balti houses typically offer large karack naan bread pieces, to be shared by the whole table. Balti houses were originally clustered along and behind the main road between Sparkhill and Moseley, to the south of Birmingham city centre. This area, comprising Ladypool Road, Stoney Lane, and Stratford Road, is still sometimes referred to as the Balti Triangle, and contains a high concentration of balti restaurants. On 28 July 2005, a tornado caused extensive damage to buildings in the triangle, forcing many restaurants to close. Most reopened by the beginning of 2006 but by 2023 only four remained. Balti restaurants have now spread beyond the triangle, and can also be found in the south of Birmingham, along the Pershore Rd in Stirchley. Lye near Stourbridge to the west of Birmingham has become known as the 'Balti Mile' with up to a dozen restaurants clustered along the High Street. The food and its style of presentation proved very popular during the 1980s, and popularity grew in the 1990s. Balti restaurants gradually opened up throughout the West Midlands, and then a large part of Britain. The expanded curry market in Britain is now said to take in 4 billion pounds sterling per year. Outside Britain, a small number of balti houses are in Ireland and many other English speaking countries, particularly Australia, Canada, and New Zealand. Since the late 1990s, British supermarkets have stocked a growing range of prepacked balti meals, and the balti restaurant sector has since faced increasing competition from the retail sector and from changes in customer tastes, along with other traditional South Asian and Indian restaurants.