Кіріспе

Вавилон провинциясының астанасы, Ирак

Хилла (ٱلْحِلَّة al Ḥillah), сонымен қатар Хилла деп те жазылады, Бағдадтың оңтүстігінде, Евфрат өзенінің Хилла тармағында орналасқан Ирактың орталық қаласы. 2018 жылы халық саны шамамен 455 700 адамды құрады деп есептелді. Бұл Вавилон провинциясының астанасы және ежелгі Вавилон қаласына жақын, сондай-ақ Бориспа және Киш сияқты ежелгі қалалардың жанында орналасқан. Аймақ негізінен ауыл шаруашылығымен айналысады, Хилла каналы арқылы сумен суарылады және түрлі дақылдар, жемістер мен тоқыма өнімдерін өндіреді. Оның аты араб тіліндегі "сұлулық" сөзінен шыққан болуы мүмкін. Өзен қаланың ортасымен ағып өтеді, ал оның төңірегінде құрма пальмалары мен шөл өсімдіктері өседі, бұл шаң мен шөл желдерінің зиянды әсерін азайтады. Бұл қала бір кезде ислам ғылымы мен білімінің маңызды орталығы болған. Ыбырайым пайғамбары Езекиелдің қабірі жақын жердегі Әл-Кифл ауылында орналасқан деп есептеледі. Османдық және Британ империялары тұсында маңызды әкімшілік орталыққа айналды. 19 ғасырда Евфрат өзенінің Хилла тармағы толып, көптеген егістік жерлер құрғақшылықтан жоғалды, бірақ 1911-1913 жылдары Хиндия бөгетін салу арқылы бұл процеске тоқтау салынды, нәтижесінде Евфраттың терең Хиндия тармағынан су Хилла каналына бұрылды. 1920 жылы британдықтарға қарсы көтеріліс кезінде қалада қатты шайқастар болды, сол кезде Манчестер полкінің 300 әскері жеңіліске ұшырады деген хабар бар.

Бабыл

Хилла ежелгі Бабылдың қираған жерлеріне жақын орналасқан. Бабыл б.з.д. үшінші мыңжылдықта негір қаланған және келесі мың жылда маңызға ие болды. Б.з.д. 18 ғасырға қарай қала Хаммурапи империясының орталығына айналды. Келесі ғасырларда Бабыл түрлі империялардың билігінде болды. Бабыл Жаңа Вавилон империясы кезінде, б.з.д. 7 ғасырдың соңында қысқа мерзімге тәуелсіздікке ие болды, әсіресе Навуходоносор II патшалығында, бірақ б.з.д. 6 ғасырда парсылардың басып алуына түсті. Бабылдың қираған жерлері тонау мен құртушылық саясаттың салдарынан көп зардап шекті. Навуходоносордың сарайының бір бөлігі мен ескі қала қабырғаларының қалдықтары әлі де сақталған. Саддам Хусейн ежелгі Бабылдың бір бөлігін қалпына келтіруге бұйрық берді. Навуходоносордың ежелгі сарайының орнында заманауи сарай қайта жаңартылды. Иштар қақпасының реконструкциясы Берлиндегі Пергам мұражайында көрсетілген.

Хиланың тууы

10 ғасырда Евфрат өзенінің шығыс жағалауында Әл-Жәмиен қаласы негізделді. Бұл қаланың орны қазіргі Хилла қаласымен сәйкес келеді. 1101 жылы Әл-Жәмиен қаласының жанында жаңа қала құрылды. Вавилоннан кірпіштер әкелініп үйлер салынды, соның арқасында Хилла кеңейді. 18 ғасырда қала Осман империясының әкімшілік орталығына айналды. 19 ғасырда әл-Хилла арнасының суы азайды, бұл егіншілік жағдайын нашарлатты және оларға үлкен қиындықтар тудырды. Бұл мәселені шешу үшін Әл-Хиндия бөгеті салынды.

2003 жылғы АҚШ-тың басып кіруі

Хилла 2003 жылы 1 сәуірде және оның айналасында 2003 жылғы Иракқа шабуыл кезінде салыстырмалы түрде ауыр шайқастардың ошағы болды. Республикалық гвардияның Медина дивизиясының ирактық қазасының саны белгісіз, бірақ АҚШ армиясының 2-70 бронетанкілік жасағының қазасы бірнеше жүзге жетті. Шабуылдан кейін 1-ші батальон 4-ші теңіз жаяу әскерінің штабы 2003 жылы 6 ай бойы тасталған Тарик тапанша зауытында орналасты. Шабуылдан кейін көп ұзамай жергілікті тұрғындар Хилла маңындағы аймақта жаппай қабір бар екенін хабарлады. Жергілікті азаматтар мен ORHA және NMCB 15 (Төменді әскери-құрылыс батальоны) мүшелері 1991 жылы үкіметке қарсы көтеріліс кезінде Ирактың қауіпсіздік күштері өлтірген мыңдаған ирактықтарды эксгумациялау жұмысына бірлесіп кірісті. 1-ші теңізшілер дивизиясы Хилладан солтүстікке қарай шамамен бір миль жерде Саддам Хусейннің сарайларының бірінде база құрды. 372-ші әскери полиция ротасы 2003 жылдың маусым айынан 2003 жылдың қазанына дейін қалада құқық тәртібін сақтау және Ирак полициясын оқыту жұмыстарын жүргізді. Қала Иракты басып алған кезде Польшаның әскери аймағының бір бөлігі болды. Бастапқы шабуылдан кейін Хилла салыстырмалы түрде бейбіт болды, бірақ кейін көптеген бомбалық шабуылдардың ошағына айналды. 2004 жылдың ақпан айында көтерілісшілер венгр әскерлері басқаратын лагерьді көлік бомбасымен жарылтуға тырысты, бірақ сәтсіз аяқталды. 2005 жылдың 28 ақпанында көтерілісшілер жасаған ең қорқынышты шабуыл орын алды. 2005 жылдың 30 мамырында екі жанкешті бомбалап 31 шииттік полиция қызметкерін өлтіріп, 108 адамды жарақаттады. 2005 жылдың 30 қыркүйегінде Хилладағы көкөніс базарында бомба жарылып, 10 адам қаза тауып, 30 адам жарақат алды. 2007 жылдың 2 қаңтарында шииттік милиция жиынында екі жанкешті өздерін жарып, кем дегенде 73 адам қаза тауып, 160-тан астам адам жарақат алды. 2007 жылдың 1 ақпанында екі жанкешті бомбалап, көп адам бар базарда жарылғыш заттарды жарып, кем дегенде 45 адамды өлтіріп, 150-ге жуық адамды жарақаттады. 2007 жылдың 6 наурызында шииттік қажыларды нысанаға алған екі автокөлік бомбасы салдарынан 114 адам қаза тауып, кем дегенде 147 адам жарақат алды. 2010 жылдың 10 мамырында қаладағы "Текстиль өнеркәсібі мемлекеттік компаниясында" үш-төрт жанкешті көлік бомбасы жарылып, барлығы 45 адам қаза тауып, 140 адам жарақат алды. 2016 жылдың 6 наурызында Хилладағы әскери бекетке жүк көлігімен жасалған бомбалық шабуыл нәтижесінде кем дегенде 60 адам қаза тауып, 70-тен астам адам жарақат алды. Ирак және Левант Ислам мемлекеті (ИМИЛ) жарылысқа жауапкершілікті өз мойнына алды.

Климат

Хилланың Көппен-Гайгер климатты жіктеу жүйесі бойынша ыстық шөлді климаты бар. Жаңбырдың көп бөлігі қыс айларында жауады. Хилланың орташа жылдық температурасы жоғары, ал жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 7 градусқа тең.

Геология және табиғи ресурстар

Вавилон университетінің толыққанды ғылыми зерттеуі Вавилон провинциясының пайдаланылмаған мұнай, газ және экономикалық маңызы бар кендерге, сондай-ақ өзендер мен жер асты суларының шөгінділеріне бай екенін көрсетті. Бұл ресурстарды зерттеулерді, геофизикалық іздеулерді және кен өндіруді кеңейту үшін қолдануға болады.

Денсаулық

Бабил облысында 1200 төсекке арналған 10 аурухана бар. 2005 жылдың басында жергілікті денсаулық сақтау департаменті Әл-Хифил және Әл-Шомали маңындағы әрқайсысы 50 төсекке арналған екі аурухана салу жоспарларын жариялады. Хилладағы ірі ауруханалар да негізгі жөндеуден өтеді. Штаттық жоспар – медбикелік саласындағы қызметкерлердің біліктілігін арттыру және облыс бойынша жаңа медициналық орталықтарды қайта құру. Хилла қаласында төрт ірі мемлекеттік аурухана бар: Хилла қалалық оқу-әдістемелік ауруханасы, Babylon әйелдер мен балалар ауруханасы, Мержан оқу-әдістемелік ауруханасы және Әл-Нұр балалар ауруханасы. 2008 жылдан бері Хилла жыл сайын "Бабил – Ирактың мәдени астанасы – медицинаның ғылыми зерттеулердегі болашағы" ұранымен медициналық конференция өткізеді. Конференцияда елдегі медициналық денсаулық сақтау және білім беру саласын қамтитын ғылыми баяндамалар оқылады, сондай-ақ денсаулық сақтау және медициналық зерттеулерді қолдау жобалары талқыланады. Бұған қоса, мүгедектерге арналған заманауи медициналық құралдар мен электрлік көліктердің көрмесі, сонымен қатар дәрі-дәрмектер мен емдеулер де ұйымдастырылады.

Мәдениет

Хилланың мәдени тарихы бай және тарихи кітаптарда, әдебиетте, географияда және өмірбаяндық еңбектерде кеңінен жарияланған. Орта ғасырдың ең белгілі шиит теологы – Аллама Джамал ад-Дин Хасан әл-Хилли осы жердің тумасы. 2008 жылы Хилла өзінің ірі мәдени жиындары мен өнер галереялары, сондай-ақ мәдениет пен өнердің барлық саласындағы таланттардың көптігі, әсіресе поэзия, жазу, музыка және вокал өнері үшін Ирактың мәдени астанасы болып таңдалды. Бұл қала туралы көптеген белгілі ирактық жазушылар жазған, олардың ішінде: Абдул Разак әл-Хусейни, Абдул Кадир әл-Захави, Мохаммад Мехди әл-Жауахири, Русафи, Сахтия әл-Хасри, доктор Фадель әл-Жамали, Ти әл-Нун Аюб, доктор Али Джавад Тахир және Ахмад әл-Сафи әл-Наджафи. Хилладан көптеген жазушылар, ақындар мен суретшілер шыққан, соның ішінде: Шариф әл-Рхди, Дхия Хамио, Сайфуддин әл-Хилли, Мохаммед Махди әл-Басир, Али Джавад Тахир, археолог Ахмед Соса, Таха Бакир және Ахмед Саид. Джамал ад-Дин Хасан ибн Юсуф ибн 'Али ибн Мутаххар[1] әл-Хилли (араб.: جمال الدين الحسن بن يوسف الحلي), сондай-ақ әл-Аллама әл-Хилли (араб.: العلامة الحلي, "Хиллалық дана") [2] 1250 жылдың 15 желтоқсанында (648 жылғы Рамазанның 19-ы) дүниеге келген және 1325 жылдың 18 желтоқсанында қайтыс болған, он екі имамдық шиит дінінің теологы және муджахид. Маржа' (Ұлы аятолла) ретінде танылған ол өз заманының белгілі шиит ғалымдарының бірі болды. Оның толық аты – Джамал ад-Дин Әбу Мансур Хасан ибн Юсуф ибн Мутаххар әл-Хилли. Оның кем дегенде жүз кітабы жазылғанын білеміз, олардың кейбіреулері әлі де қолжазба түрінде сақталған. Мұхаммед ибн әл-Хассан әл-Хурр әл-Амили өзінің "Амал әл-Амиль" атты еңбегінде, 40-бетте, осы білімді автордың 67 еңбегін атап көрсеткен.

Білім

Османдықтар заманауи мектептерді, соның ішінде түрік тілінде оқытылған Әл-Рашидия мектебін құрды. Хилладағы алғашқы бастауыш мектеп – 1918 жылы бір сынып пен жиырма оқушымен ашылған Madrasat Al Sharqia. Ол Ұлы мешіттің жоғарғы қабатында орналасқан, ал алғашқы директоры – Абдул Махди әл-Хилали мырза. Кейін мектеп Шатт әл-Хилладағы төрт сыныпты ғимаратқа көшірілді, бірақ бұл мектеп тұрақты болмады, себебі студенттердің көпшілігі осы мектептерді тастап, діни медреседе оқуға түсті. Хилладағы алғашқы орта мектеп 1927 жылы құрылған Al Hillah Secondary School. Тағы бір мектеп – 1931 жылы құрылған Moderiat Alm'arif. Хилладағы университет білімі 1976 жылы Менеджмент институтының негізі қалануымен және Технология және басқару бөлімінің ашылуымен басталды. 1980 жылы ол Техникалық институт деп аталды; бүгінде Вавилон Техникалық институты деп аталады және келесі мамандықтарды қамтиды: ғылыми (азаматтық, ғарыш, электр және электрондық құрылғылар, компьютерлер және механика, машиналар мен жабдықтар), әкімшілік (есеп, басқару және компьютерлік жүйелер) және медициналық (халық денсаулығы және медбикелік). 1959 жылы Техникалық институт осы пәндерді қамтитын Мусайиб жобасын іске қосты: технологиялық (суармалау және механика, машиналар мен жабдықтар), әкімшілік (есеп, қойма басқару) және ауыл шаруашылығы (өсімдік өндірісі, топырақ пен жерді мелиорациялау, ауыл шаруашылығы машиналары мен жабдықтары, тіршілік өнімдерін өндіру). 1991 жылдан бастап Вавилон университеті көркем өнер, құқық, инженерия, ғылым, педагогика, медицина, басқару, экономика, әдебиет, ауыл шаруашылығы, қыздар стоматологиясы, ветеринария және медбикелік мамандықтары бойынша білім береді. Университетте бірнеше ғылыми орталықтар бар: Вавилондық зерттеулер орталығы, Хилла құжаттары мен зерттеулері орталығы, электрондық есептегіш машиналар, оқыту әдістемелерін дамыту орталығы және үздіксіз білім беру орталығы. Вавилон провинциясында бес университет бар: Вавилон университеті, Алқасим Жасыл университеті (2012 жылы Әл-Қасимде ашылды), Әл-Нахрейн университеті, Алмостақбал университетінің колледжі және Хилла университетінің колледжі.

Бабыл құламалары

Хилла қаласынан солтүстікке қарай 5 шақырым қашықтықта орналасқан Вавилон ежелгі әлемнің таңғажайып қаласы болды, әсіресе Набуходоносор патша (б.з.д. 605–562) билік еткен кезде. Ол Жаңа Вавилон империясының астанасы болды және оның қабырғалары мен аспалы бақтары әлемнің жеті кереметінің бірі саналды.

Киш қираған жері (Тел Алахамр)

Киш Хилла қаласынан 13 км (8 миль) және ежелгі Бабыл қаласынан шығысқа қарай 6 км (3,7 миль) қашықтықта орналасқан. Қалдықтардың ішінде "Ішкі Cdermh" зигураты, соғыс құдайы "Baba deer" зигуратының құрылысы бар.

Алберлер

Альберес Хилладан оңтүстікке қарай, шамамен 24 км (14,9 миль) қашықтықта орналасқан. Оның Хилла мен Әл-Хифил арасында мұнарасы бар. Қазіргі атауы ежелгі вавилондық "بورسيا" (қазір газет) атауының бұрмалануы, ал оның шумерлік мағынасы – "теңіздің қылы", себебі ол Наджаф теңізінің жағасындағы Гадир шетінде орналасқан.