Жеке құрылымдар теориясы және таным

Кіріспе

Жеке тұлға және таным теориясы

Жеке психология аясында жеке құрылымдар теориясы (ЖҚТ) немесе жеке құрылымдар психологиясы (ЖҚП) – 1950 жылдары американдық психолог Джордж Келли жасаған жеке тұлға және таным теориясы. Бұл теория әрекеттердің психологиялық себептерін қарастырады. Келли адамдарды ұқсастық және қарама-қарсылық белгілері бойынша психологиялық тұрғыдан бағалауға болатынын айтты, оларды ол жеке құрылымдар (схемалар немесе әлемді қарау тәсілдері) деп атады. Кейіннен репертуарлық тор ұйымдарда әртүрлі мақсаттар үшін, соның ішінде шешім қабылдау және басқа адамдардың дүниетанымын түсіндіру үшін қолданылды. Ұлыбритания психотерапия кеңесі, реттеуші орган, ЖҚП терапиясын конструктивистік мектептің тәжірибелік бағытының ішіне жатқызады.

Негізгі қағидалар

ПКП теориясының негізгі қағидасы – адамның ерекше психологиялық процестері оқиғаларды күту арқылы қалыптасады. Келли ойлау және болжау – санамыздың басты қозғаушы күші деп есептеді. «Әр адам өзінің ерекшелігімен ғалым», – деді Келли: адамдар болашақ оқиғаларды болжау үшін әлемнің қалай жұмыс істейтіні туралы теориялар мен үлгілерді үнемі құрастырып, жетілдіреді. Адамдар мұны туғаннан бастап жасайды (мысалы, бала жыласа, анасы келеді) және өскен сайын теорияларын толықтырып отырады. Келли әрбір конструкцияның екі полюстік ұғымнан тұратынын айтты, ол екі нәрсенің бір-біріне қалай ұқсас екенін (бір полюсте орналасқан) және үшінші нәрседен қалай ерекшеленетінін көрсетеді, сонымен қатар оларды жаңа идеялармен кеңейтуге болады. (Соңғы зерттеушілер конструкциялардың міндетті түрде екі полюстік болуы керек емес деп санайды.) Адамдар басқа адамдар туралы теориялар (көбінесе стереотиптер) құрастырып, оларды бақылауға тырысады немесе өз теорияларын басқаларға таңу арқылы олардың әрекеттерін жақсырақ болжауға ұмтылады. Барлық бұл теориялар конструкциялар жүйесінен құралады. Конструкцияның екі шектік нүктесі болады, мысалы, «қуаныш – қайғы», және адамдар заттарды осы екі шектің біріне немесе аралыққа орналастырады. Келли айтуынша, адам санасы осы конструкциялармен төменгі деңгейде сезімталдықпен толы. Белгілі бір адам, адамдар тобы, кез келген оқиға немесе жағдай оған қолданылатын конструкциялар жиынтығы және әр конструкцияның диапазонындағы заттың орны арқылы нақты сипатталуы мүмкін. Мысалы, Фред өзін қуанышты немесе қайғылы сезінбеуі мүмкін (конструкцияның мысалы); ол өзін екеуінің арасында сезінеді. Дегенмен, ол өзін ақымақ емес, ақылды деп санайды (тағы бір конструкцияның мысалы). Сәби анасының өзіне келуіне қандай мінез-құлық себеп болатыны туралы сөз алдындағы конструкцияға ие болуы мүмкін. Конструкциялар адамдар назар аударатын кез келген нәрсеге қолданылуы мүмкін, сонымен қатар конструкциялар адамдардың назарын неге аударатынына да күшті әсер етеді. Адамдар әртүрлі конструкцияларды құрастыру арқылы шындықты түсіндіре алады. Сондықтан, адамның конструкциялар жүйесін анықтау оны түсінуге үлкен көмек береді, әсіресе адамның өте берік және өзгермейтін сенімдерін және өзін-өзі қабылдауын көрсететін маңызды конструкцияларын. Келли санасыздық ұғымын қолданған жоқ; оның орнына ол адамдардың не істегенін түсіндіру үшін «сезіну деңгейлері» ұғымын ұсынды. Ол «түсінуді» ең жоғары, ал «сөз алдындағы» деңгейді ең төмен деп атады. Кейбір психологтар ПКП-ны психологиялық теория емес, метатеория деп санайды, өйткені ол теориялар туралы теория.

A main tenet of PCP theory is that a person's unique psychological processes are channeled by the way they anticipate events. Kelly believed that anticipation and prediction are the main drivers of our mind. "Every man is, in his own particular way, a scientist", said Kelly: people are constantly building up and refining theories and models about how the world works so that they can anticipate future events. People start doing this at birth (for example, a child discovers that if they start to cry, their mother will come to them) and continue refining their theories as they grow up. Kelly proposed that every construct is bipolar, specifying how two things are similar to each other (lying on the same pole) and different from a third thing, and they can be expanded with new ideas. (More recent researchers have suggested that constructs need not be bipolar.) People build theories—often stereotypes—about other people and also try to control them or impose on others their own theories so as to be better able to predict others' actions. All these theories are built up from a system of constructs. A construct has two extreme points, such as "happy–sad," and people tend to place items at either extreme or at some point in between. People's minds, said Kelly, are filled up with these constructs at a low level of awareness. A given person, set of persons, any event, or circumstance can be characterized fairly precisely by the set of constructs applied to it and by the position of the thing within the range of each construct. For example, Fred may feel as though he is not happy or sad (an example of a construct); he feels as though he is between the two. However, he feels he is more clever than he is stupid (another example of a construct). A baby may have a preverbal construct of what behaviors may cause their mother to come to them. Constructs can be applied to anything people put their attention to, and constructs also strongly influence what people fix their attention on. People can construe reality by constructing different constructs. Hence, determining a person's system of constructs would go a long way towards understanding them, especially the person's essential constructs that represent their very strong and unchangeable beliefs and their self construal. Kelly did not use the concept of the unconscious; instead, he proposed the notion of "levels of awareness" to explain why people did what they did. He identified "construing" as the highest level and "preverbal" as the lowest level of awareness. Some psychologists have suggested that PCT is not a psychological theory but a metatheory because it is a theory about theories.

Терапиялық тәсіл

Келли психотерапияға инвазивті емес немесе директивті емес көзқарасқа сенді. Терапевт адамның психикасын түсіндірудің орнына, бұл дәрігердің пациентке өз түсініктерін таңумен тең болар еді, терапевт пациенттің өзінің конструкцияларын табуына көмектесуші рөлде болуы керек. Пациенттің мінез-құлқы, әлемді таңдап бақылау, оған әсер ету және болжамдылықты арттыру үшін конструкциялық жүйені жаңарту жолдары ретінде түсіндіріледі. Пациенттің өз конструкцияларын табуына көмектесу үшін Келли репертуарлық сұхбат әдісін жасады. Келли әр адамның жеке психологиясын түсінудегі міндеті – өзінің тәжірибесінің фактілерін ретке келтіру екенін айқын мәлімдеді. Содан кейін адам, ғалым сияқты, құрылған білімнің дұрыстығын осы конструкциялар ұсынатын әрекеттерді орындау арқылы тексеруі керек. Егер олардың іс-қимылдарының нәтижесі білімнің болжаған нәрсесімен сәйкес келсе, онда олар жеке тәжірибелеріндегі тәртіпті табуда жақсы жұмыс жасаған болады. Әйтпесе, олар конструкцияны өзгерте алады: олардың түсіндірмелерін, болжамдарын немесе екеуін де. Конструкцияларды ашу және түзетудің бұл әдісі, жалпы ғылыми әдіске ұқсас, ол әр түрлі ғылымдар ғалам туралы шындықты ашу үшін қолданады.

Репертуарлық желі

Репертуарлық тор жеке тұлғаның жеке құрылымдарының репертуарын анықтау және зерттеу үшін түрлі бағалау әдістерінің бір бөлігі болып табылады. Карталар түрінде, ауызша топтық форматта және репертуарлық тор техникасы сияқты әртүрлі форматтар бар. Репертуарлық тордың өзі – матрица, онда қатарлар табылған құрылымдарды, бағандар элементтерді көрсетеді, ал жасушалар әр элементтің әр құрылымдағы орнын санмен көрсетеді. Осы торлардан бірнеше есептер мен графикті жасауға мүмкіндік беретін бағдарламалық құралдар бар. Пациент үшін репертуарлық тор құру үшін Келли алдымен пациенттен шамамен жеті элементті таңдауын сұрайды (элементтер санына қатаң ережелер жоқ), олардың мәні пациент немесе терапевт анықтауға тырысатын нәрсеге байланысты болуы мүмкін. Мысалы, «Екі жақын досыңыз, екі жұмыстас, екі ұнамайтын адамыңыз, анаңыз және өзіңіз» сияқты. Содан кейін үш элемент кездейсоқ түрде таңдалады, және терапевт сұрайды: «(қызығушылық тудырған мәселеге қатысты) осы екі адам қандай жағынан ұқсас, ал үшіншісінен қандай айырмашылығы бар?». Жауап пациенттің бір құрылымының ең шекті нүктесін көрсетеді. Мысалы, ол Фред пен Сараның өте сөйлегіш екенін, ал Джонның олай емес екенін айтуы мүмкін. Одан әрі сұрақтар құрылымның екінші ұшын (мысалы, интроверт) және үш тұлғаның шексіз аралықтағы орналасуын анықтайды. Әртүрлі үш элементтің жиынтықтарымен процедураны қайталау пациенттің толыққанды түсінбеген бірнеше құрылымдарын ашады. «Personal Construct Methodology» кітабында зерттеушілер Брайан Р. Гейнс және Милдред Л. Г. Шоу «концепциялық карталау және семантикалық желі құралдары репертуарлық тор құралдарына толықтыру болып табылады және олар көбінесе екеуін де көптеген зерттеулерде қолданады» деп атап өтті, бірақ олар «ПКП зерттеулерінде желілік бейнелеудің жеткілікті деңгейде қолданылмағанын» байқады. Олар тәжірибешілерді репертуарлық тормен қатар семантикалық желі әдістерін де қолдануға шақырды.

The repertory grid serves as part of various assessment methods to elicit and examine an individual's repertoire of personal constructs. There are different formats such as card sorts, verbally administered group format, and the repertory grid technique. The repertory grid itself is a matrix where the rows represent constructs found, the columns represent the elements, and cells indicate with a number the position of each element within each construct. There is software available to produce several reports and graphs from these grids. To build a repertory grid for a patient, Kelly might first ask the patient to select about seven elements (although there are no fixed rules for the number of elements) whose nature might depend on whatever the patient or therapist are trying to discover. For instance, "Two specific friends, two work mates, two people you dislike, your mother and yourself", or something of that sort. Then, three of the elements would be selected at random, and then the therapist would ask: "In relation to (whatever is of interest), in which way are two of these people alike but different from the third?" The answer is sure to indicate one of the extreme points of one of the patient's constructs. He might say for instance that Fred and Sarah are very communicative whereas John isn't. Further questioning would reveal the other end of the construct (say, introvert) and the positions of the three characters between extremes. Repeating the procedure with different sets of three elements ends up revealing several constructs the patient might not have been fully aware of. In the book Personal Construct Methodology, researchers Brian R. Gaines and Mildred L. G. Shaw noted that they "have also found concept mapping and semantic network tools to be complementary to repertory grid tools and generally use both in most studies" but that they "see less use of network representations in PCP studies than is appropriate". They encouraged practitioners to use semantic network techniques in addition to the repertory grid.

Ұйымдастыруға арналған қолданбалар

ПКП психологтар арасында әрқашан аз қызығушылық тудырған. Соңғы 30 жыл ішінде ол АҚШ, Канада, Ұлыбритания, Германия, Австралия, Ирландия, Италия және Испанияда жақтастарын біртіндеп арттырды. Оның басты қолданыс салалары клиникалық және білім беру психологиясы болып табылады, бірақ ұйымдық даму, қызметкерлерді оқыту және дамыту, жұмыс талдауы, жұмыс сипаттамасы мен бағалау салаларында да қызығушылық күшейіп келеді. Репертуарлық тор нарық зерттеуінің сапалық кезеңінде тұтынушылардың өнімдер мен қызметтерді қалай қабылдайтынын анықтау үшін жиі қолданылады.