Бұддалық әдебиеттер мен діни мәтіндер тарихы

Кіріспе

Буддизмнің тарихи әдебиеті мен діни мәтіндері

Буддистік мәтіндер – буддизмге және оның дәстүрлеріне жататын немесе олармен байланысты діни мәтіндер. Барлық буддизмді қамтитын біртұтас мәтіндік жинақ жоқ. Оның орнына үш негізгі буддалық канон бар: Тхеравада дәстүрінің Пали каноны, Шығыс Азия будда дәстүрінде қолданылатын қытай буддалық каноны және Үнді-Тибет буддизмінде қолданылатын Тибет буддалық каноны. Будданың алғашқы мәтіндері, оның қазасынан кейін бірнеше ғасыр өткен соң ғана жазыла бастады. Сақталған ең көне буддалық қолжазбалар – Афғанстанда табылған және Гандари тілінде жазылған Гандаран буддалық мәтіндері. Олар б.з.б. I ғасырынан б.з. III ғасырына дейінгі кезеңге жатады. Алғашқы буддалық мәтіндер бастапқыда буддалық монахтар тарапынан ауызша жеткізілді, бірақ кейін әртүрлі индо-арий тілдерінде (мысалы, пали, гандхари және буддалық гибридтік санскрит) қолжазбалар түрінде жазылып, құрастырылды. Бұл діни мәтіндер әртүрлі тілдерде, әртүрлі әдістермен және жазу жүйелерімен жазылған. Мәтіндерді жаттап алу, қайталау және көшіру рухани құндылық ретінде қарастырылды. Буддистік институттар баспа ісін дамытып, қабылдағаннан кейін де буддистер оларды қолмен көшіруді нақтылығын сақтау және рухани тәжірибе ретінде жалғастырды.

Осы кітаптарды сақтау мақсатында Азия буддалық институттары кітап жасаумен байланысты қытай технологияларын, соның ішінде қағазды және қалыпты басып шығаруды кеңінен пайдаланды. Осының нәтижесінде, сақталған ең алғашқы басылған мәтін – буддалық дұға, ал толыққанды басылған алғашқы кітап – буддалық Алмаз сутра (шамамен 868 ж.), ал алғашқы қолмен боялған баспа – 947 жылға жатқан Гуаньиннің суреті.

Буддавакана

Буддавакана (Будда сөзі) ұғымы буддистердің мәтіндерін жіктеу және түсіну жолын анықтауда маңызды рөл атқарады. Буддавакана мәтіндері қасиетті жазбалар ретінде ерекше мәртебеге ие және әдетте «Дхарма» деп аталатын тарихи Будданың ілімдерімен үйлеседі. Дональд Лопестің сөзінше, нәрсенің буддавакана саналатынын анықтау критерийлері ерте кезеңде қалыптасқан, ал алғашқы тұжырымдамалар Дхарманың тек тарихи Будда айтқандарымен ғана шектелетінін көрсете алмайды. Махасангхика және Муласарвастивада Будданың және оның шәкірттерінің сөздерін де буддавакана деп есептеген. Мұндай мәтіндерді бұдда, сангха, кішігірім ақсақалдар тобы немесе білімді ақсақал шынайы буддавакана деп мойындауы мүмкін. Шығыс Азия буддизмінде буддавакана саналатын мәтіндер қытай буддалық канонында жинақталған; оның ең көп таралған нұсқасы – Тайшо Трипитака, ол Трипитака Кореянаға негізделген. Бұл жинақ, Пали Трипитакадан өзгеше, Махаяна сутраларын, Шастраларды (ғылыми трактаттарды) және эзотерикалық будда әдебиетін қамтиды. Қытай буддизмі дәстүрінен шыққан құрметті Хсуан Хуаның айтуынша, буддизм сутраларын жеті түрлі жаратылыс айта алады: бұдда, бұдданың шәкірті, дева, риши немесе осы жаратылыстардың бірінің эманациясы; алайда, олардың мазмұнының шынайы Дхарма екендігіне бұддадан куәлік алулары қажет. Осы шарт орындалғанда ғана бұл сутраларды буддавакана деп санауға болады. Индо-тибет буддизмінде буддавакана саналатын мәтіндер Кангюрде («Сөздің аудармасы») жинақталған. Шығыс Азия және Тибет буддалық канондары әдетте буддавакананы басқа әдебиеттермен біріктіріп жинақтайды. Дегенмен, буддавакананың не екені және не емесі туралы жалпы көзқарас Шығыс Азия және Тибет буддизмінде шамалы ерекшесе де, көбінесе ұқсас. Тибет Ваджраяна буддизмінің түрлі мектептеріне жататын Тибет Кангюрі, сутралар мен Винаядан өзге, буддалық тантралар мен басқа да тантрлық әдебиеттерді де қамтиды.

The concept of buddhavacana (word of the Buddha) is important in understanding how Buddhists classify and see their texts. Buddhavacana texts have special status as sacred scripture and are generally seen as in accord with the teachings of the historical Buddha, which is termed "the Dharma". According to Donald Lopez, the criteria for determining what should be considered buddhavacana were developed at an early stage, and that the early formulations do not suggest that Dharma is limited to what was spoken by the historical Buddha. The Mahāsāṃghika and the Mūlasarvāstivāda considered both the Buddha's discourses and those of his disciples to be buddhavacana. These texts may then be certified as true buddhavacana by a buddha, a sangha, a small group of elders, or one knowledgeable elder. In East Asian Buddhism, what is considered buddhavacana is collected in the Chinese Buddhist canon; the most common edition of this is the Taishō Tripiṭaka, itself based on the Tripiṭaka Koreana. This collection, unlike the Pāli Tripiṭaka, contains Mahāyāna sūtras, Śāstras (scholastic treatises), and Esoteric Buddhist literature. According to Venerable Hsuan Hua from the tradition of Chinese Buddhism, there are five types of beings who may speak the sutras of Buddhism: a Buddha, a disciple of a Buddha, a deva, a ṛṣi, or an emanation of one of these beings; however, they must first receive certification from a buddha that its contents are true Dharma. Then these sutras may be properly regarded as buddhavacana. In Indo Tibetan Buddhism, what is considered buddhavacana is collected in the Kangyur ('The Translation of the Word'). The East Asian and Tibetan Buddhist Canons always combined buddhavacana with other literature in their standard collected editions. However, the general view of what is and is not buddhavacana is broadly similar between East Asian Buddhism and Tibetan Buddhism. The Tibetan Kangyur, which belongs to the various schools of Tibetan Vajrayāna Buddhism, in addition to containing sutras and Vinaya, also contains Buddhist tantras and other related Tantric literature.

Басқа мәтіндер

Алғашқы будда мектептері дәстүрге байланысты каноникалық немесе каноникалық емес деп қаралатын кейінгі кезеңдерде дамыған мәтіндердің басқа түрлерін де сақтады. Сутра, Виная немесе Абхидхарма емес мәтіндердің ең үлкен санатының бірі – Джатака ертегілері мен Авадана (пали: Ападана) сияқты әңгімелер жинақтарын қамтиды. Бұл – Гаутама Будданың адам және жануар түріндегі бұрынғы туған өмірлері туралы әңгімелер мен аңыздар. Әртүрлі будда мектептерінің осы аңыздардың өз жинақтары болды және көбінесе қай аңыздар канондық екендігі туралы келіспейді. Ертедегі әртүрлі мектептерде уақыт өте келе дамыған тағы бір жанр – Будданың өмірбаяны болды. Будданың өмірбаяндарының арасында Локоттаравадин мектебінің Махавастуы, солтүстік дәстүрдің Лалитавистра Сутрасы, Тхеравада Ниданаката және Дхармагуптака Абинишкрамана Сутрасы бар. Ең танымал өмірбаянның бірі – Ашвагошаның классикалық санскрит тіліндегі «Буддакарита» эпикалық поэмасы. Ашвагоша басқа поэмалармен қатар санскрит драмаларын да жазған. Санскрит тіліндегі тағы бір будда ақыны – Матрцета, ол слёкаларда түрлі құрметті әндер жазды. Буддистік поэзия – сан түрлі формалары бар кең жанр және санскрит, тибет, қытай және жапон тілдерінде жазылған. Ашвагошаның шығармаларынан басқа, санскрит тіліндегі тағы бір маңызды ақын – Матрцета, ол «Жүз елу өлеңімен» танымал. Буддистік поэзия тамил және апабрамса сияқты танымал үнді тілдерінде де жазылды. Тамил әдебиетінің бес ұлы эпосының бірі – «Манимекалай» эпосы кеңінен танымал. Басқа кейінгі агиографиялық мәтіндерге Буддавамса, Карияпитака және Виманаватту (сондай-ақ оның қытай тіліндегі баламасы Виманавадана) кіреді. Сондай-ақ, «Милинда паньха» (сөзбе-сөз – «Милинданың сұрақтары») және оның қытай тіліндегі баламасы «Нагасена Бхикшу Сутрасы» (那先比丘經) сияқты ерекше жеке мәтіндер де бар. Бұл мәтіндер Нагасена монахы мен Индо-грек патшасы Менандр (пали: Милинда) арасындағы диалогты бейнелейді. Бұл – ілімдер жинағы, онда түрлі тақырыптар қарастырылады.

The early Buddhist schools also preserved other types of texts which developed in later periods, which were variously seen as canonical or not, depending on the tradition. One of the largest category of texts that were neither Sutra, Vinaya nor Abhidharma includes various collections of stories such as the Jātaka tales and the Avadānas (Pali: Apadāna). These are moral fables and legends dealing with the previous births of Gautama Buddha in both human and animal form. The different Buddhist schools had their own collections of these tales and often disagreed on which stories were canonical. Another genre that developed over time in the various early schools were biographies of the Buddha. Buddha biographies include the Mahāvastu of the Lokottaravadin school, the northern tradition's Lalitavistara Sūtra, the Theravada Nidānakathā and the Dharmaguptaka Abhiniṣkramaṇa Sūtra. One of the most famous of biographies is the Buddhacarita, an epic poem in Classical Sanskrit by Aśvaghoṣa. Aśvaghoṣa also wrote other poems, as well as Sanskrit dramas. Another Sanskrit Buddhist poet was Mātṛceṭa, who composed various pious hymns in slokas. Buddhist poetry is a broad genre with numerous forms and has been composed in many languages, including Sanskrit, Tibetan, Chinese and Japanese. Aside from the work of Aśvaghoṣa, another important Sanskrit poet was Mātr̥ceṭa, known for his One Hundred and Fifty Verses. Buddhist poetry was also written in popular Indian languages, such as Tamil and Apabhramsa. One well known poem is the Tamil epic Manimekalai, which is one of the Five Great Epics of Tamil literature. Other later hagiographical texts include the Buddhavaṃsa, the Cariyāpiṭaka and the Vimanavatthu (as well as its Chinese parallel, the Vimānāvadāna). There are also some unique individual texts like the Milinda pañha (literally The Questions of Milinda) and its parallel in Chinese, the Nāgasena Bhikśu Sūtra (那先比丘經). These texts depict a dialogue between the monk Nagasena, and the Indo Greek King Menander (Pali: Milinda). It is a compendium of doctrine, and covers a range of subjects.

Тхеравада мәтіндері

Тхеравада дәстүрі кең көлемді түсіндірме әдебиетке ие, оның көп бөлігі әлі де аударылмаған. Бұлар Буддагоса (5 ғасыр) және Дхаммапала сияқты Шри-Ланкада жұмыс істеген ғалымдарға жатқызылады. Сондай-ақ, суб-шежірелер (ṭīkā) немесе шежірелерге түсініктемелер де бар. Буддагоса сондай-ақ Висуддимагга немесе Тазарту жолының авторы болды, бұл Шри-Ланканың Махавихара дәстүріне сәйкес ілім мен практиканың нұсқаулығы. Нанамоли Бхиккхудың айтуынша, бұл мәтін «Тхераваданың негізгі каноникалық емес авторитеті» ретінде қарастырылады. Бұған ұқсас, бірақ қысқаша шығарма – Вимуттимагга. Пали Тхераваданың тағы бір ықпалды еңбегі – Абхидхамматта сангаха (11-ші немесе 12-ші ғасыр), Абхидхамманың қысқаша 50 беттік кіріспе жинағы, ол Абхидхамманы үйрету үшін кеңінен қолданылады. Буддагосаның қазіргі кезде жоғалып кеткен Шри-Ланканың сингал тіліндегі буддалық түсіндірмелерден жұмыс істегені белгілі. Шри-Ланканың халық аузындағы әдебиетінде көптеген буддалық шығармалар бар, соның ішінде классикалық сингал өлеңдері, мысалы, Мувадевавата (Бодхисаттваның патша Мухадева ретінде тууы туралы әңгіме, 12 ғасыр) және Сасадавата (Бодхисаттваның қоян ретінде тууы туралы әңгіме, 12 ғасыр), сондай-ақ Дампапиатува гатападайя (Бақытты ілімге түсініктеме), Пали Дампападасындағы сөздер мен сөз тіркестеріне түсініктеме. Тхеравада мәтіндік дәстүрі Бирма мен Таиландқа тарады, онда палитану Садданитидің Аггавамсасы және Ратанапаньяның Джинакаламали сияқты еңбектермен гүлденді. Пали әдебиеті қазіргі дәуірге дейін, әсіресе Бирмада, жазыла берді. Махаси Саядау сияқты жазушылар өздерінің кейбір мәтіндерін пали тіліне аударды. Сондай-ақ, көбінесе Оңтүстік-Шығыс Азиядан көптеген Эзотерикалық Тхеравада мәтіндері бар. Бұл дәстүр Камбоджа мен Таиландта 19 ғасырдағы Рама IV реформашыл қозғалысына дейін өркендеді. Бұл мәтіндердің бірін пали мәтін қоғамы ағылшын тілінде «Мистик нұсқаулығы» деп жариялады. Бірма будда әдебиеті 1450-жылдардан бастап ерекше поэтикалық формаларды дамытты. Поэзияның негізгі түрі – пали буддалық шығармалардың, негізінен жатакалардың ұзақ және әшекейленген аудармалары. Поэзияның әйгілі үлгісі – (тоғыз бөлімнен тұратын, 1523 жыл). Бірме тіліндегі түсініктемелер немесе пали тілін үйрету үшін қолданылған жанрлар да бар. XIX ғасырда бірмалық будда әдебиетінің гүлденуі болды. Тай әдебиетінің ықпалды мәтіні – Фья Литайдың «Король Руангқа сәйкес үш әлем» (1345) – бұл тай буддалық ғаламның кең космологиялық және көрнекі зерттеуі.

The Theravāda tradition has an extensive commentarial literature, much of which is still untranslated. These are attributed to scholars working in Sri Lanka such as Buddhaghosa (5th century CE) and Dhammapala. There are also sub commentaries (ṭīkā) or commentaries on the commentaries. Buddhaghosa was also the author of the Visuddhimagga, or Path of Purification, which is a manual of doctrine and practice according to the Mahavihara tradition of Sri Lanka. According to Nanamoli Bhikkhu, this text is regarded as "the principal non canonical authority of the Theravada." A similar albeit shorter work is the Vimuttimagga. Another highly influential Pali Theravada work is the Abhidhammattha sangaha (11th or 12th century), a short 50 page introductory summary to the Abhidhamma, which is widely used to teach Abhidhamma. Buddhaghosa is known to have worked from Buddhist commentaries in the Sri Lankan Sinhala language, which are now lost. Sri Lankan literature in the vernacular contains many Buddhist works, including as classical Sinhala poems such as the Muvadevāvata (The Story of the Bodhisattva's Birth as King Mukhadeva, 12th century) and the Sasadāvata (The Story of the Bodhisattva's Birth as a Hare, 12th century) as well as prose works like the Dhampiyātuvā gätapadaya (Commentary on the Blessed Doctrine), a commentary on words and phrases in the Pāli Dhammapada. The Theravāda textual tradition spread into Burma and Thailand where Pali scholarship continued to flourish with such works as the Aggavamsa of Saddaniti and the Jinakalamali of Ratanapañña. Pali literature continued to be composed into the modern era, especially in Burma, and writers such as Mahasi Sayadaw translated some of their texts into Pali. There are also numerous Esoteric Theravada texts, mostly from Southeast Asia. This tradition flourished in Cambodia and Thailand before the 19th century reformist movement of Rama IV. One of these texts has been published in English by the Pali Text Society as "Manual of a Mystic". Burmese Buddhist literature developed unique poetic forms from the 1450s onwards, a major type of poetry is the which are long and embellished translations of Pali Buddhist works, mainly jatakas. A famous example of poetry is the (the in nine sections, 1523). There is also a genre of Burmese commentaries or which were used to teach Pali. The nineteenth century saw a flowering of Burmese Buddhist literature in various genres including religious biography, Abhidharma, legal literature and meditation literature. An influential text of Thai literature is the "Three Worlds According to King Ruang" (1345) by Phya Lithai, which is an extensive Cosmological and visionary survey of the Thai Buddhist universe.

Махаяна сүтрлері

Махаяна сутраларының тарихи негіздері мен кейбір сутралардың тізіміне көздері бойынша қараңыз. Біздің дәуірдің басында Бодхисаттва идеалына назар аударатын сутра әдебиетінің жаңа жанры пайда болды, ол әдетте Махаяна («Ұлы көлік») немесе Бодхисаттвайана («Бодхисаттва көлігі») деп аталады. Бұл сутралардың ең ертесі өздерін «Махаяна» деп атамайды, бірақ Вайпуля (кең, мол) сутралар немесе Гамбира (терең, терең) сутралар деген терминдерді қолданады. Махаянаның пайда болуына қатысты түрлі теориялар бар. Дэвид Дрюздің айтуынша, бұл «негізінен Махаяна сутраларын ашуға, уағыздауға және таратуға бағытталған мәтіндік қозғалыс болған сияқты, ол дәстүрлі буддалық әлеуметтік және институционалдық құрылымдар ішінде дамыды және ешқашан одан шықпады». Махаяна сутралары Махаяна дәстүрі бойынша шравака мәтіндеріне қарағанда терең және рухани құндылық пен пайданы көбірек туғызады деп саналады. Сондықтан олар Махаяна емес сутраларға қарағанда жоғары және жақсы деп есептеледі. Махаяна буддистері Махаяна сутраларын Будданың сөзі деп санайды. Махаяна буддистері осы жаңа мәтіндердің пайда болуын адамдар оларды тыңдауға дайын болғанға дейін, немесе оларды таңдалған бірнеше адамға көріністер мен медитациялық тәжірибелер арқылы тікелей ашылғанға дейін, табиғаттан тыс жандардың (нагалар сияқты) ұрпақтары арқылы жасырын түрде берілді деп түсіндірді. Дэвид МакМаханның айтуынша, Махаяна сутраларының әдеби стилі бұл мәтіндердің негізінен жазба жұмыстар ретінде қалай құрастырылғанын және олардың басқа буддистерге қалай заңдылық таныту керектігін көрсетеді. Олар Будда сөзі ретінде осы мәтіндердің заңдылығын қорғау үшін әртүрлі әдеби және баяндамалық тәсілдерді қолданды. Гаңдавьюха сияқты Махаяна сутралары Сарипутра сияқты ертедегі буддалық тұлғаларды білім мен ізгілік жетіспегендігі үшін жиі сынға алады. Осылайша, бұл ақсақалдар немесе шравакалар Махаяна ілімдерін қабылдауға жеткілікті ақылды емес деп саналады, ал озық элита, бодхисаттвалар ең жоғары ілімдерді көре алатын адамдар ретінде суреттеледі. Бұл сутраларды будданың түрлі мектептері Будданың сөзі деп танымады және будда әлемінде олардың шынайылығы туралы қызу пікірталас болды. Әртүрлі Махаяна сутралары Будданың сөзі емес деген айыптаудан сақтайды, бұл олардың бұл талапты білетінін көрсетеді. Шри-Ланканың Тхеравада мектебі де орта ғасырлар кезеңінде бұл мәселе бойынша бөлінді. Махавихара сектасы бұл мәтіндерді қабылдамады, ал (қазір жойылған) Абхагири сектасы оларды қабылдады. Тхеравада түсіндірмелері бұл мәтіндерді (олар Ведалла/Ветулла деп атайды) Будда сөзі емес және жалған жазба деп атайды. Қазіргі кездегі Тхеравада әдетте бұл мәтіндерді буддхавакана (Будда сөзі) деп қабылдамайды. Бұл уақытта қытайлық паломниктер, мысалы, Факсиан, Ицзин және Сюаньцзан Үндістанға сапар шегіп барады, ал олардың жазбаларында «Махаяна» деп аталатын монастырлар, сондай-ақ Махаяна монахтары мен Махаяна емес монахтар бірге өмір сүрген монастырлар сипатталған. Махаяна сутраларында бодхисаттва идеалын насихаттаудан басқа бірнеше элементтер бар, соның ішінде «кеңейтілген космологиялар мен мифтік тарихтар, таза жерлер мен ұлы, «көктегі» Буддалар мен бодхисаттвалар туралы идеялар, күшті жаңа діни практикалардың сипаттамалары, Будданың табиғаты туралы жаңа идеялар және жаңа философиялық көзқарастар». Пол Уильямстың айтуынша, Махаянада Будданы көбінесе «дүниеге қатысты және оған қамқорлық жасайтын рухани патша» деп қарастырады, ал өлгеннен кейін «дүние мен оның қамқорлығынан мүлдем «шыққан» мұғалім ретінде қарамайды». Будда Шакьямунидің өмірі мен өлімі жерде әдетте «сала көрініс» ретінде түсініледі, оның өлімі – шынайы емес шоу, шын мәнінде ол трансценденттік шындықта өмір сүруін жалғастырады. Махаяна сутраларының жүздеген даналары санскрит, қытай және тибет тілдерінде сақталған. Махаяна сутраларының көптеген түрлі жанрлары немесе сыныптары бар, мысалы Праджняпарамита сутрасы, Татагатагарбха сутрасы және Таза жер сутрасы. Махаянаның әртүрлі мектептері оларды ұйымдастыру үшін көптеген түрлі жіктеу схемаларын қолданады және олар әртүрлі мәтіндерді басқаларға қарағанда жоғары билік деп санайды. Кейбір Махаяна сутралары, сондай-ақ, кейбір қысқа даналық сутралары мен Махавайрокана сутрасы сияқты айқын тантрикалық сипатты көрсетеді деп есептеледі. Кем дегенде Кангюрдың кейбір басылымдарында Тантра бөлімінде Жүрек сутрасы бар. Мұндай жапсыру «құрметтес» яналармен ғана шектелмейді: кем дегенде тоғыз «Сравакаяна» мәтінін Кангюрдің кейбір басылымдарының тантра бөлімдерінде табуға болады. Олардың бірі, Атания сутрасы, сондай-ақ Сино-жапондық буддалық әдебиеттің стандартты қазіргі жинағының Миккё (эзотерикалық) бөліміне де кіреді. Кейбір Махаяна мәтіндері де дхараниді қамтиды, олар магиялық және рухани күші бар деп саналатын дұғалар.

See Mahāyāna sūtras for historical background and a list of some sutras categorised by source. Around the beginning of the common era, a new genre of sutra literature began to be written with a focus on the Bodhisattva ideal, commonly known as Mahāyāna ("Great Vehicle") or Bodhisattvayāna ("Bodhisattva Vehicle"). The earliest of these sutras do not call themselves 'Mahāyāna,' but use the terms Vaipulya (extensive, expansive) sutras, or Gambhira (deep, profound) sutras. There are various theories of how Mahāyāna emerged. According to David Drewes, it seems to have been "primarily a textual movement, focused on the revelation, preaching, and dissemination of Mahāyāna sutras, that developed within, and never really departed from, traditional Buddhist social and institutional structures." Mahāyāna sūtras are also generally regarded by the Mahāyāna tradition as being more profound than the śrāvaka texts as well as generating more spiritual merit and benefit. Thus, they are seen as superior and more virtuous to non Mahāyāna sutras. The Mahāyāna sūtras are traditionally considered by Mahāyāna Buddhists to be the word of the Buddha. Mahāyāna Buddhists explained the emergence of these new texts by arguing that they had been transmitted in secret, via lineages of supernatural beings (such as the nagas) until people were ready to hear them, or by stating that they had been revealed directly through visions and meditative experiences to a select few. According to David McMahan, the literary style of the Mahāyāna sūtras reveals how these texts were mainly composed as written works and how they also needed to legitimate themselves to other Buddhists. They used different literary and narrative ways to defend the legitimacy of these texts as Buddha word. Mahāyāna sūtras such as the Gaṇḍavyūha also often criticize early Buddhist figures, such as Sariputra for lacking knowledge and goodness, and thus, these elders or śrāvaka are seen as not intelligent enough to receive the Mahāyāna teachings, while more the advanced elite, the bodhisattvas, are depicted as those who can see the highest teachings. These sūtras were not recognized as being Buddha word by various early Buddhist schools and there was lively debate over their authenticity throughout the Buddhist world. Various Mahāyāna sūtras warn against the charge that they are not word of the Buddha, showing that they are aware of this claim. The Theravāda school of Sri Lanka also was split on the issue during the medieval period. The Mahavihara sub sect rejected these texts and the (now extinct) Abhayagiri sect accepted them. Theravāda commentaries mention these texts (which they call Vedalla/Vetulla) as not being the Buddha word and being counterfeit scriptures. Modern Theravāda generally does not accept these texts as buddhavacana (word of the Buddha). By this time, Chinese pilgrims, such as Faxian, Yijing, and Xuanzang were traveling to India, and their writings do describe monasteries which they label 'Mahāyāna' as well as monasteries where both Mahāyāna monks and non Mahāyāna monks lived together. Mahāyāna sūtras contain several elements besides the promotion of the bodhisattva ideal, including "expanded cosmologies and mythical histories, ideas of purelands and great, 'celestial' Buddhas and bodhisattvas, descriptions of powerful new religious practices, new ideas on the nature of the Buddha, and a range of new philosophical perspectives." According to Paul Williams, in Mahāyāna, a Buddha is often seen as "a spiritual king, relating to and caring for the world", rather than simply a teacher who after his death "has completely 'gone beyond' the world and its cares". Buddha Sakyamuni's life and death on earth is then usually understood as a "mere appearance", his death is an unreal show, in reality he continues to live in a transcendent reality. Hundreds of Mahāyāna sūtras have survived in Sanskrit, Chinese and Tibetan translation. There many different genres or classes of Mahāyāna sutras, such as the Prajñāpāramitā sūtras, the Tathāgatagarbha sūtras and the Pure Land sūtras. The different Mahāyāna schools have many varied classification schemas for organizing them and they see different texts as having higher authority than others. Some Mahāyāna sūtras are also thought to display a distinctly tantric character, like some of the shorter Perfection of Wisdom sutras and the Mahavairocana Sutra. At least some editions of the Kangyur include the Heart Sutra in the tantra division. Such overlap is not confined to "neighbouring" yanas: at least nine "Sravakayana" texts can be found in the tantra divisions of some editions of the Kangyur. One of them, the Atanatiya Sutra, is also included in the Mikkyo (esoteric) division of the standard modern collected edition of Sino Japanese Buddhist literature. Some Mahāyāna texts also contain dhāraṇī, which are chants that are believed to have magical and spiritual power.

Үнді трактаттары

Махаяна түсіндірме және экзегетикалық әдебиеті мол. Осы экзегетикалық және ғылыми еңбектердің көптегені шастра деп аталады, бұл ғылыми трактат, түсіндірме немесе сараптаманы білдіруі мүмкін. Махаяна философиясының көп бөлігін үнді ғалымы Нагарджунаның еңбектері құрайды. Оның ең маңызды еңбегі – «Мұламадхьямика карика» немесе «Ортақ жол туралы түпкірлік өлеңдер» – Мадхьямика философиясының негізгі мәтіні. Мадхьямака мектебінің басқа да авторлары оның ізімен еріп, оның мәтіндеріне түсініктемелер жазды немесе өздерінің трактаттарын жасады. Шығыс Азияда Нагарджунаға жатқызылатын тағы бір ықпалды еңбек – «Да zhìdù lùn» (*Махапраджнапарамитападеша, Праджнапарамита туралы Ұлы әңгіме). Бұл Махаяна буддасының жиырма бес мың жолдан тұратын Праджапарамита сутрасына арналған үлкен трактаты және түсіндірмесі, және ол Қытайдың маңызды буддалық дәстүрлерінің дамуында маңызды рөл атқарды. Алайда, қазіргі ғалымдар оның Нагарджунаға жатқандығын күмәндандырады және ол тек Кумарадживаның (344–413 ж.с.) қытай тіліне аудармасында ғана сақталған. «Йогакарабуми шастра» (IV ғасыр) – йогалық тәжірибеге және үнді Йогакара мектебінің доктриналарына бағытталған тағы бір үлкен трактат. «Да Цзду луннан» айырмашылығы, ол Шығыс Азия және Тибет буддалық дәстүрлерінде зерттелді және таратылды. Асанганың еңбектері, Йогакараның ұлы ғалымы және жүйелеушісі, екі дәстүрде де ықпалды, соның ішінде оның ең маңызды еңбегі – «Махаяна самграха» және «Абхидхарма самуккая» (әсіресе Тибеттегі көптеген Махаяна мектептері үшін стандартты мәтін болып табылатын Абхидхарма ойларының жинағы). Сондай-ақ, Асангаға Майтрея Бодхисаттвадан Тушита құдайлар әлемінен «Мадхьянтавибхага», «Махаяна сутраламкара» және «Абхисамаяламкара» сияқты әртүрлі мәтіндер берілгені айтылады. Алайда, олардың авторлығы қазіргі ғалымдар тарапынан даулы болып қана қоймайды. Асанганың інісі Васубандху Йогакарамен байланысты көптеген мәтіндерді жазды, оның ішінде: «Трисвабхава нирдеша», «Вимсатика», «Тримсика» және «Абхидхармакоша бхашья». Кейін Йогакара сарапшылары осы екі бауырластың еңбектеріне көптеген түсіндірмелер жазды. 9-ғасырлық үнді буддисі Шантидева екі мәтін жазды: «Бодхичарьяватара» Махаянаның көптеген мектептеріне күшті әсер етті. Бұл 14-ші Далай-ламаның сүйікті мәтіні. Дигнага буддалық логика мектебімен байланысты, ол қай мәтіндер білімнің жарамды көздері екенін анықтауға тырысты (Эпистемологияны да қараңыз). Ол «Прамана самукчая» атты еңбекті жазды, ал кейін Дхармакирти «Прамана вартиканы» жазды, ол Дигнага мәтініне түсіндірме және қайта өңдеу болды.

The Mahāyāna commentarial and exegetical literature is vast. Many of these exegetical and scholastic works are called Śāstras, which can refer to a scholastic treatise, exposition or commentary. Central to much of Mahāyāna philosophy are the works of the Indian scholar Nagarjuna. Especially important is his magnum opus, the Mūlamadhyamika karikā, or Root Verses on the Middle Way, a seminal text on the Madhyamika philosophy. Various other authors of the Madhyamaka school followed him and wrote commentaries to his texts or their own treatises. Another very influential work which traditionally attributed to Nagarjuna In East Asia is the Dà zhìdù lùn (*Mahāprajñāpāramitopadeśa, The Great Discourse on Prajñāpāramitā). This is a massive Mahayana Buddhist treatise and commentary on the Prajñāpāramitā sutra in Twenty five Thousand Lines, and it has been extremely important in the development of the major Chinese Buddhist traditions. Its authorship to Nagarjuna however has been questioned by modern scholars and it only survives in the Chinese translation by Kumārajīva (344–413 CE). The Yogācārabhūmi Śāstra (fourth century CE) is another very large treatise which focuses on yogic praxis and the doctrines of the Indian Yogacara school. Unlike the Dà zhìdù lùn, it was studied and transmitted in both the East Asian Buddhist and the Tibetan Buddhist traditions. The works of Asanga, a great scholar and systematizer of the Yogacara, are also very influential in both traditions, including his magnum opus, the Mahāyāna samgraha, and the Abhidharma samuccaya (a compendium of Abhidharma thought that became the standard text for many Mahayana schools especially in Tibet). Various texts are also said to have received by Asanga from the Bodhisattva Maitreya in the Tushita god realm, including works such as Madhyāntavibhāga, the Mahāyāna sūtrālamkāra, and the Abhisamayālamkara. Their authorship remains disputed by modern scholars however. Asanga's brother Vasubandhu wrote a large number of texts associated with the Yogacara including: Trisvabhāva nirdesa, Vimsatika, Trimsika, and the Abhidharmakośa bhāsya. Numerous commentaries were written by later Yogacara exegetes on the works of these two brothers. The 9th Century Indian Buddhist Shantideva produced two texts: the Bodhicaryāvatāra has been a strong influence in many schools of the Mahayana. It is notably a favorite text of the 14th Dalai Lama. Dignāga is associated with a school of Buddhist logic that tried to establish which texts were valid sources of knowledge (see also Epistemology). He produced the Pramāna samuccaya, and later Dharmakirti wrote the Pramāna vārttikā, which was a commentary and reworking of the Dignaga text.

Шығыс Азияның шығармалары

Махаянадағы сенімнің оянуы (Dàshéng Qǐxìn Lùn) – Шығыс Азия буддизмінде, әсіресе Қытайдың Хуаянь мектебінде және оның жапондық баламасы Кэгон да ықпалды мәтін. Дәстүр бойынша бұл шығарма Ашвагошаға жатқызылса да, көптеген ғалымдар оны қытайлық туынды деп санайды. Дхьяна сутралары (Чан-цзин) – ерте буддалық медитация мәтіндерінің жиынтығы, онда Сарвастивада мектебінің медитациялық үйретімдерімен қатар, алғашқы прото-Махаяна медитациялары да бар. Олар негізінен Кашмирден келген буддалық йога шеберлерінің еңбегі болып табылады және ерте заманда қытай тіліне аударылған. Қытай буддизмінің дамуының алғашқы кезеңі мәтіндерді жинақтау және қытай тіліне аудару, сондай-ақ қытай буддистік канонын құрумен байланысты болды. Бұл көбінесе Үндістанға құрлықпен саяхаттау арқылы жасалды, бұл туралы Батыс аймақтардағы Ұлы Тан жазбаларында, шамамен 602–664 жылдардағы монах Сюаньцзянның жазбаларында айтылған. Ол сонымен қатар Йогачараға арналған маңызды түсіндірме жазған, ол «Тек сананың жетілуі туралы әңгіме» деп аталады. Шығыс Азия буддизмі Тиантай мектебінің және оның маңызды өкілі Цзийдің (538–597 ж.с.) пайда болуымен бірге өзінің бірегей доктриналық әдебиетін дамыта бастады. Цзий Лотос сутрасына маңызды түсіндірмелер жазды, сондай-ақ Қытайда құрастырылған медитация туралы алғашқы толыққанды еңбек – Мохэ Чжигуанды (摩訶止観) жазды. Қытай буддизмінің тағы бір маңызды мектебі – Хуаянь, ол Аватамсакадан философиялық мәтіндерін дамытуға бағытталған. Бұл мектептің маңызды патриархы Фазанг көптеген түсіндірмелер мен трактаттар жазды. Трипитака Кореана екі нұсқада жасалды (біріншісі моңғол шапқыншылығы кезінде өртеніп жойылды). Бұл 13 ғасырда 81 258 ағаш баспа блогына қашалған Трипитаканың корейлік жинағы. Шамамен 750 жылдан бері жақсы сақталған, ЮНЕСКО комитеті оны «әлемдегі ең маңызды және толық буддалық доктриналық мәтіндердің бірі» деп сипаттады. Дзен буддизмі қытай Дзен шеберлерінің үйретімдері мен сөздеріне негізделген үлкен әдеби дәстүрді дамытты. Бұл жанрдағы маңызды мәтіндердің бірі – Дзен патриархы Хуиненгке жатқызылатын Платформа сутрасы, ол Чан патриархы ретінде оның мұрагерлігі туралы автобиографиялық есеп береді, сондай-ақ Чан теориясы мен практикасы туралы үйретімдерді ұсынады. Басқа мәтіндерге қытай шеберлерінің сөздерінің жинағы жатады, мысалы, «Көк шатқалдың жазбалары» және «Қақпасыз қақпа». Тағы бір маңызды жанр – Дзен шеберлерінің өмірбаяндарының жинағы, мысалы, «Шамның берілуі». Буддистік поэзия да дәстүр әдебиетіне маңызды үлес қосты. Қытай буддизмі Жапония, Корея және Вьетнамға келгеннен кейін, олар жергілікті тілде өз дәстүрлерін және әдебиетін дамытты.

The Awakening of Faith in the Mahayana (Dàshéng Qǐxìn Lùn) is an influential text in East Asian Buddhism, especially in the Hua yen school of China, and its Japanese equivalent, Kegon. While it is traditionally attributed to Ashvaghosha, most scholars now hold it is a Chinese composition. The Dhyāna sutras (Chan jing) are a group of early Buddhist meditation texts which contain meditation teachings from the Sarvastivada school along with some early proto Mahayana meditations. They were mostly the work of Buddhist Yoga teachers from Kashmir and were translated into Chinese early on. The early period of the development of Chinese Buddhism was concerned with the collection and translation of texts into Chinese and the creation of the Chinese Buddhist canon. This was often done by traveling overland to India, as recorded in the Great Tang Records on the Western Regions, by the monk Xuanzang (c. 602–664), who also wrote a commentary on Yogacara which remained influential, the Discourse on the Perfection of Consciousness only. East Asian Buddhism began to develop its own unique doctrinal literature with the rise of the Tiantai School and its major representative, Zhiyi (538–597 CE) who wrote important commentaries on the Lotus sutra as well as the first major comprehensive work on meditation composed in China, the Mohe Zhiguan (摩訶止観). Another important school of Chinese Buddhism is Huayan, which focused on developing their philosophical texts from the Avatamsaka. An important patriarch of this school is Fazang who wrote many commentaries and treatises. The Tripitaka Koreana, which was crafted in two versions (the first one was destroyed by fire during the Mongol invasions of Korea), is a Korean collection of the Tripitaka carved onto 81,258 wooden printing blocks during the 13th century. Still intact in good condition after some 750 years, it has been described by the UNESCO committee as "one of the most important and most complete corpus of Buddhist doctrinal texts in the world". Zen Buddhism developed a large literary tradition based on the teachings and sayings of Chinese Zen masters. One of the key texts in this genre is the Platform Sutra attributed to Zen patriarch Huineng, it gives an autobiographical account of his succession as Ch'an Patriarch, as well as teachings about Ch'an theory and practice. Other texts are Koan collections, which are compilations of the sayings of Chinese masters such as the Blue Cliff Record and The Gateless Gate. Another key genre is that of compilations of Zen master biographies, such as the Transmission of the Lamp. Buddhist poetry was also an important contribution to the literature of the tradition. After the arrival of Chinese Buddhism in Japan, Korea and Vietnam; they developed their own traditions and literature in the local language.

Ваджраяна әдебиетінің басқа да өнімдері

Тибет буддизмінде ерекше және арнаулы мәтіндер класы бар, олар терма (тибет. gTer ma) деп аталады. Бұл мәтіндер (немесе ритуалдық заттар, т.б.) тантрикалық шеберлермен жазылған немесе жасырылған, немесе элементтерде жасырылған немесе кодталған және қажет болған жағдайда басқа тантрикалық шеберлермен табылып, қол жеткізілген немесе қайта ашылған деп саналады. Термаларды тертон (тибет. gTer ston) ашады, олардың арнайы қызметі осы мәтіндерді ашу болып табылады. Кейбір термалар үңгірлерде немесе осыған ұқсас жерлерде жасырылған, бірақ кейбіреулері «ой термалары» деп аталады, олар тертонның санасында «табылады». Ньиңма мектебі (және Бон дәстүрі) үлкен терма әдебиетіне ие. Көптеген терма мәтіндері Падмасамбхаваның жазғаны айтылады, ол Ньиңма үшін ерекше маңызды. Терма мәтіндерінің ең белгілісі – «Тибет өлілер кітабы» деп аталатын Бардо Тодол. Садхана – практикашылар қолданатын тантрикалық рухани тәжірибе мәтіні, көбінесе мандала немесе белгілі бір идам немесе медитация құдайлығын практикалау үшін. Садханамала – садханалар жинағы. Ваджраянаның шеберлері, махасиддхалар деп белгілі, өз ілімдерін көбінесе түсіну әндері түрінде жеткізді. Осы әндердің жинақтары, мысалы, Карьягити немесе Чаряпада әлі де сақталған. Дохакоша – 9 ғасырдағы йог Сараханың доха әндерінің жинағы. «Миларепаның жүз мың әні» деп аталған жинақты тибет буддасының йогы Миларепа жазған және ол Кагью мектебінің мүшелері арасында ерекше танымал. 1476 жылы аяқталған «Көк жылнамалар», авторы Гёло Жённупел (тибет. gos lo gzhon nu dpal, 1392–1481) – Тибеттегі әртүрлі секталық дәстүрлердің таралуына назар аударатын, экуменикалық көзқарасқа ие Тибет буддизмінің тарихи шолуы. Намтар, немесе рухани өмірбаян – тибет буддизмі мәтіндерінің тағы бір танымал түрі, онда практикашының ілімі мен рухани жолы оның өмірбаянын қарастыру арқылы түсіндіріледі. Кукай Ваджраяна буддизмі туралы бірнеше трактат жазды, олар жапондық Сингон буддизміне үлкен әсер етті.

Tibetan Buddhism has a unique and special class of texts called terma (Tibetan: gTer ma). These are texts (or ritual objects, etc.) believed either composed or hidden by tantric masters and/or elementally secreted or encoded in the elements and retrieved, accessed or rediscovered by other tantric masters when appropriate. Termas are discovered by tertöns (Tibetan: gTer stons), whose special function is to reveal these texts. Some termas are hidden in caves or similar places, but a few are said to be 'mind termas,' which are 'discovered' in the mind of the tertön. The Nyingma school (and Bön tradition) has a large terma literature. Many of the terma texts are said to have been written by Padmasambhava, who is particularly important to the Nyingmas. Probably the best known terma text is the so called Tibetan book of the dead, the Bardo Thodol. A sadhana is a tantric spiritual practice text used by practitioners, primarily to practice the mandala or a particular yidam, or meditation deity. The Sādhanamālā is a collection of sadhanas. Vajrayana adepts, known as mahasiddha, often expounded their teachings in the form of songs of realization. Collections of these songs such as the Caryāgīti, or the Charyapada are still in existence. The Dohakosha is a collection of doha songs by the yogi Saraha from the 9th century. A collection known in English as The Hundred Thousand Songs of Milarepa was composed by Tibetan Buddhist yogi Milarepa and is especially popular amongst members of the Kagyu school. The Blue Annals completed in 1476CE, authored by Gölo Zhönnupel (Tibetan: gos lo gzhon nu dpal, 1392–1481), is a historical survey of Tibetan Buddhism with a marked ecumenical view, focusing upon the dissemination of various sectarian traditions throughout Tibet. Namtar, or spiritual biographies, are another popular form of Tibetan Buddhist texts, whereby the teachings and spiritual path of a practitioner are explained through a review of their life story. Kūkai wrote a number of treatises on Vajrayana Buddhism, and these are influential in Japanese Shingon Buddhism.