Кіріспе
Молизе хорваттары немесе Молизе славяндары – Италияның Кампобассо провинциясындағы Молизе аймағындағы хорват қауымы. Олар Acquaviva Collecroce (Kruč), San Felice del Molise (Filić) және Montemitro (Mundimitar) үш ауылының басым бөлігін құрайды. Славомолисано диалектісінде шамамен 1000 белсенді және 2000 пассивті сөйлеуші бар. Бұл қауым 15- және 16-шы ғасырларда Осман империясының жаулауынан қашқан далматин босқындарынан тараған.
Molise Croats or Molise Slavs are a Croat community in the Molise province of Campobasso of Italy, which constitutes the majority in the three villages of Acquaviva Collecroce (Kruč), San Felice del Molise (Filić) and Montemitro (Mundimitar). There are about 1,000 active and 2,000 passive speakers of the Slavomolisano dialect. The community originated from Dalmatian refugees fleeing from the Ottoman conquests in the late 15th and 16th centuries.
Жеке басы және мәртебесі
Қоғамның өзіндік этнонимі жоқ, бірақ дәстүрлі түрде Zlava және Škjavuna ("славяндар") терминіне дағдыланған. 1999 жылдан бері Италия және Хорватия үкіметтері осы қауымдастықты Италиядағы хорваттардың азшылығы деп мойындайды. Дегенмен, адамдар өздерін италославяндар немесе хорват тілінде сөйлейтін итальяндықтар деп есептейді, ал "Молизе хорваты" термині – олардың өзіндік атауы емес, 19 ғасырдың ортасынан бергі экзоним. Осы қауымдастық үшін тарихи терминдерге Скиавони, Склавуни, Скиавуни және Шчавуни ("славяндар"), сондай-ақ де Склавония, де Далмация немесе партибус Иллирия демонимикалық атаулары жатады. 1967 жылы бұл азшылық "Молизе серб-хорваттары" (Serbo croati del Molise) деп те аталған. Қауымдар нақты этнонимді пайдаланбаған, оның орнына рулық белгілерді қолданған: naša krv (біздің қанымыз), naša čeljad (біздің халқымыз), braća naša (біздің бауырларымыз), ал тіл үшін na našo (біздіңше). Ұлттық сананың маңызды бір бөлігі – қауымдастықтың "z one ban(d)e mora" (теңіздің ар жағынан) келгендігі туралы дәстүр. 1904 жылы Иосип Смодлака "su z' Dalmacije pur naši stari" (Далмациядан – біздің аталарымыз) деген куәлікті жазды.
Тарих
Адриатика теңізі ерте орта ғасырдан бері Хорватия мен Италия жағалауларын байланыстырып келді. 10-11 ғасырлардағы тарихи дереккөздерде Калабрия мен Гаргано түбегіндегі славян шабуылдары туралы мәліметтер бар. Герхард Рольфс Гаргано диалектілерінен көптеген ежелгі хорват лексикалық қалдықтарын, сондай-ақ екі топонимді тапты. 12 ғасырда Кастелуччо дельи Шиавони және Сан Вито дельи Шиавони топонимдері расталды. 13-15 ғасырлар аралығында Slavi cum casalibus (Отранто, 1290), Castellucium de Slavis (Capitanata, 1305), casale Sclavorum (Lavorno, 1306), clerici de Schalvis (Trivento, 1328), S. Martini in Sclavis (Марсия, 13 ғасыр), S. Nikolò degli Schiavoni (Vasto, 1362) топонимдері қолданылған. 1487 жылы Анкона тұрғындары бұрын қоныстанған славяндар мен кейін келген морактарды ажыратып көрсетті. 16 ғасырда Абрахам Ортелиус өзінің "Theatrum Orbis Terrarum" (1570) атты еңбегінде Гарганоның батысында, қазіргі Молизе провинциясында Далмацияны атады, ал Гарганода Порто-Кроатико мүйісі мен Валле-Кроатика шығанағы да бар. Деректерге сәйкес, Молизе хорваттары 16 ғасырдың басында келген. Термоли епископтық архивінің құжаттары 1518 жылы Молизе хорваттарының Стифиличке (Сан-Феличе) келгенін көрсетеді. Палатадағы шіркеудегі тас жазуда (1930 жылдары жойылған) "Hoc Primum Dalmatiae Gentis Incoluere Castrum Ac Fundamentis Erexere Templum Anno 1531" (Далмациялықтар алғаш рет осы қалаға қоныстанды және 1531 жылы шіркеуді салды) деп жазылған. Хорват баны Иван Карловичтің (1531 жылы қайтыс болған) есімі және халық поэзиясында түрік сөздерінің болмауы осы мерзімді растайды, сондай-ақ 15-16 ғасырлардың соңындағы түрлі аймақтардан келген хорват халық поэзиясы элементтерінің біртүтастығын көрсетеді. Серафино Рацци өзінің "Cronica Vastese" (1576–1577) еңбегінде теңіз арқылы келген славяндар Молизе аймағында Сан-Феличе, Монтемитро, Аквавива Коллекросе, Палата, Тавенна, Рипальта, Сан-Джакомо дельи Шиавони, Монтелонго, Сан-Биасе, Петаччиато, Серрителло, Сант-Анжело және Монтенеро ди Бисачча елді мекендерін құрғанын жазды. Басқа славяндар Васто, Форкабоболани, Сан-Силвестро, Вакри, Касакандителла, Франкавилла-аль-Маре және Абруццода қоныстанды. Римдегі славян қауымы үшін 1452 жылы Папа Николай V бекіткен Иллирияның Әулие Жером бауырластығы құрылды. Джакомо Скоттидің мәліметінше, Молизеде славяндар он бес елді мекен құрды, онда шамамен жеті-сегіз мың адам тұрды, олардың үшi (Сан-Феличе, Монтемитро, Аквавива Коллекросе) қазіргі уақытта славян тілінде сөйлейтін қауымдастыққа ие. Бұл славян колониясының бар екендігі алғаш рет 1850 жылдары айтылды және 1855 жылға дейін Италиядан тыс жерде белгісіз болды, ол кезде Дубровниктен келген тіл білімі маманы Медо Пучич Италияға сапар шегіп, Неапольдегі тігіншінің әйелімен Пучичтің өзінің тіліне ұқсас тілде сөйлескенін естіді. Тігінші оған өзінің сол кездегі Екі Сицилия патшалығының бір бөлігі болған Живовода Круч ауылынан екенін айтты.
Шығу тегі
Молизе хорваттарының (славяндардың) географиялық шығу тегі туралы көптеген теориялар қалыптасқан. Викентий Макушев Неаполь мен Палермодағы славян иммигранттарын зерттеу кезінде "Ескі славян" сөздерін – rab, teg, kut, dom, gredem сияқтыларын естіді. Далмациядағы чакави тілінде олардың кең таралғанын білмегендіктен, оларды болгарлар деп ойлады. Ристо Ковачич, Мирослав Пантич, Джованни де Рубертис және Гразиадио Исаиа Асколи Молизе хорваттарын Сербия, Босния және Герцеговина, сондай-ақ серб жағалауынан келген сербтер деп есептеді. Жосип Гелечич Дубровник пен Котор шығанағын қарастырды. Молизе хорваттарының континенттік Балқан немесе Черногориядан шыққандығын растайтын тарихи және тілдік дәлелдерге ие емеспіз. Көбірек нақты және қабылданған шығу аймағы – Дальмация. Сондықтан, Иосип Аранза Задар аймағын, Р. Т. Бадурина Оңтүстік Истрияны, Мате Храсте Задар мен Шибеник аймақтарының ішкі бөліктерін, ал Уолтер Брю Неретва аңғарын қарастырды. Тілдік ерекшеліктерге сүйене отырып, шығу аймағы Забиоковле және Макарска Ривьера екендігі анықталды (Жосип Смодлака, Жосип Барач, Милан Решетар, Жарко Мулячич, Далибор Брозович, Петар Шимунович).
Тіл
Молизе хорваттарының тілі архаизмі, сақталған ескі халық әндері мен дәстүрі болғандықтан маңызды деп есептеледі. Негізгі сөздікті Милан Решетар (монографияда), Агостина Пикколи (Антонио Саммартино, Снежана Марчец және Мира Менак Михаличпен бірге) «Rječnik moliškohrvatskoga govora Mundimitra» (Dizionario dell' idioma croato molisano di Montemitro) және «Dizionario croato molisano di Acquaviva Collecroce» еңбектерінде, сондай-ақ «Gramatika moliškohrvatskoga jezika» (Grammatica della lingua croato molisana) грамматикасы, Анита Сухольджич, Божидар Финка, Петар Шимунович және Павао Руданның «Jezik i porijeklo stanovnika slavenskih naseobina u pokrajini Molise» жұмысында жазылған. Молизе хорваттарының тілі – Икав акценті бар Батыс Штокав диалектісіне жатады, және оның Шакав диалектісінің көптеген ерекшеліктері мен лексемалары бар. Лексикалық салыстыру Брактағы Сумартин, Хвардағы Сучурай және Корчуладағы Рачичи тілдерімен ұқсастық көрсетеді, бұл Molise-дегілермен шамамен бір уақытта құрылған елді мекендер, сонымен қатар Макарска аймағының ішкі бөлігі мен Батыс Герцеговина халқынан құралған Оңтүстік-Батыс және Батыс Истриядағы бірнеше елді мекендердің ұқсастығын көрсетеді (Оңтүстік-Батыс Истрия диалектісін қараңыз). Джакомо Скотти этникалық ерекшелік пен тілдің Сан-Феличе, Монтемитро және Аквавива Коллекроседе ғана сақталғанын атап өтті, бұл ауылдардың теңізден алыс орналасуымен және көлік байланысының қиындығымен байланысты. Жосип Смодлака 1900 жылдардың басындағы сапарында Палата тұрғындары үй және шаруашылық жұмыстарына қатысты негізгі терминдерді хорват тілінде білгенін, бірақ күрделі мәселелер туралы әңгіме қозғалғанда итальян тіліне көшуге мәжбүр болғанын айтты.
Антропонимдер
Жеке есімдер, тегі және топонимдер Молизе хорваттарының шығу тегін қосымша растайды. Acquaviva Collecroce-де сақталған итальяндық тегі бар: Якуссо (Jakaš), Лали (Lalić), Матияччи (Matijačić), Милети (Miletić), Мирко (Mirko), Папиччо (Papić), Пекка (Pekić, Peršić), Ради (Radić), Томици (Tomičić), Вета (Iveta); Сан-Феличеде: Бласетта (Blažeta), Глиоска (Joško), Петрелла (Petrela), Радата (Radetić), Зара (Zaro, Zadro); Монтемитроде: Бласетта (Blažeta), Джоржетта (Jureta), Лали, Милетти, Мирко, Станиша (Stanišić), Горголиза (Gurgurica, Grgurić), Сциша (Šišić), Юриччи (Jurić), Жовиччо (Jović) және т.б. Тегілер әртүрлі; -ович (Marovicchio, Marcovicchio, Pastrovicchio) жұрнағы бар аталық есімдер, кішірек атаулар (Vucenichio, Popicchio, Milicchio), лақап аттары (Vecera, Tosti, Poganizza, Bilac, Berhizz), этникалық топонимдер (Klissa, Lisa, Zara, Rauzei, Schiavone di Corzula, Traù, Ciuppana, de Raguza), итальян тілінен алынған сөздер (Curic, Scaramucchio). Туыстық атаулардың көптігі (оның ішінде влах, күйеу жігіт және влахиня, күйеу қыз), сондай-ақ көптеген лексемалар Молизе хорваттарының арасында нағыз влах қауымдастықтары болғанын көрсетеді. Mrlakin (Morlak; "көшпенді малшы") лақап атауының дәстүрі және Мирко отбасының ежелгі отаны (Дальмациядағы Плоче маңындағы Бачина көлдері) сақталған. Влахиялық ықпалдың белгілері ретінде Мрлакина, Яковина, Юрета, Радета, Перонья, Милета, Вучета, Павлуша, -ица жұрнағы бар аталық есімдер (Vučica, Grgorica, Radonjica, Budinica), -ул жұрнағы бар есімдер (Radul, Micul) және čičarati / kikarati етістігін атауға болады.
Топонимдер
Оңтүстік-Шығыс Италияда Sciavo, Schiavone, Slavo, Sclavone этнонимдері мен олардың түрлерін қамтитын көптеген топонимдер кездеседі. Дәлелдер итальяндықтардың осы этнонимдерді хорваттар мен Далмация тұрғындарының атауларымен синоним ретінде қолданғанын көрсетеді. Мысалы, 1584 жылы Палкарино дельи Шиавониде (Ириния) Schiavone немесе Dalmatico ұлтының дін қызметкері туралы айтылған. Молизе елді мекендерінің атаулары итальян тілінде Acquaviva Collecroce (Živavoda Krč), Montemitro (Mundìmītar), San Felice (Stifìlīć > Fìlīć) болып келеді. Топонимия бірнеше семантикалық санаттарды қамтиды: жердің сипаттамалары (Brdo, Dolaz, Draga, Grba, Kraji, Livade, Polizza, Ravnizza, Vrisi), топырақтың құрамы (Stina, Drvar), гидронимдер (Vrila, Jesera, Jaz, Locqua, Potocco, Coritti, Fontizza), флора (Dubrava, Valle di Miscignavizza, Paprato, Topolizza), фауна (Berdo do kujne, Most do tovari), нысанның орны (Monte svrhu Roccile, Fonte donio, Fonte zdolu Grade), адам қызметі (Gradina, Ulizza, Puč, Cimiter, Selo, Grad, Stasa) және меншік иелері (Maseria Mirco, Colle di Jure). Молизе топонимиясы Макарска Ривьерасының топонимиясына өте ұқсас.
Мәдениет
Бұл қауым католицизмді ұстанады. Қазіргі тұрғындар мекендейтін аймаққа қоныстанғаннан кейін Молизе хорваттары күнкөріс шаруашылығымен айналысты (көбінесе астық өндіру, сондай-ақ жүзім өсіру және басқа да ауыл шаруашылығы түрлері) және мал шаруашылығы, үйде тігізгіштік және өндірілген тауарлардың саудасымен шұғылданды. Қазіргі кезде зәйтүн және зәйтүн майы өндірісі де дамыған. Ауыл тұрғындарының көпшілігі Термоли және Сан-Сальво сияқты жақын қалаларда жұмыс істейді. Ұзақ мерзімдік ыдырау процестеріне, итальян тіліндегі шет елдік ортаға және мәдени институттардың жоқтығына байланысты этникалық бірегейлік жоғалды. Молизе хорваттарының этникалық бірегейлігі ортақ тіл, ортақ тектік байланыс және дене бітімі, жеке есімдер мен топонимдер, ортақ әдет-ғұрыптар (өмір салты мен киім кию) және көші-қон туралы ауызша дәстүрден тұрады. 1904 жылы Аквавива Коллекрокода Slavenska knjižnica (Славян кітапханасы) құрылды; 1968 жылдан бастап "Naš jezik" журналы жарық көрді, ал 1986–1988 жылдары "Naš život" (Славомолисано диалектісі) атауымен қайта басылды. 2002 жылдан бастап "Riča živa" журналы шығарылуда. Жергілікті әуесқой бірлестіктері дәстүрді, фольклорды және тілді сақтап қалуда. 1999 жылы Agostina Piccoli қоры құрылды, ол 2002 жылы Италия тарапынан Молизе хорваттарының мәдениеті мен дәстүрін сақтау және қорғау институты ретінде ресми түрде мойындалды.