Кіріспе
Қытай әуе компаниясы 1949 жылға дейін.
Қытай ұлттық авиация корпорациясы – 1949 жылы Қытай Коммунистік партиясы билікке келгеннен кейін мемлекеттік меншікке алынып, 1952 жылы Қытай Халық авиация компаниясына (中國人民航空公司) біріктірілген қытайлық әуе компаниясы. Ол 90-шы жылдарға дейін Қытайдың ұлтшыл үкіметі бағынындағы ірі әуе компаниясы болды. 1938 жылдан бастап штаб-пәтері Шанхайда орналасқан.
Тарих
1929 жылғы 5 сәуірде Нанкин қаласында орналасқан Қытайдың Ұлттық үкіметінің Атқарушы Юаны он миллион юаньдық жарғылық капиталмен мемлекеттік компания – Қытай ұлттық авиация корпорациясын құрды. Оның алғашқы төрағасы Сунь Ятсеннің ұлы, теміржол министрі Сунь Фо болды, бірақ нақты билік байланыс министрі Ван Бокунда болды. Екі аптадан кейін, 17 сәуірде ұлтшылдар американдық Aviation Exploration Inc компаниясымен әуе бағыттарын құру және барлық операцияларды басқару туралы келісімге келді. Aviation Exploration Inc – АҚШ авиация магнаты Клемент Мелвилл Киздің жеке холдингі, ол сонымен қатар Curtiss Wright және басқа да авиациялық фирмалардың президенті болды. 1929 жылғы маусымда Киз Кантон, Шанхай және Ханкоу арасындағы жаңа әуе почтасы маршруттарын басқару үшін China Airways Federal компаниясын құрды. Бұл жаңа қытай-американдық кәсіпорын Оңтүстік Қытайдағы әскери топтардың қатты қарсылығына тап болды: соғыс иелері келісім порттары арасындағы әуе почтасынан табыс табуға ұмтылған өздерінің шағын әуе күштері болды. Бұған қоса, байланыс министрі Ван По Чунның қарсылығы одан да қауіпті болды; 1929 жылғы шілдеде ол алға басып, әуе почтасын қызмет көрсетуді, Шанхай Чэнду Эйрвейзін құрды, ол оның министрлігіне толық тиесілі болды. Ван Стинсон ұшақтарын импорттап, Шанхай-Ханкоу бағытында China Airways Federal компаниясымен бәсекелесті. 1931 жылдан 1948 жылға дейін Уильям Лэнгхорн Бонд Қытай Ұлттық Авиация Корпорациясының операциялар менеджері және вице-президенті болды. 1933 жылы Киз скандал мен банкроттыққа жақын зейнеткерлікке шықты. Томас Морган оның орнын басып, Curtiss Wright компаниясының басшысы болды, ол кросс-холдингтер арқылы Солтүстік Американы да, Intercontinent-ті де бақылады. Бірқатар апатты оқиғалар мен қытай басшыларымен келіспеушіліктерден кейін Морган 1933 жылғы 1 сәуірде Intercontinent-тің CNAC-тегі 45 пайыздық үлесін Pan American Airways-ке сатуды шешті. Морган PanAm президенті Хуан Триппемен келісімшарт жасады. Трипп PanAm вице-президенті Харольд Биксбиді әуе компаниясының жаңа Шығыс операцияларына дереу тағайындады. Биксби банктік және авиациялық ортада Чарльз Линдбергтің Атлантика арқылы ұшуына ақша берген адам ретінде белгілі болды. 1937 және 1941 жылдың желтоқсаны аралығында CNAC Douglas Dolphin амфибиялық ұшақтарымен көптеген ішкі бағыттарды ұшты (No. 3, Шанхайдан Кантонға, Вэньчжоу, Фучжоу, Амой және Шанту арқылы), және Douglas DC 2 және DC 3 ұшақтары. Сонымен қатар, республикалық Испанияға "кемеден қашып кеткен" Vultee V 1A бір моторлы көлігінің үш үлгісі Қытайда аяқталды. Бастапқыда ұлтшылдар сыртқы әлеммен байланыс орнату үшін Француз Индо-Қытайдағы Ханой портын қолданды, бірақ жапондықтар жаңа про-Виши режимін 1940-1941 жылдары олармен қарым-қатынасты үзуге қысым жасады. Қытай мен Жапония арасындағы соғыс кезінде Қытайдың құрлықтық бөлігінде ұшу қауіпті болды. CNAC ұшағы 1938 жылғы тамызда Квелин оқиғасында жау күштерінің жойған тарихтағы алғашқы жолаушылар ұшағы болды. 1940 жылдың күзінде CNAC Чунциннен (Куньмин және Ласио арқылы) Рангунға, Чэндуға, Цзядинге (Лучжоу және Ибин арқылы) және Гонконгқа (Гуйлин арқылы) қызмет көрсетті. Жапондық блокада материалдарды, отын мен әртүрлі заттарды қырып-жойып, Қытайдың соғысқа күш салуын қатты қиындатты, әсіресе Чэнду, Чонцин, Ланчжоу, Чанша, Кумминг шайқастары жалғасып, жапондықтардың Бирмаға басып кіруі, Қытайдың ұлтшыл әуе күштері генерал-майоры Мао Банчжу 1941 жылы қауіпті Гималайдың үстінен қолайлы әуе жолдарын зерттеуді тапсырды. Нәтижесінде CNAC ұшқышы Ся Пу сол жылдың қарашасында Диньян, Бирма, Қытайдың Кумминг аралығында бірінші рейсті тіркеді. 1941 жылғы 8, 9 және 10 желтоқсанында Қытай ұлттық авиациялық корпорациясының (CNAC) сегіз американдық ұшқышы мен олардың экипаждары Гонконгтың британдық колониясындағы Кай Так әуежайы мен Қытай Республикасының соғыс кезінде астанасы Чунцин арасында 16 сапар жасады. Олар 16 рет ұшып, 275 адамды, соның ішінде Сунь Цзин лингті (Сунь Ятсеннің жесірі) және Қытай қаржы министрі Х. Х. Кунгті құтқарып алды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде CNAC штаб-пәтері Үндістанда болды және жапондықтар Бирма жолын бұзғаннан кейін Гималай таулары арқылы Юньнаньға, оңтүстік-батыстағы Қытайға жеткізілімдерді ұшырды. Жапондықтардың үлкен шығындарына қарамастан және одан да маңыздысы, Гималайдағы ауа райының өзгеруіне қарамастан, логистикалық рейстер 1942 жылдың сәуірінен бастап соғыстың соңына дейін жыл бойы күн сайын жұмыс істеді. CNAC АҚШ Әскери-әуе күштері Әуе тасымалының Үнді-Қытай дивизиясының кіші бөлігі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, 1946 жылы CNAC Үндістаннан Шанхайға, нақтырақ айтқанда Хуанпу өзенінің батыс жағасында орналасқан, Шанхай орталығынан 10 км қашықтықтағы Лунхуа әуежайына көшті. Компания үлкен ұйым болды, көлік, механика, медицина, тағам, қаржы және т.б. бөлімдері болды. Мыңдаған қызметкерлер Шанхай француз концессиясында орналасқан жатақханаларда тұрды. Әр таңда, компания қызметкерлерді жатақханалардан әуежайға көлікпен тасыды. CNAC ақырында Шанхайдан Бейпинге, Чонцинге және Гуанчжоуға Douglas DC 2 және DC 3 ұшақтарымен рейстер жасады. Соғыстан қалған ұшақтарды сатып алудан басқа, CNAC Шанхай мен Сан-Франциско арасындағы бағытқа жаңа Douglas DC 4 ұшақтарын да сатып алды. CNAC операцияларының құлауы 1949 жылғы 9 қарашада болды, сол күні CNAC бас директоры полковник Лю Цзы және CATC бас менеджері полковник Чэнь Ли, тірі қалған экипажбен Гонконгтың Кай Так әуежайынан коммунистер бақылап отырған Қытайға рұхсатсыз ұшып кетті. Жетекші ұшақ (Convair 240) Пекинде салтанатты түрде қарсы алынды, ал қалған 11 ұшақ Тяньцзинде қауіпсіз қонды. Ұшақтар ұлтшылдардың истребительдерімен қуылды, бірақ ауыр бұлт жамылғысымен қорғалды. Қалған әуе компаниясының қызметкерлері мен олардың отбасылары (барлығы 3400 адам) кейінірек құрлықпен немесе теңіз арқылы Қытайға жасырын кірді. Бұл дефекцияның идеологиясы ұлтшылдық болды, өйткені олар коммунистік партия бірыңғай, күшті Қытайды жақсы басқарады деп сенді. 1950 жылғы 1 тамызда екі компания да қызмет көрсетуді қайта бастады. Кейін олар 1952 жылғы мамырда Қытай Халық Авиация Компаниясын құру үшін біріктірілді, ал 1953 жылғы маусымда CAAC Airlines құрамына кірді. Бүгінде түпнұсқа Convair 240 (бір қозғалтқышы жоқ) Пекиндегі Әскери Авиация Мұражайында қойылған. Лю 1971 жылы Австралияға кетіп, 1973 жылғы мамырда қайтыс болды. Гонконгта қалған 71 ұшақ ұлтшылдар сатты, олар Тайвань аралына шегініп, ұшақтарды коммунистерден сақтау үшін Delaware тіркелген Civil Air Transport Inc (CAT) компаниясына сатты. Ұзақ соталдық шайқастан кейін (1951 жылғы Appeal Cases баяндалғандай, Гонконгтан Ұлыбританияның құпия кеңесіне шағымдану арқылы) 1952 жылы Гонконг үкіметі ұшақтарды CAT-қа тапсырды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қытайлықтарға көмек көрсету үшін қауіпті "Hump Campaign" арқылы жеткізілімдер тасыған Мун Фун Чин CNAC-тың соңғы тірі қалыптасқан ұшқышы болды. Ол 2023 жылғы 9 мамырда 110 жасында қайтыс болды.
By 1933, Keys had retired under a cloud of scandal and near bankruptcy. Thomas Morgan was his successor as the head of Curtiss Wright which through cross holdings ultimately controlled both North American and Intercontinent. After a series of disastrous accidents and disagreements with Chinese leaders, Morgan decided to sell the 45 percent stake held by Intercontinent in CNAC to Pan American Airways: on 1 April 1933. Morgan concluded the sale with PanAm president Juan Trippe. Trippe almost immediately put PanAm vice president Harold Bixby in charge of the airline's new far east operation: Bixby was well known in banking and aviation circles as the man who had put up the money for the trans Atlantic flight of Charles Lindbergh in the Spirit of St Louis. Between 1937 and December 1941, CNAC flew many internal routes with Douglas Dolphin amphibians (Route No. 3, from Shanghai – Canton, via Wenzhou, Fuzhou, Amoy & Shantou), and Douglas DC 2s and DC 3s. In addition, three examples of the Vultee V 1A single engine transport that "missed the boat" to Republican Spain ended up in China. Initially, the Nationalists maintained contact with the outside world through the port of Hanoi in French Indo China, but the Japanese put pressure on the new pro Vichy regime there to cut off relations with them in 1940–41. Flying in mainland China during the war with Japan was dangerous. A CNAC aircraft was the first passenger aircraft in history to be destroyed by enemy forces, in the Kweilin Incident in August 1938. By fall 1940, CNAC operated service from Chongqing (via Kunming and Lashio) to Rangoon, Chengdu, Jiading (via Luzhou and Yibin) and Hong Kong (via Guilin). As the Japanese blockade of materials, fuel and various supplies severely strangulated China's already deprived war effort, particularly with the continued Battles of Chengdu Chongqing, Lanzhou, Changsha, Kumming, the looming Japanese invasion of Burma, Major General Mao Bangchu of the Nationalist Air Force of China was tasked with leading the exploration of suitable air routes over the dangerous Himalayas in 1941; as a result, CNAC pilot Xia Pu recorded the first flight between Dinjan, Burma, to Kunming, China in what was to become the route now known as "The Hump" in November of that year. On 8, 9 and 10 December 1941, eight American pilots of the China National Aviation Corporation (CNAC) and their crews made a total of 16 trips between Kai Tak Airport in the British Crown Colony of Hong Kong, then under attack from Japanese forces, and Chongqing, the wartime capital of the Republic of China. Together they made 16 sorties and evacuated 275 persons including Soong Ching ling (the widow of Sun Yat sen), and the Chinese Finance Minister H. H. Kung. During World War II, CNAC was headquartered in India, and flew supplies from Assam, India, into Yunnan, southwestern China through the Hump Route over the Himalayas, after the Japanese blocked the Burma Road. Despite the large casualties inflicted by the Japanese and more significantly, the ever changing weather over the Himalayas, the logistics flights operated daily, year round, from April 1942 until the end of the war. The CNAC was a smaller part of the overall re supply operations which included the USAAF's India China Division of Air Transport Command. After World War II, in 1946, CNAC moved from India to Shanghai, specifically Longhua Airport, located on the western shore of the Huangpu River, 10 km from the center of Shanghai. The company was a huge organization, with departments for transportation, mechanics, medicine, food, finance, etc. The employees who numbered in the thousands were housed in dormitories located in the Shanghai French Concession. Every morning, the company took the employees by a car convoy from the dormitories to the airport. CNAC eventually operated routes from Shanghai to Beiping, Chongqing, and Guangzhou, using Douglas DC 2 and DC 3 aircraft. Apart from purchasing war surplus planes, CNAC had also acquired brand new Douglas DC 4s, to serve the route between Shanghai and San Francisco. The downfall of CNAC's operations came on 9 November 1949, when managing director of CNAC, Colonel CY Liu, and general manager of CATC , Colonel CL Chen with a skeleton crew defected with 12 aircraft in unauthorized take offs from Hong Kong Kai Tak Airport to Communist controlled China. The lead aircraft (Convair 240) was welcomed with pomp and ceremony in Beijing, while the other 11 landed safely in Tianjin. The aircraft were pursued by Nationalist fighter planes but were shielded by heavy cloud cover. The remaining airline staff with their families (a total of 3,400) snuck into China by land or sea later. The ideology behind the defection was nationalism as they believed that the Communist Party would best lead one, strong China. On 1 August 1950, both companies came back to operate services. Later they were merged to form the People's Aviation Company of China in May 1952, and eventually became part of CAAC Airlines in June 1953. Today the original Convair 240 (with one engine missing) is on display at a Military Aviation Museum in Beijing. Liu left China in 1971 for Australia where he died in May 1973. The remaining 71 aircraft in Hong Kong were sold by the Nationalists, who had retreated to the island of Taiwan, to the Delaware registered Civil Air Transport Inc (CAT) in an effort to save the aircraft from the Communists. After a lengthy legal battle (which went on appeal from Hong Kong to Privy Council in UK, as reported in 1951 Appeal Cases) the planes were delivered by the Hong Kong government to CAT in 1952. Moon Fun Chin, who flew supplies over the dangerous Hump Campaign to resupply the Chinese during World War Two, was the last surviving CNAC pilot. He died on 9 May 2023 at age 110.