Кіріспе

Тай, Чжуан-Тай немесе Дай тілдері (ภาษาไท немесе ภาษาไต, транслитерация: ISO немесе ISO, немесе phasa tai; , Phasa Tai) – Кра-Дай тілдер отбасының бір тармағы болып табылады. Тай тілдері Тай-Кадай тілдерінің ең көп тараған тілдерін қамтиды, оның ішінде Тайландтың мемлекеттік тілі – стандартты тай немесе сиам тілі; Лаос мемлекеттік тілі – лао тілі; Мьянманың Шан тілі; және Чжуан тілі – Қытайдың оңтүстік-батысындағы Гуанси Чжуан автономиялық аймағында кең таралған тіл, Қытайдағы ең ірі азшылық этностық тобы – Чжуан халқының (壯) тілі, олардың саны 15,55 миллион адамды құрайды және негізінен Гуансиде тұрады, ал қалғаны Юньнань, Гуандун, Гуйчжоу және Хунань провинцияларында таралған.

Атауы

Тай (тай, дай және т.б.) есімдерімен байланысты сөздер Тай тілдерінің көптеген нұсқаларында қолданылады. «Тай» термині қазір ағылшын тіліндегі жалпы атау ретінде бекітілген. Энтони Диллер өзінің «The Tai Kadai Languages» кітабында, ол кездескен лаос ғалымдарының лаос тілін Тай тілінің бір түрі деп қарауына наразы екенін айтады. Кейбір ғалымдар үшін, тай тілі лаос тілдер отбасының бір мүшесі саналатын болса керек. Бұл өз кезегінде di:/daj (пресиллабикалық қысқарту және ықтимал дифтонгизация i: > aj) түріне өзгерді. Содан кейін *dajA (Оңтүстік-Батыс Тай тілі) > tʰajA2 (Сиам және Лаос тілдерінде) немесе > tajA2 (басқа Оңтүстік-Батыс және Орталық Тай тілдерінде, Ли Фанкуэй бойынша) болып дамыды. Мишель Ферлустың жұмысы Синосферада байқалатын фонетикалық өзгерістердің қарапайым ережелеріне негізделген, оларды көбінесе Уильям Х. Бакстер (1992) зерттеген. Прото-Оңтүстік-Батыс Тай тіліндегі қытай сөздерінің қарыздары мен басқа да тарихи дәлелдерге сүйене отырып, Питтаяват Питтаяпорн (2014) Оңтүстік-Батыс Тай тілінің таралуы біздің заманымыздың 8-ші мен 10-шы ғасырлары аралығында басталған болуы керек деп ұсынады.

Ежелгі юэ тілімен байланысы

Тай тілдері прототай-кадай тілінен тараған, оның Төменгі Янцзы аңғарларында пайда болған деген болжам бар. Ежелгі қытай мәтіндері осы кең аймақта сөйленген синиттік емес тілдерді және олардың сөйлеушілерін «Юэ» деп атайды. Бұл тілдер жойылғанмен, олардың бар екендігінің іздерін қазба жұмыстарынан табылған жазу материалдарында, ежелгі қытай тарихи мәтіндерінде және Оңтүстік Қытай диалектілеріндегі хань емес тілдік элементтерде табуға болады. Тай тілі – Тай-кадай тілдер отбасының ең көп таралған тілі ретінде, Оңтүстік Қытайдың ежелгі аймағында сөйленген тілдердің тегін анықтау үшін тарихи-салыстырмалы тіл білімінде кеңінен қолданылады. Қытайдың Цинь және Хань дәуірлерінен бұрынғы синиттік емес тілдің тікелей сақталған сирек жазбаларының бірі – «Юэ қайықшысының әні» (Yueren Ge 越人歌) болып табылады. Ол б.з.д. 528 жылы қытай ішінде фонетикалық жазылыммен жазылған және Шуоюань (说苑) немесе «Әңгімелер бағының» Шаншуо (善说) тарауында кездеседі. 1980 жылдардың басында Чжуан тіл біліміндегі маман Вэй Цинвэнь ескі қытай тіліндегі таңбаларды реконструкциялау арқылы алынған сөздіктің қазіргі Чжуан тіліне өте ұқсас екенін анықтады. Кейіннен Чжэнчжан Шангфан (1991) Вэйдің тұжырымын қолдап, салыстыру үшін тай орфографиясын пайдаланды, себебі бұл орфография 13 ғасырдан бастау алады және қазіргі айтылыммен салыстырғанда архаизмдерді сақтайды.

Қайта құру

Proto Tai тілі 1977 жылы Ли Фанг Куэй, ал 2009 жылы Питтаяват Питтаяпорн тарапынан қайта құрастырылды. Proto Southwestern Tai тілі де 1977 жылы Ли Фанг Куэй және 1991 жылы Нанна Л. Джонссон тарапынан қайта құрастырылды. Басқа зерттеушілер де нақты аймақтарды қайта құрумен айналысты, мысалы, Дэвид Стрекердің 1984 жылғы "Proto Tai Personal Pronouns" жұмысы. Стрекердің Proto Tai тіліндегі жеке есімдер жүйесін ұсынуынша, ол "үш сан, үш жақ, кіріктіру/шығару айырмашылығы және үшінші жақта тірі/тірі емес айырмашылығын" қамтиды. + Proto Tai Pronouns Proto Tai Thai alphabet1st singular *ku กูdual (екіншілік) *phɯa เผือplural (екіншілік) *tu ตูIncl. dual (кіріктірулі) *ra ราplural (кіріктірулі) *rau เรา2nd singular*mɯŋ มึงdual *khɯa เขือplural *su สู3rd singular *man มันdual *kha ขาplural *khau เขา

Салыстыру

Төменде тай тілдерінің салыстырмалы кестесі келтірілген.
жел*dluom /lōm//lóm//lōm//lóm//lôm//ɣum˧˩/lum
қала*mɯəŋ A /mɯ̄aŋ//mɯ́aŋ//mɯ̄aŋ//mɤ́ŋ//mɤ̂ŋ//mɯŋ˧/mvn
жер*ɗin /dīn//dìn//dīn//lǐn//dín//dei˧/nin
от*wɤjA /fāj//fáj//fāj//pʰáj/ немесе /fáj//fâj//fei˧˩/phai
жүрек*cɤɰA /hǔa tɕāj//hǔa tɕàj//hǔa tɕǎj//hǒ tsǎɰ//hó tɕáj//sim/chau
су*C. namC /náːm//nâm//nám//nâm//nà̄m//ɣaem˦˨/nam