Кіріспе

Лорд-Хоу аралындағы жойылған су құсы (rail) түрі. Ақ саз (Porphyrio albus), сондай-ақ Лорд-Хоу сазы, Лорд-Хоу галлинулесі немесе ақ галлинуле деп те аталады, Австралияның шығысындағы Лорд-Хоу аралында өмір сүрген, қазір жойылған су құсы (rail) түрі. Бұл құс алғаш рет 1788 және 1790 жылдар аралығында британдық кемелердің экипаждары аралға келген кезде байқалды, және сол кезде жасалған барлық жазбалар мен суреттер осы кезеңге жатады. Бүгінде екі тері сақталған: Вена Табиғи тарих мұражайындағы голотип және Ливерпульдегі Әлемдік мұражайдағы тағы біреуі. Құстың тегі, жіктелуі және анатомиясы туралы тарихи даулар болғанымен, қазір ол Лорд-Хоу аралына ендемик ерекше түр деп есептеледі және Австралиялық сазға ең жақын түр болып саналады. Содан бері тасқа айналған сүйектер де табылған. Ақ саздың денесі ұзын болған. Екі сақталған терісінің де түктері негізінен ақ, бірақ Ливерпульдегі үлгіде шашыраңқы көк түктер де бар. Бұл басқа саз түрлерінен ерекшеленеді, бірақ сол кездегі жазбаларда толығымен ақ, толығымен көк және ақ-көк аралас түктерге ие құстар кездесетіні айтылған. Балапандар қара түсті болған, жасқа келген сайын көгілдір, содан кейін ақ түске айналған. Бұл альбинизммен байланысты деп есептелгенімен, ол жасқа байланысты қауырсындағы пигменттің жоғалуынан туындаған прогрессивті ағару болуы мүмкін. Құстың мүсіні, маңдай қалқаны және аяқтары қызыл түсті болған, ал қанатында тырнақ (немесе өскір) болған. Ақ саздың мінез-құлқы туралы көп мәлімет жоқ. Ол ұшпаған болуы мүмкін, бірақ, ықтималда, нашар ұшқан. Оның жайлы мінезі оны келуші адамдар үшін оңай олжаға айналдырды, олар оны таяқтармен өлтірген. Бұрын кең таралғаны айтылатын бұл түр 1834 жылы Лорд-Хоу аралының қоныстанғанға дейін жойылған болуы мүмкін.

Таксономия

Лорд-Хоу аралы – Австралияның шығысында орналасқан шағын, шалғай арал. 1788 жылы аралға алғашқы кемелер келді, оның ішінде екеуі Норфолк аралындағы британдық жазалау колониясын қамтамасыз етті, ал үш кеме – британдық Бірінші Флоттың көлік кемелері болды. Аралдан өткен соң кеме командирі оны Адмиралтействоның бірінші лорды Ричард Хоудың есімімен атады. Кемелердің экипаждары жергілікті құстарды (ақ батпақтарды қоса) ұстады, ал түрлердің барлық қазіргі сипаттамалары мен бейнелеулері 1788 және 1790 жылдар аралығында жасалған. Құс туралы алғаш рет 1788 жылы HMS Supply кемесінің капитаны Дэвид Блэкберн досына жазған хатында айтқан. Басқа есептер мен суреттерді флоттың әскери шенеунігі және хирург Артур Боуес Смит жасаған, ол түрдің алғашқы белгілі суретін салған; Жаңа Оңтүстік Уэльстің губернаторы Артур Филипп; және Джордж Рапер, мичман. Сондай-ақ, екінші дереккөздерден алынған есептер де бар, және кем дегенде он қазіргі заманғы сурет белгілі. Есептерде құстардың саны әртүрлі болғаны, ал жеке құстардың қауырсыны ақ, көк немесе көк пен ақтың қоспасы болғаны көрсетілген. Уайттың кітабындағы биномдық атау, Fulica alba, ағылшын натуралисі Джордж Шоу берген. Атау латын тіліндегі «ақ» (albus) сөзінен алынған. Уайт бұл құстың батыс батпағына (Porphyrio porphyrio, бұрын Fulica тұқымдасында) ең ұқсас екенін тапты. Уайт Лорд-Хоу аралына ешқашан бармаған болса да, теңізшілерді сұрап, кейбір сипаттамаларын бұрынғы есептерден алған болуы мүмкін. Ол Левериан мұражайындағы тері туралы сипаттағанын айтты, ал оның кітабында суретші Сара Стоун салған үлгінің суреті бар. Бұл үлгінің мұражайға қашан (және қалай) келгені белгісіз. Бұл тері, түрдің голотиптік үлгісі, 1806 жылы Вена Табиғи тарих мұражайы сатып алды және NMW 50.761 нөмірімен тіркелді. Табиғаттанушы Джон Латэм 1790 жылы жариялаған еңбегінде құсты Gallinula alba деп атады және оның қызғылт сазқұрттың (немесе «gallinule») әртүрлі түрі болуы мүмкін деп жазды. Зоолог Коенрад Якоб Темминк 1820 жылы ақ батпақты Porphyrio тұқымдасына P. albus деп жатқызды, ал зоолог Джордж Роберт Грей 1844 жылы оны P. m. varius alba деп Австралия батпағының альбиностық түрі деп қарады. Құс жай ғана альбинос екендігіне сену бірнеше кейінгі авторлар тарапынан ұсталды, ал көптеген адамдар Уайттың Вена үлгісінің шығу тегі ретінде Лорд-Хоу аралын атағанын байқамады. 1873 жылы натуралист Осберт Салвин Лорд-Хоу аралы құсы тахакеге ұқсас екендігіне келісті, бірақ ол Вена үлгісін ешқашан көрмеген көрінеді, өзінің тұжырымын фон Пелзельннің суретіне негіздеді. Салвин өзінің мақаласында Джон Джеррард Кеулеманс салған Вена үлгісінің тахаке сияқты суретін енгізді, ол фон Пелзельннің суретіне негізделген. 1875 жылы орнитолог Джордж Доусон Роули Вена мен Ливерпуль үлгілерінің айырмашылығын байқап, соңғысына негізделген жаңа түрді атады: P. stanleyi, Лорд Стэнлидің есімімен аталған. Ол Ливерпульдегі түрді Лорд-Хоу аралынан немесе Жаңа Зеландиядан келген жас түр деп есептеді, ал Венадағы түрді Норфолк аралынан деп санады. Жаңа түрге ат қоюға қарамастан, Роули P. stanleyi-дің альбиностық Австралия батпағы болуы мүмкін екендігін қарастырды және Вена құсын тахакеге көбірек ұқсас деп тапты. 1901 жылы орнитолог Генри Ог Форбс Ливерпуль үлгісін алып тастап, зақымдануын тексеруге мүмкіндік алды. Форбс оны Вена үлгісіне ұқсас деп тапты, ол N. alba түріне жатады. Зоолог Уолтер Ротшильд 1907 жылы екі түрді бір-бірінен ерекше деп санады, бірақ екеуін де Notornis тұқымына жатқызды. Ротшильд 1789 жылы Филипп жариялаған суретте Лорд-Хоу аралынан N. stanleyi бейнеленгенін, ал 1790 жылы Уайт жариялаған суретте Норфолк аралынан N. alba бейнеленгенін ойлады. Ол бұл жануарлар альбинос екеніне келіспей, олардың ақ түске айналып бара жатқанын ойлады. Ротшильд Кеулеманс салған N. alba суретін жариялады, онда ол тахакеге ұқсас, оны қараңғы негізгі қауырсынымен дұрыс көрсетпейді, бірақ ол негізделген Вена үлгісі барлық ақ. 1913 жылы Иредел Венадағы құсты зерттегеннен кейін, құс Porphyrio тұқымдасына жататын және тахакеге ұқсамайтын деген қорытындыға келді. 1928 жылы орнитолог Грегори Мэтьюс 1790 жылы Рапер салған сурет туралы пікір білдірді, ол P. albus-тан пропорциялар мен бояу бойынша жеткілікті өзгеше деп ойлады, ол жаңа түрді атады: P. raperi. Мэттьюс сонымен қатар P. albus жаңа туысқа, Kentrophorina, бір қанатында тырнағы (немесе шұғыл) бар болғандықтан, оны жаңа тұқымға ие болуға жеткілікті деп санайды. 1936 жылы ол P. raperi P. albus-тің синонимі екенін мойындады. 1941 жылы биолог Эрнст Майр ақ батпақтың Австралия батпақтарының ішінара альбинисттік популяциясы деп ұсынды. Майр ...

Сипаттама

Ақ батпақтың ұзындығы 36 см (14 дюйм) және 55 см (22 дюйм) деп көрсетілген, бұл оны Австралия батпағына шамамен жақын етеді. Оның қанаттары барлық батпақтардың ішіндегі ең пропорционалды қысқасы болды. Вена үлгісінің қанаты мм, құйрығы , ал алдыңғы қалқаны бар қанатшасы , тарсуы , ал ортаңғы аяқ саусағы ұзын. Ливерпуль үлгісінің қанаты ұзын, тарсуы және ортаңғы аяғы . Оның құйрығы мен тұмсығы зақымдалған, сондықтан сенімді өлшеу мүмкін емес. Ақ батпақ көптеген басқа батпақтардан (Австралия батпағынан басқа) қысқа ортаңғы аяқ саусағымен ерекшеленеді; ол басқа түрлерде тарспен бірдей ұзын немесе одан ұзақ. Ақ батпақтың құйрығы да ең қысқа болған. Екі үлгінің де қанаттарында тырнақ (немесе шпор) бар; Вена үлгісінде ол ұзын және анық көрінеді, ал Ливерпуль үлгісінде өткір және қауырсындарға жасырылған. Бұл белгі басқа батпақ түрлерінде әртүрлі болады. Құйрық қауырсындарының (rectrices) жұмсақтығы және негізгі қауырсынға қатысты қосалқы және қанат қауырсындарының ұзындығы қызғылт батпақ пен тахаке батпағының арасындағы мәнді білдірген сияқты. 1788 жылы Блэкберн жасаған сипаттама осы құстың тамақтануы туралы жалғыз мәлімет:
blockquote| Жағада біз әртүрлі құстарды және қаз сияқты ақ құсты ұстадық – оның қызыл түсті, өте мықты, жуан және өткір тұмсығы бар, денесі мықты, тырнақтары да сондай. Менің ойымша, олар ет жейді, азығын басы бар саусақ немесе артқы тырнақ пен табанының арасында ұстап, тоқтан сияқты тоқтамай тікелей аузына жеткізеді. 2021 жылы табылған субфоссильді жамбас және аяқ сүйектері туралы Юм және әріптестері алдын ала мәлімдеме жасады, бұл сүйектер ақ батпақтағы құс, ұшуға қабілетті Австралия батпағына қарағанда әлдеқайда мықты, бұл қанатсыз құстарға тән қасиет.

Құрып кету

Ақ батпақ 18-ші ғасырдың аяғында көптеп таралған деп есептелсе де, ол тез жоғалып кеткен сияқты; аралдың ашылуынан бастап тірі құстар туралы соңғы мәліметке дейінгі кезең тек екі жылды құрайды (1788–90). Ол, мүмкін, 1834 жылы Лорд-Хоу аралы алғаш рет қоныстанған кезде немесе сонан кейінгі он жылдық ішінде жойылған болар. Кит аулаушылар мен терішілер аралды жабдықтау үшін пайдаланған, және құстың жойылуына себеп болуы мүмкін. Ортаның жойылуы ықпал етпеген, ал жануарлардың жыртқыштары (мысықтар мен егеуқұйрықтар сияқты) кейін келген. 1789 жылы Уайт ақ батпақты қалай ұстауға болатынын былай сипаттады:
blockquote|Олар [теңізшілер] сонымен қатар оның үстінен көптеген құстар тапты, пішіні мен мөлшері бойынша Гвинея тауығына ұқсас, бірақ түсі мүлдем басқаша; олар көбінесе ақ, ал басынан қызыл ет тәрізді, тауықтың шошасына ұқсайтын және мөр балауызына еске түсетін нәрсе өсіп тұрады. Бұл құстар ұшпайтын, тіпті ең аз жабайы болмағандықтан, теңізшілер олардың жайлылығы мен қанат қағуға қабілетсіздігін пайдаланып, оларды таяқпен оңай ұрып түсірген. Лорд-Хоу аралы ашылғаннан бері адамның әрекетінен туындаған сегіз түр құс жойылып кетті, олардың ішінде Лорд-Хоу көгершіні (Columba vitiensis godmanae), Лорд-Хоу попугайы (Cyanoramphus subflavescens), Лорд-Хоу геригоны (Gerygone insularis), Лорд-Хоу желбездегі (Rhipidura fuliginosa cervina), Лорд-Хоу сүрегі (Turdus poliocephalus vinitinctus), мықты ақкөз (Zosterops strenuus) және Лорд-Хоу қараторғайы (Aplonis fusca hulliana) бар. Осы көптеген жергілікті құстардың жойылуы Маскарен аралдары сияқты басқа да аралдардағы жағдайларға ұқсас.