Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сүтқоректілер түрі (камелидтер)
Species of mammal (camelid)
Гуанако (/g//w//a://"//n//a://k//oU/ ghwuahNAHkoh; Lama guanicoe) – Оңтүстік Америкаға тән, ламаға жақын туыс камелид. Гуанако Оңтүстік Американың екі жабайы камелидінің бірі; екінші түрі – биік тауларда мекендейтін викунья.
The guanaco (/g//w//a://"//n//a://k//oU/ ghwuahNAHkoh; Lama guanicoe) is a camelid native to South America, closely related to the llama. Guanacos are one of two wild South American camelids; the other species is the vicuña, which lives at higher elevations.
Этимология
Гуанаконың атауы кечуа тіліндегі уанако сөзінен (қазіргі жазуы – ванаку) шыққан. Жас гуанаколар чуленго немесе "гуанакито" деп аталады.
The guanaco gets its name from the Quechua word huanaco (modern spelling wanaku). Young guanacos are called chulengos or "guanaquitos".
Сипаттамалары
Гуанаколардың мойнындағы биіктігі 1,0–1,2 метр аралығында, дене ұзындығы 1,5–2,2 метр және салмағы 90–140 килограммды құрайды. Олардың түсі өте аз өзгереді (үйдегі ламадан айырмашылығы), ашық қоңырдан қара қынапқа дейін және астынан ақ түске дейін. Гуанаконың беті сұр, құлақтары кішкентай және тік. Гуанаконың өмір сүру ұзақтығы 28 жылға дейін жетеді. Гуанако - қазіргі Оңтүстік Америкада мекендейтін ең ірі құрлық сүтқоректілерінің бірі. Гуанакодан салмағы көп немесе одан да көп басқа жер бетіндегі сүтқоректілер мегафаунасына тапирлер, батпақ бұғылары, ақ құйрықты бұғылары, көзілдірік аюлар мен ягуарлар жатады. Гуанаконың мойнында қалың тері болады. Бұл қасиетті олардың үйреншікті аналогтарында - ламаларда, сондай-ақ олардың туыстарында - жабайы викуньялар мен үйреншікті альпакаларда кездестіруге болады. Бұл олардың мойнын жыртқыш аңдардан қорғайды. Боливиялықтар осы жануарлардың мойын терісін аяқ киім жасау үшін пайдаланады, терісін тегістеп, ұрып, табан үшін пайдаланады. Чилиде аң аулауға тек Tierra del Fuego аймағында рұқсат етіледі, онда елде құрып кету қаупі бар деп саналмаған жалғыз популяция тұрады. 2007-2012 жылдар аралығында 13 200 гуанако Огненің жерінде заңды түрде аңға алынған.
Guanacos stand between at the shoulder, body length of , and weigh Their color varies very little (unlike the domestic llama), ranging from a light brown to dark cinnamon and shading to white underneath. Guanacos have grey faces and small, straight ears. The lifespan of a guanaco can be as long as 28 years. Guanacos are one of the largest terrestrial mammals native to South America today. Other terrestrial mammalian megafauna weighing as much or more than the guanaco include the tapirs, the marsh deer, the white tailed deer, the spectacled bear, and the jaguar. Guanacos have thick skin on their necks, a trait also found in their domestic counterparts, the llama, and their relatives, the wild vicuña and domesticated alpaca. This protects their necks from predator attacks. Bolivians use the neck skin of these animals to make shoes, flattening and pounding the skin to be used for the soles. In Chile, hunting is allowed only in Tierra del Fuego, where the only population not classified as endangered in the country resides. Between 2007 and 2012, 13,200 guanacos were legally hunted in Tierra del Fuego.
Диета
Барлық түйелер сияқты гуанаколар да шөпшілдер, шөптермен, бұталармен, шөптесін өсімдіктермен, лишайлармен, саңырауқұлақтармен, кактустармен және гүлдермен қоректенеді.
Like all camels, Guanacos are herbivores, grazing on grasses, shrubs, herbs, lichens, fungi, cacti, and flowers.
Гемоглобин деңгейі
Гуанаколар көбінесе теңіз деңгейінен жоғары биіктікте кездеседі, Патагониядан басқа, онда оңтүстік ендігінің салдарынан мұз осы биіктіктегі өсімдіктерді жауып тұрады. Гуанаколардың осы биік биіктіктегі төмен оттегі деңгейінде тірі қалуы үшін, олардың қаны қызыл қан жасушаларына бай. Бір шай қасық гуанако қанында шамамен 68 миллион қызыл қан жасушасы бар, бұл адамның қан жасушаларынан төрт есе көп.
Guanacos are often found at high altitudes, up to above sea level, except in Patagonia, where the southerly latitude means ice covers the vegetation at these altitudes. For guanacos to survive in the low oxygen levels found at these high altitudes, their blood is rich in red blood cells. A teaspoon of guanaco blood contains about 68 million red blood cells; four times that of a human.
Гуанако талшығы
Гуанако талшығы ерекше жұмсақтығымен және жылуымен бағаланады және ол сәнді маталарда қолданылады. Оңтүстік Америкада гуанаконың жұны викунья жұнынан кейін екінші бағалы саналады. Бұзаулардың терісі, әсіресе, кейде қызыл түлкі терісінің орнына пайдаланылады, себебі оларды ажырату қиын. Лама сияқты, гуанако да екі қабатты болып келеді: сыртында қалың қорғаушы түк және ішінде жұмсақ түк болады, олардың диаметрі шамамен 16-18 мкм-ға жетеді және кашемирге ұқсас.
Guanaco fiber is particularly prized for its soft, warm feel and is found in luxury fabric. In South America, the guanaco's soft wool is valued second only to that of vicuña wool. The pelts, particularly from the calves, are sometimes used as a substitute for red fox pelts, because the texture is difficult to differentiate. Like their domestic descendant, the llama, the guanaco is double coated with coarse guard hairs and a soft undercoat, the hairs of which are about 16–18 µ in diameter and comparable to cashmere.
Халық саны мен таралуы
Гуанаколар Оңтүстік Американың далалық, бұталы және таулы аймақтарында мекендейді. Олар Перу, Боливия және Чилидің альтипланосында, Патагонияда, ал Парагвайда шағын саны кездеседі. 2016 жылғы бағалау бойынша, олардың саны шамамен 1,5-2 миллионға жетеді, Аргентинада – 1,225,000–1,890,000, Чилиде – 270,000–299,000, Перуде – 3,000, Боливияда – 150–200 және Парагвайда – 20–100. Бұл испан конкистадорлары Оңтүстік Америкаға келгенге дейінгі гуанако популяциясының бар болғаны 3–7% құрайды. Джон Гамильтон енгізген шағын популяция Фолкленд аралдарындағы (Мальвина) Стаатс аралында бар, 2003 жылы олардың саны шамамен 400 болған. Торес-дель-Пэйн ұлттық саябағында гуанаколардың саны 1975 жылы 175 болса, 1993 жылы 3000-ға жеткен. Гуанаколар аналықтары, балалары және үстемдік құратын аталықтан тұратын топтарда өмір сүреді. Бос аталықтар жеке топтарды құрайды. Көбелек топтары көбінесе 10 ересектен аспайтын шағын болып қалады, ал бос аталықтардың тобында 50 аталыққа дейін болуы мүмкін. Олар қорқақ болғанда, биік үнді, маңыраюмен үйірді қашуға ескертеді. Аталық әдетте үйірді қорғау үшін олардың артынан жүгіреді. Олар сағатына белгілі бір жылдамдықпен жүгіре алады, көбінесе тік және тасты жерлерде. Сонымен қатар, олар өте жақсы жүзуге шебер. Гуанаконың өмір сүру ұзақтығы 20–25 жылды құрайды. Боливияда гуанаколардың мекендеу ортасына ағаш өсімдіктерінің кеңеюі қауіп төндіріп отыр.
Guanacos inhabit the steppes, scrublands and mountainous regions of South America. They are found in the altiplano of Peru, Bolivia and Chile, and in Patagonia, with a small population in Paraguay. Estimates, as of 2016, place their numbers around 1.5 to 2 million animals 1,225,000–1,890,000 in Argentina, 270,000–299,000 in Chile, 3,000 in Peru, 150–200 in Bolivia and 20–100 in Paraguay. This is only 3–7% of the guanaco population before the arrival of the Spanish conquistadors in South America. A small population introduced by John Hamilton exists on Staats Island in the Falkland Islands (Malvinas), with a population of around 400 as of 2003. In Torres del Paine National Park, the numbers of Guanacos increased from 175 in 1975 to 3,000 in 1993. Guanacos live in herds composed of females, their young, and a dominant male. Bachelor males form separate herds. While reproductive groups tend to remain small, often containing no more than 10 adults, bachelor herds may contain as many as 50 males. When they feel threatened, guanacos alert the herd to flee with a high pitched, bleating call. The male usually runs behind the herd to defend them. They can run at per hour, often over steep and rocky terrain. They are also excellent swimmers. A guanaco's typical lifespan is 20 to 25 years. In Bolivia, the habitat of Guanacos is found to be threatened by woody plant encroachment.
Атакама шөлі
Кейбір гуанаколар Атакама шөлінде тіршілік етеді, онда кейбір аймақтарда 50 жылдан астам уақыттан бері жаңбыр жауған емес. Шөлге параллель созылған таулы жағалау оларға "тұман оазистері" немесе ломастар деп аталатын жерлерде өмір сүруге мүмкіндік береді. Салқын судың ыстық жермен жанасқан жерінде шөлдегі ауа салқындап, тұман және осымен су буы пайда болады. Жел тұманды шөл арқылы алып жүреді, онда кактустар су тамшыларын ұстап алады, ал кактустарға жабысқан лишайниктер оны губка сияқты сіңіріп алады. Гуанаколар содан кейін кактустың гүлдерімен және лишайниктермен қоректенеді.
Some guanacos live in the Atacama Desert, where in some areas it has not rained for over 50 years. A mountainous coastline running parallel to the desert enables them to survive in what are called "fog oases" or lomas. Where the cool water touches the hotter land, the air above the desert is cooled, creating a fog and thus, water vapor. Winds carry the fog across the desert, where cacti catch the water droplets and lichens that cling to the cacti soak it in like a sponge. Guanacos then eat the cacti flowers and the lichens.
Экология
Гуанако - күндіз белсенді жануар. Ол бір аталық және бірнеше аналықтары мен балапандарынан тұратын шағын топтарда өмір сүреді. Аталық қауіпті сезгенде, ескелеу үнімен топты ескертеді. Гуанако шамалы жылдамдықпен жүгіре алады. Бұл жылдамдық гуанаконың өмір сүруі үшін маңызды, себебі олар Альтипланоның ашық далаларында жасыру қиын. Гуанаконың табиғи жауы – пума мен кулпео немесе Анд түлкісі. Қауіп төнгенде, гуанако қысқа, өткір күлкіге ұқсайтын жоғары дыбыспен топтың қалғанын ескертеді. Көбінесе мінезі жұмсақ болғанымен, гуанаколар қауіп көргенде түкіре алады, тіпті алты футқа дейін.
The guanaco is a diurnal animal. It lives in small herds consisting of one male and several females with their young. When the male detects danger, he warns the group by bleating. The guanaco can run up to This speed is important for the survival of guanacos because they cannot easily hide in the open grasslands of the Altiplano. Natural predators of the guanaco include pumas and the culpeo or Andean fox. When threatened, the guanaco alerts the rest of the herd with a high pitched bleating sound, which sounds similar to a short, sharp laugh. Though typically mild mannered, guanacos often spit when threatened, and can do so up to a distance of six feet.
Жұптасу кезеңі
Жұптасу маусымы қараша мен ақпан аралығында болады, осы кезеңде аталар үстемдік орнату және көбею құқығы үшін қатыгез күреске түседі. Он бір жарым айдан кейін бір ғана чуленго туады. Чуленголар туғаннан кейін бірден жүре алады. Аталық чуленголар шамамен бір жасқа келгенде үстем аталықтан үйірден қуылды.
Mating season occurs between November and February, during which males often fight violently to establish dominance and breeding rights. Eleven and a half months later, a single chulengo is born. Chulengos are able to walk immediately after birth. Male chulengos are chased off from the herd by the dominant male at around one year old.
Үйге үйрету
Бұл түр әлі де жабайы деп есептелсе де, АҚШ зообақтарында шамамен 300 гуанако бар, ал жеке меншіктегі мал шаруашылықтарында 200-ге жуық тіркелген. Гуанаколар ұзақ жылдар бойы үйретілген ламаның ата-тегі деп саналды, және 2001 жылы жүргізілген молекулалық филогенетикалық талдау осыны растады. Алайда, талдау үйретілген ламалардың жабайы викуньядан тараған альпакалармен айтарлықтай будандасқанын да көрсетті. Гуанаконы Чилидің оңтүстігіндегі Моха аралындағы мапуче тайпасы тәуелсіз түрде үйретіп, "чилиуэке" деген жануарды шығарды, оны жүн алу үшін және егіс жыртуға пайдаланды. Бұл жануар 17 ғасырда Еуропалық қойлар мен жұмыс малдарымен ауыстырылғаннан кейін жоғалып кетті.
Although the species is still considered wild, around 300 guanacos are in U. S. zoos, and around 200 are registered in private herds. Guanacos have long been thought to be the parent species of the domesticated llama, which was confirmed via molecular phylogenetic analysis in 2001, although the analysis also found that domestic llamas had experienced considerable cross hybridization with alpacas, which are descended from the wild vicuña. The guanaco was independently domesticated by the Mapuche of Mocha Island in southern Chile, producing the "chilihueque" which was bred for its wool and to pull the plough. This animal disappeared in the 17th century when it was replaced by Old World sheep and draft animals.