Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мұрынның ішіндегі шырышты қабықтың қабынуы
Irritation and inflammation of the mucous membrane inside the nose
Ринит, сондай-ақ кориза деп те аталады, мұрынның ішіндегі шырышты қабықтың тітіркенуі мен қабынуы. Көбінесе кездесетін белгілері – мұрынның бітілуі, мұрыннан сұйықтық ағуы, жұтыну және мұрыннан гөлдену. Бұл қабыну вирустар, бактериялар, тітіркендіргіш заттар немесе аллергендердің әсерінен туындайды. Риниттің ең көп таралған түрі – аллергиялық ринит, ол көбінесе ауадағы аллергендер, мысалы, гүл тозаңы және жануарлардың түктерінен пайда болады. Аллергиялық ринит басқа да белгілерге: жұтыну мен мұрынның қабынуына, жөтелге, бас ауруына, шаршауға, дәмсіздікке және ой-қиялының нашарлауына әкелуі мүмкін. Аллергендер көзге де әсер етіп, көздің сулы болуына, қызаруына немесе қабынуына, сондай-ақ көздің айналасының ісінуіне себеп болуы мүмкін. Бұл қабыну мұрыннан тыс белгілерге, мысалы, шаршау мен дәмсіздікке де алып келуі мүмкін. Жұқпалы ринит кейде вирустық немесе бактериялық пневмонияға ұшыратуы мүмкін. Жұқпалы ринитте де тыныс жолдарынан бактериялар мен вирустарды шығару үшін жұтыну пайда болады. Ринит өте кең таралған. Аллергиялық ринит кейбір елдерде басқаларына қарағанда көбірек кездеседі; АҚШ-та жыл сайын ересектердің 10-30% -ы осы ауруға шалдығады. Аралас ринит (АР) – аллергиялық емес және аллергиялық ринитпен бірге болатын жағдайды білдіреді. Аралас ринит – риниттің нақты бір түрі. Ол барлық аллергиялық ринитпен аураған науқастардың 50-70% құрайды. Дегенмен, аралас риниттің нақты таралу деңгейі әлі расталған жоқ.
Rhinitis, also known as coryza, is irritation and inflammation of the mucous membrane inside the nose. Common symptoms are a stuffy nose, runny nose, sneezing, and post nasal drip. The inflammation is caused by viruses, bacteria, irritants or allergens. The most common kind of rhinitis is allergic rhinitis, which is usually triggered by airborne allergens such as pollen and dander. Allergic rhinitis may cause additional symptoms, such as sneezing and nasal itching, coughing, headache, fatigue, malaise, and cognitive impairment. The allergens may also affect the eyes, causing watery, reddened, or itchy eyes and puffiness around the eyes. starting an inflammatory process that can cause symptoms outside the nose, such as fatigue and malaise. In the case of infectious rhinitis, it may occasionally lead to pneumonia, either viral or bacterial. Sneezing also occurs in infectious rhinitis to expel bacteria and viruses from the respiratory tract. Rhinitis is very common. Allergic rhinitis is more common in some countries than others; in the United States, about 10–30% of adults are affected annually. Mixed rhinitis (MR) refers to patients with nonallergic rhinitis and allergic rhinitis. MR is a specific rhinitis subtype. It may represent between 50 and 70% of all AR patients. However, true prevalence of MR has not been confirmed yet.
Түрлері
Ринит үш түрге бөлінеді (бірақ инфекциялық ринит өте қысқа мерзімді болуына байланысты көбінесе жеке клиникалық жағдай ретінде қарастырылады): (i) инфекциялық ринит жедел және созылмалы бактериялық инфекцияларды қамтиды; (ii) аллергиялық емес ринитке вазомоторлық, идиопатиялық, гормоналды, атрофиялық, кәсіптік және дәмді ринит түрлері, сондай-ақ дәрілік ринит (қайта қабыну) жатады; (iii) алергиялық ринит гүл тозаңы, көкпар, жануарлардың түктері, шаң, Перу бальзамы және басқа да тыныспен жұғатын аллергендерден туындайды.
Rhinitis is categorized into three types (although infectious rhinitis is typically regarded as a separate clinical entity due to its transient nature): (i) infectious rhinitis includes acute and chronic bacterial infections; (ii) nonallergic rhinitis includes vasomotor, idiopathic, hormonal, atrophic, occupational, and gustatory rhinitis, as well as rhinitis medicamentosa (rebound congestion); (iii) allergic rhinitis, triggered by pollen, mold, animal dander, dust, Balsam of Peru, and other inhaled allergens.
Жұқпалы
Ринит көбінесе вирустық немесе бактериялық инфекциядан туындайды, соның ішінде жалпы суық тиюден, оның себебі риновирустар, коронавирустар және грипп вирустары, басқалары аденовирустар, адам парагрипп вирустары, адамның тыныс алу жүйесінің синцитиалдық вирусы, риновирустардан басқа энтеровирустар, метапневмовирустар және қызылша вирусы, немесе бактериялық синуситтен, оның себебі - Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae және Moraxella catarrhalis. Жалпы суық тиюдің белгілері: мұрынның ағуы, жұтыну, ауырған тамақ (фарингит), жөтел, біту және жеңіл бас ауруы.
Rhinitis is commonly caused by a viral or bacterial infection, including the common cold, which is caused by Rhinoviruses, Coronaviruses, and influenza viruses, others caused by adenoviruses, human parainfluenza viruses, human respiratory syncytial virus, enteroviruses other than rhinoviruses, metapneumovirus, and measles virus, or bacterial sinusitis, which is commonly caused by Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae, and Moraxella catarrhalis. Symptoms of the common cold include rhinorrhea, sneezing, sore throat (pharyngitis), cough, congestion, and slight headache.
Аллергиялық емес ринит
Аллергиялық емес ринит – аллергияға байланысты емес ринит. Бұрын бұл санат вазомоторлық ринит деп аталатын, себебі алғашқы себебі парасимпатиялық жүйенің жоғары белсенділігінен туындаған қан тамырларының кеңеюі болды. Қосымша себептер анықталған сайын, аллергиялық емес риниттің түрлері де көбейді. Вазомоторлық ринит енді аллергиялық емес риниттің жалпы жіктелуіне енгізілді. Диагноз аллергиялық себептерді жоқтан кейін қойылады. Бұл көптеген себептерге байланысты риниттің жалпы атауы, мысалы, кәсіптік (химиялық заттарға байланысты), темекі шегу, дәмдік (тамақтан), гормоналды өзгерістер, қарт адамдардағы ринит, атрофиялық ринит, дәрілік препараттардың әсерінен (соның ішінде дәрілік ринит), жергілікті аллергиялық ринит, эозинофилия синдромымен бірге жүретін аллергиялық емес ринит (NARES) және идиопатиялық (вазомоторлық немесе аллергиялық емес, жұқпалы емес көпжылдық аллергиялық ринит (NANIPER) немесе жұқпалы емес аллергиялық емес ринит (NINAR)). Белгілі бір ерекше емес факторлар, соның ішінде қоршаған ортаның өзгеруі (температура, ылғалдылық, барометрлік қысым немесе ауа райы), ауадағы тітіркендіргіш заттар (иіс, бу), тамақтану (түртіңді тағам, алкоголь), жыныстық қозбалылық, дене шынықтыру және эмоционалдық жағдайлар риниттің пайда болуына себеп болуы мүмкін. Бұл жайында әлі де көп нәрсе білу қажет, бірақ осы аллергиялық емес факторлар мұрынның кілегейлі қабатындағы қан тамырларының кеңеюіне, соның салдарынан ісінуге және сұйықтық бөлінуге әкеледі деп есептеледі. Аллергиялық емес ринит аллергиялық ринитпен бірге кездесуі мүмкін және бұл жағдайда "аралас ринит" деп аталады. Вазомоторлық риниттің патологиясы нейрогендік қабынуды қамтиды және әлі толыққанды түсініксіз. Нейрондық емес мұрын эпителий жасушаларындағы өткінші рецепторлық потенциалдық иондық каналдардың да рөлі болуы мүмкін. Бұл рецепторлардың артық өркендеуі мұрын жолдарының аллергиялық емес тітіркендіргіштерге (мысалы, температураның шектен тыс өзгеруі, осмостық немесе барометрлік қысымның өзгеруі) жоғары сезімталдығына әсер етеді. Вазомоторлық ринит әйелдерде ерлерге қарағанда жиі кездеседі, бұл кейбір зерттеушілерді гормоналды тепе-теңдіктің бұзылуы себеп болуы мүмкін деген ойға жетеді. Әдетте, вазомоторлық ринитпен ауыратын адамдарда симптомдар жыл бойы байқалады, бірақ көктем мен күз айларында, ауа райының күрт өзгеруі жиі болатын кезде, симптомдар күшеюі мүмкін. Басқа халықтарда, әсіресе еуропалық текті адамдарда, этанолды ацетальдегидке айналдыратын геннің (ADH1B) генетикалық варианты алкогольді ринитке байланысты. Бұл вариант этанолды ацетальдегидке тым жылдам айналдырады, соның салдарынан ацетальдегид жинақталып, ринит симптомдары пайда болады. Мұндай жағдайларда алкогольді ринит аралас ринит түрінде болуы мүмкін және, көбінесе, Азиялық емес халықтарда алкогольді ринит алкогольді сусындардағы этанолға және/немесе қоспаларға аллергиялық реакцияның нәтижесі болып табылады, әсіресе бұл сусындар шарап немесе сыра болғанда. Аспирин және басқа да стероид емес қабынуға қарсы препараттар (НСПҚ), әсіресе циклооксигеназа 1 (COX1) ингибиторлары, бұл аурулардың бірін бұрын жұқтырған адамдарда ринит және астма симптомдарын нашарлатуы мүмкін. Мұндай асқынулар көбінесе НСПҚ-ның аллергиялық реакцияларынан емес, гиперсезімталдық реакцияларынан туындайды. Симптомдық емдеу үшін флутиказон пропионатын немесе будезонидті (екеуі де стероидтар) мұрынға спрей түрінде қолдануға болады. Антигистамин ципрогептадин де тиімді, мүмкін оның антисеротонергиялық әсерінен. Аллергиялық емес ринитке қатысты жүргізілген зерттеуде капсаицинмен (пипердің белсенді компоненті) емдеуден кейін жалпы жағдайдың жақсарғаны хабарланды. Алайда, дәлелдердің сапасы төмен.
Nonallergic rhinitis refers to rhinitis that is not due to an allergy. The category was formerly referred to as vasomotor rhinitis, as the first cause discovered was vasodilation due to an overactive parasympathetic nerve response. As additional causes were identified, additional types of nonallergic rhinitis were recognized. Vasomotor rhinitis is now included among these under the more general classification of nonallergic rhinitis. The diagnosis is made upon excluding allergic causes. It is an umbrella term of rhinitis of multiple causes, such as occupational (chemical), smoking, gustatory, hormonal, senile (rhinitis of the elderly), atrophic, medication induced (including rhinitis medicamentosa), local allergic rhinitis, non allergic rhinitis with eosinophilia syndrome (NARES) and idiopathic (vasomotor or non allergic, non infectious perennial allergic rhinitis (NANIPER), or non infectious non allergic rhinitis (NINAR). certain nonspecific stimuli, including changes in environment (temperature, humidity, barometric pressure, or weather), airborne irritants (odors, fumes), dietary factors (spicy food, alcohol), sexual arousal, exercise, and emotional factors trigger rhinitis. There is still much to be learned about this, but it is thought that these non allergic triggers cause dilation of the blood vessels in the lining of the nose, which results in swelling and drainage. Non allergic rhinitis can co exist with allergic rhinitis, and is referred to as "mixed rhinitis". The pathology of vasomotor rhinitis appears to involve neurogenic inflammation and is as yet not very well understood. The role of transient receptor potential ion channels on the non neuronal nasal epithelial cells has also been suggested. Overexpression of these receptors have influence the nasal airway hyper responsiveness to non allergic irritant environmental stimuli (e. g., extremes of temperature, changes in osmotic or barometric pressure). Vasomotor rhinitis appears to be significantly more common in women than men, leading some researchers to believe that hormone imbalance plays a role. In general, age of onset occurs after 20 years of age, in contrast to allergic rhinitis which can be developed at any age. Individuals with vasomotor rhinitis typically experience symptoms year round, though symptoms may be exacerbated in the spring and autumn when rapid weather changes are more common. In other populations, particularly those of European descent, a genetic variant in the gene that metabolizes ethanol to acetaldehyde, ADH1B, is associated with alcohol induced rhinitis. It is suggested that this variant metabolizes ethanol to acetaldehyde too quickly for further processing by ALDH2 and thereby leads to the accumulation of acetaldehyde and rhinitis symptoms. In these cases, alcohol induced rhinitis may be of the mixed rhinitis type and, it seems likely, most cases of alcohol induced rhinitis in non Asian populations reflect true allergic response to the non ethanol and/or contaminants in alcoholic beverages, particularly when these beverages are wines or beers. Aspirin and other non steroidal anti inflammatory drugs (NSAIDs), particularly those that inhibit cyclooxygenase 1 (COX1), can worsen rhinitis and asthma symptoms in individuals with a history of either one of these diseases. These exacerbations most often appear due to NSAID hypersensitivity reactions rather than NSAID induced allergic reactions. The antihistamine azelastine, applied as a nasal spray, may be effective for vasomotor rhinitis. Fluticasone propionate or budesonide (both are steroids) in nostril spray form may also be used for symptomatic treatment. The antihistamine cyproheptadine is also effective, probably due to its antiserotonergic effects. A systematic review on non allergic rhinitis reports improvement of overall function after treatment with capsaicin (the active component of chili peppers). The quality of evidence is low, however.
Аллергиялық
Аллергиялық ринит немесе шөп маусымындағы безгек, тозаң, гүлдің күлдірі немесе Перу бальзамы сияқты аллергендер сезімтал иммундық жүйесі бар адамның демімен ішке түскенде, антиденелер өндірісін қозғауы мүмкін. Бұл антиденелер көбінесе гистаминді қамтитын маст жасушаларына байланысады. Аллерген маст жасушаларын стимуляциялағанда, гистамин (және басқа да химиялық заттар) босатылады. Бұл қышуға, ісінуге және шырыш бөлінуге себеп болады. Симптомдардың ауырлығы әр адамда әртүрлі болады. Көбінесе сезімтал адамдарда қызыл сусық немесе басқа да бөртпелер пайда болуы мүмкін. Лас ауадағы бөлшектер мен хлор және жуғыш заттар сияқты көбінесе жақсы көтерілетін заттар бұл жағдайды нашарлатуы мүмкін. Аллергиялық ринитке шалдыққан адамдардағы ерекше физикалық белгілерге – конъюнктиваның қабынуы және қызаруы, қабақтың ісінуі, төменгі қабақтың веноздық тоқырауы, мұрынның бүйірлік жиыры, мұрынның ісінуі және ортаңғы құлақтың сұйықтықпен толуы жатады. Адам тері сынамасы, тері астына инъекция және қан тесттерінде аллергия теріс нәтиже көрсеткен жағдайда да, мұрындағы жергілікті аллергиядан аллергиялық ринит болуы мүмкін. Бұл жергілікті аллергиялық ринит деп аталады. Бұрын аллергиялық емес ринит диагнозы қойылған көптеген адамдарда шын мәнінде жергілікті аллергиялық ринит болуы мүмкін. Белгілі бір зат риниттің себебін анықтау үшін жамау сынағы қолданылуы мүмкін.
Allergic rhinitis or hay fever may follow when an allergen such as pollen, dust, or Balsam of Peru is inhaled by an individual with a sensitized immune system, triggering antibody production. These antibodies mostly bind to mast cells, which contain histamine. When the mast cells are stimulated by an allergen, histamine (and other chemicals) are released. This causes itching, swelling, and mucus production. Symptoms vary in severity between individuals. Very sensitive individuals can experience hives or other rashes. Particulate matter in polluted air and chemicals such as chlorine and detergents, which can normally be tolerated, can greatly aggravate the condition. Characteristic physical findings in individuals who have allergic rhinitis include conjunctival swelling and erythema, eyelid swelling, lower eyelid venous stasis, lateral crease on the nose, swollen nasal turbinates, and middle ear effusion. Even if a person has negative skin prick, intradermal and blood tests for allergies, they may still have allergic rhinitis, from a local allergy in the nose. This is called local allergic rhinitis. Many people who were previously diagnosed with nonallergic rhinitis may actually have local allergic rhinitis. A patch test may be used to determine if a particular substance is causing the rhinitis.
Дәрілік ринит
Дәрілік ринит – дәрілік препараттардың әсерінен туындайтын аллергиялық емес риниттің бір түрі. Ол, негізінен симпатомиметик амин және 2 имидазолин туындылары сияқты, ауызға қабылданатын кейбір препараттарды, сондай-ақ мұрынның кілегей қабығындағы қан тамырларын тарылтатын жергілікті деконгестанттарды (мысалы, оксиметазолин, фенилэфрин, ксилометазолин және нафазолин мұрынға шашылатындары) қолдану нәтижесінде пайда болатын мұрынның бітілуімен байланысты.
Rhinitis medicamentosa is a form of drug induced nonallergic rhinitis which is associated with nasal congestion brought on by the use of certain oral medications (primarily sympathomimetic amine and 2 imidazoline derivatives) and topical decongestants (e. g., oxymetazoline, phenylephrine, xylometazoline, and naphazoline nasal sprays) that constrict the blood vessels in the lining of the nose.
Созылмалы атрофиялық ринит
Созылмалы ринит – мұрынның шырышты қабығы мен бездерінің қажуын (атрофиясын) білдіретін жағдай.
Chronic rhinitis is a form of atrophy of the mucous membrane and glands of the nose.
Сикалық ринит
Сырлы қабықтың созылмалы құрғауы.
Chronic form of dryness of the mucous membranes.
Полипоздық ринит
Мұрын қуысындағы полиптерге байланысты созылмалы ринит.
Chronic rhinitis associated with polyps in the nasal cavity.
Патофизиология
[[Файл:Нервтік аномалиялар.tif|thumb|Аллергиялық емес риниттегі патологиялық өзгерістер]
[[File:Neural abnormalities. tif|thumb|Pathological changes in non allergic rhinitis
Ринит пен астма арасындағы байланыс
Сезімтал жүйке ұштарынан тыныс жолдарына бөлінетін нейропептидтердің тудыратын нейрогендік қабыну, аллергиялық және аллергиялық емес риниттің астмамен байланысының ортақ механизмі ретінде қарастырылады. Бұл, өмір бойында кейінірек пайда болатын астмамен риниттің жоғары байланысын түсіндіруге мүмкіндік береді. Қоршаған ортаның тітіркендіргіштері осы бір-бірімен байланысты тыныс жолдарындағы қабынуды күшейтуге қатысады. Кәсіптік астманың дамуы көбінесе кәсіптік ринитпен алдын ала жүреді. Оның себепші факторларына ұн, тағам өңдеуде қолданылатын ферменттер, латекс, изоцианаттар, дәнекерлеу газдары, эпоксидтік шайырлар және формальдегид жатады. Осыған байланысты, кәсіптік астманың жағдайы ерте диагностикаға және ринитке қарсы қорғау шараларын қабылдауға байланысты.
Neurogenic inflammation produced by neuropeptides released from sensory nerve endings to the airways is a proposed common mechanism of association between both allergic and non allergic rhinitis with asthma. This may explain higher association of rhinitis with asthma developing later in life. Environmental irritants acts as modulators of airway inflammation in these contiguous airways. Development of occupational asthma is often preceded by occupational rhinitis. Among the causative agents are flours, enzymes used in processing food, latex, isocyanates, welding fumes, epoxy resins, and formaldehyde. Accordingly, prognosis of occupational asthma is contingent on early diagnosis and the adoption of protective measures for rhinitis.
Диагностика
Риниттің әртүрлі түрлері негізінен клиникалық түрде диагностикаланады. Вазомоторлық ринит, вирустық және бактериялық инфекциялардан іріңді бөліндінің және қыртыстың болмауымен ажыратылады. Белгілі бір аллергеннің жоқтығына байланысты аллергиялық риниттен де ерекшеленеді. Мобильді құрылғыларға арналған бірнеше денсаулық сақтау қосымшалары ринит және риносинуситті диагностикалауға, сондай-ақ емдеуді басқару мен емге ұмтылуды бағалауға көмектесетін мүмкіндіктерді көрсететін деректер жарияланды. Бұл клиникалық басқаруда үміт береді, бірақ 2022 жылға дейін олардың көпшілігі ғылыми әдебиетте расталмады, тіпті одан да азы мультиморбидтілік факторларын ескерді.
The different forms of rhinitis are essentially diagnosed clinically. Vasomotor rhinitis is differentiated from viral and bacterial infections by the lack of purulent exudate and crusting. It can be differentiated from allergic rhinitis because of the absence of an identifiable allergen. Evidence has been published from a few health apps for mobile devices that show potential to assist in the diagnosis of rhinitis and rhinosinusitis and to evaluate management and treatment adherence. While this shows promise for clinical management, as of 2022 few had been validated in the scientific literature, and even fewer included considerations for multimorbidity.
Алдын алу
Жұқпалы ринит болған жағдайда, тұмау вирустарына, COVID-19 вирусына, аденовирустарға, қызылшаға, қызылшаға, Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae, дифтерияға, Bacillus anthracis және Bordetella pertussis-ке қарсы вакцинация жасау оның алдын алуға көмектесуі мүмкін.
In the case of infectious rhinitis, vaccination against influenza viruses, COVID 19 virus, adenoviruses, measles, rubella, Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae, diphtheria, Bacillus anthracis, and Bordetella pertussis may help prevent it.
Менеджмент
Ринитті емдеу оның негізгі себебіне байланысты. Аллергиялық ринитке интраназальды кортикостероидтар ұсынылады. Ауыр симптомдар болған жағдайда интраназальды антигистаминдерді қосуға болады. Coryza /kəˈraɪzə/ деп айтылады. Ринит ежелгі грек тіліндегі rhis (жатыс есім: rhinos), "мұрын" деген сөзден шыққан. Дәрігер Эндрю Уайлидің сөзіне сәйкес, "біз [кориза] терминін бас суыну үшін қолданамыз, бірақ бұл екеуінің мағынасы бірдей. Ежелгі римдіктер өз науқастарына мұрынды тазалап, ой-санасын жақсартуға кеңес берген".
The management of rhinitis depends on the underlying cause. For allergic rhinitis, intranasal corticosteroids are recommended. For severe symptoms intranasal antihistamines may be added. while coryza is pronounced /k//ə/'/r//aɪ//z//ə/. Rhinitis comes from the Ancient Greek rhis, gen.: rhinos, "nose". Coryza comes through Latin from Ancient Greek According to physician Andrew Wylie, "we use the term [coryza] for a cold in the head, but the two are really synonymous. The ancient Romans advised their patients to clean their nostrils and thereby sharpen their wits."