Кіріспе

Адамдағы бұзылыстар. Шағындау – жануарлар тұқымының немесе өсімдіктер сортының өз түрлерінің қалыпты өкілдерінен едәуір кішірек болуына қарай өзгертілу процесі. Бұл эффект адамның араласуымен немесе табиғи процестер арқылы туындауы мүмкін, және генетикалық, тамақтану немесе гормоналдық жолдарды қамтуы мүмкін. Ең нақты мағынасында, шағындау организмнің құрылымындағы патологиялық өзгерістерді қамтиды (мысалы, бульдог – генетикалық ахондроплазияға шалдыққан ит тұқымы), пропорционалды түрде кішірейтумен салыстырғанда (мысалы, уақытша ит тұқымы).

Жануарлар

Жануарларда, адамдарды қоса алғанда, карликоз бірнеше түрлі жолмен сипатталған. Бойдың қысқаруы өсу гормонының жетіспеушілігі, аштық, порталды-жүйелік шанттар, бүйрек аурулары, гипотиреоз, қант диабеті және басқа да жағдайлардың салдары болуы мүмкін. Бұл жағдайлардың кез келгені гендік инженерия, селекциялық шаралар, немесе аралдық карликоз арқылы, немесе жоғарыда аталғандардың бірнеше комбинациясы арқылы популяцияда орнатылуы мүмкін. Карликоздық белгілер кішкентай жайларда ұстауға ыңғайлырақ, практикалық тұқымдарды немесе эстетикалық тұрғыдан тартымды, сондай-ақ қосымша әсерлерді тудыруы мүмкін. Кішірек бойлылық селекциялық бағдарламалардың мақсатты нәтижесі болуы мүмкін, немесе басқа селекциялық мақсаттардың жанама салдары болуы мүмкін.

Мақсатсыз кішкентайлау

Кейбір шаруашылық жағдайларында адамдар кішкентай тұқымдарды жасамағанмен, олардың дамуына жағдай жасады, кішкентай жануарларды арнайы іздемей. Шетланд қойы, шетланд колли иті және түрлі пони тұқымдары осылай пайда болған болуы мүмкін. Шетланд қойы мен коллилердің жағдайында, азықтың жетіспеуі сияқты қоршаған ортаның жағдайлары фермерлерді шектеулі тамақпен көбейетін кішкентай жануарларды, жетіспеуші диетада жақсы өспейтін ірі жануарларға қарағанда таңдауға итерген болуы ықтимал. Бұл жағдайда таңдаудың басымдығы өлшемге емес, тірі қалу мен көбеюге жасалған.

Өсімдіктер

Жануарлар сияқты, өсімдіктер де генетикалық инженерия мен селекция арқылы кішірейтілуі мүмкін, бірақ сонымен қатар топырақ сапасы, жарық, су тасқыны, суық, инфекция және шөптемелер сияқты қоршаған ортаның стресстік факторларына бейімделу үшін табиғи морфологиялық өзгерістерге ұшырауы мүмкін, нәтижесінде кішірейген өсімдік пайда болады. Қоршаған орта стресінен кішірейген өсімдіктер "тоқтап қалған" деп аталады. Өсімдіктердің кішіреюінің көп бөлігі қоршаған ортаның стресстік факторларының салдарынан емес, керісінше, стресске жауап ретінде өндірілетін гормондардың әсерінен болады. Өсімдік гормондары өсімдіктердің әртүрлі тіндеріне сигнал ретінде әрекет етеді, бір немесе бірнеше жауапты тудырады, ал жарақаттанудан өсімдіктердің кішіреюіне жауапты гормондар класы жасмонаттар деп аталады. Мұндай жауаптарға жасуша бөліну жиілігінің азаюы кіреді, бірақ олармен шектелмейді.

Қаңқа ағаштары

Бау-бақша шаруашылығында, ағаштарды кішілету қазіргі заманғы баулар үшін қажетті қасиет саналады. Мұндай кішілетуді таңдаулы өсіру, генетикалық инженерия арқылы немесе көбінесе, кішілетуге арналған тамырға қалем салу арқылы қол жеткізуге болады. Көбінесе коммерциялық мақсатта қолданылатын алма ағаштарының барлығы дерлік, оларды жинау және өңдеудің ыңғайлы болуы үшін кіші немесе жартылай кіші ағаштар ретінде көбейтіледі. Ағаштарды кішілету тамырдан діңгек арқылы жапырақтар мен бүршіктерге баратын қоректік заттардың мөлшерін азайту арқылы жүзеге асырылады. Көптеген коммерциялық баулар түрлі түрлер бойынша осы әдісті жеке ағаштардың жалпы денсаулығы мен өнімділігін жақсарту үшін пайдаланады. Бір ағашта үш немесе одан да көп бөлек сорттар болуы мүмкін: біреуі – тамыр жүйесі үшін, ол әдетте топырақ арқылы берілетін ауруларға қарсы жақсы тұрақтылық пен төзімділік үшін таңдалады, біреуі – ағаштың жалпы биіктігін реттейтін діңгек үшін, және біреуі – жеміс беретін бұтақтар мен бүршіктер үшін. Көбінесе тамыр жүйесі табиғи іріктеу және жердің суықтан қорғауының арқасында суық зақымдануына ең төзімді болады. Ағашқа қатты аяз тиген кезде, өнім беретін бұтақтар мен бүршіктер қурап, тамыр жаңа сабақтар шығару үшін қалады. Мысалы, апельсин және басқа цитрус ағаштарында тәтті апельсин ағаштарының тоңу нәтижесінде, қышқыл апельсин тамырлары жаңа өсімдіктер шығарады, олар суыққа төзімдірек.

Қаңқа дәндері

Қаусақ гендер астық сияқты өнімді азық-түлік өсімдіктерін жасау үшін кеңінен қолданылады. Астық дақылдарының жоғалуына себеп болатын бір жағдай – "сақтану", яғни пісіп келген астықтың ауыр бастары сабақты бүгіп, астық жерге тиіп, ылғалданып, шіріп кетуі. Жасыл революция кезінде бидайдың бойын қысқартатын гендерін (Rht) және күріштің жартылай ергежейлі генін (sd1) анықтаған зерттеулер нәтижесінде, әлдеқайда көп жиналатын астық дақылдары алынды.