Кіріспе
Шахмат қозғалыстарын жеткізу әдісі
Алгебралық нотация – шахмат ойынындағы қозғалыстарды жазу және сипаттаудың стандартты әдісі. Ол тақтадағы әрбір ұяны бірегей түрде анықтауға арналған координаттар жүйесіне негізделген. Оны көптеген кітаптар, журналдар мен газеттер пайдаланады. Алгебралық нотацияның алғашқы түрін 18 ғасырда сириялық шахматшы Филипп Стамма ойлап тапқан. 19 ғасырда ол неміс шахмат әдебиетінде кеңінен қолданысқа енді, содан кейін орыс шахмат әдебиетінде қабылданды. Ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде 1980 жылға дейін шахмат басылымдарында сипаттамалық нотацияның параллель әдісі қолданылды. Әлі де кейбір шахматшылар сипаттамалық нотацияны қолданады, бірақ ол FIDE, халықаралық шахмат федерациясы тарапынан мойындалмайды. "Алгебралық нотация" термині шатастырушы болуы мүмкін, себебі бұл жүйе алгебрамен ешқандай байланысы жоқ.
Қозғалыс белгілері
Стандартты (немесе қысқаша) алгебралық нотацияда, фигураның әрбір қимылы фигураның үлкен әрпімен және баратын қалпының координаттарымен көрсетіледі. Мысалы, Be5 (пилдақ e5-ке жылжысады), Nf3 (ат f3-ке жылжысады). Пілдік қимылдары үшін пілдіктерді көрсететін әріп қолданылмайды, тек баратын қалпы беріледі. Мысалы, c5 (пілдік c5-ке жылжысады).
Аумақ
Фигураны алғанда, мақсатындағы шаршыдан бұрын "x" таңбасы қойылады. Мысалы, Bxe5 (пископ e5 шаршысындағы фигураны алады). Пілген кезде, піл қай файлдан шыққандығы көрсетіледі. Мысалы, exd5 (e файлындағы піл d5 шаршысындағы фигураны алады). En passant (өткізу арқылы) алу, пілдің қай файлдан шыққандығы, "x" таңбасы, мақсатындағы шаршы (алынған пілдің шаршысы емес) және (қажет болған жағдайда) "e. p." қосымшасы арқылы көрсетіледі. Мысалы, exd6 e. p.
Кейде "x" орнына көбейту белгісі (×) немесе қос нүкте (:) қолданылады, ортасында (B:e5) немесе соңында (Be5:). Кейбір басылымдар, мысалы, Шахмат ашылуларының энциклопедиясы (ECO) сияқты, фигура алынғанын көрсетпейді; мысалы, Bxe5 орнына Be5; ed6 орнына exd6 немесе exd6 e. p.
Түсінікті болған жағдайда, пілді алу кейде тек қатысқан файлдарды (exd немесе тіпті ed) көрсету арқылы сипатталады. Бұл қысқартылған формалар кейде қысқартылған алгебралық нотация немесе минималды алгебралық нотация деп аталады.
Тұтынушыны көтермелеу
Пішіндің соңғы қатарына жеткенде, қозғалыс жасаған пішіндің қандай пішінге айналғаны соңында көрсетіледі. Мысалы, e7-дегі пішік e8-де патшайымға айналса, бұл e8Q, e8=Q, e8(Q), e8/Q сияқты түрде жазылуы мүмкін.
Ұсынысты қайта алу
FIDE-дің нұсқауы бойынша, теңдік ұсыныстары қозғалыстан кейін тең белгісімен және жақшамен "(=)" жазылуы тиіс.
Тексеру
Қарсылас патшаны шаққа салушы қимылға әдетте "+" белгісі қосылады. Балама ретінде, кейде қанжар (†) немесе "ch" деген қысқарту қолданылады. Кейбір басылымдар ашық шақты "dis ch" сияқты қысқартумен немесе арнайы символмен көрсетеді. Қос шақ әдетте шақтай көрсетіледі, бірақ кейде, әсіресе ескі шахмат әдебиетінде "dbl ch" немесе "++" деп бөлек көрсетіледі. Кейбір басылымдар, мысалы ECO, шақ туралы белгіні мүлдем көрсетпейді.
Шахмат мат
Қадамдар аяқталған кездегі шахмат мат стандартты FIDE жазбасы мен PGN-де "#" символымен белгіленеді. Көбінесе "мат" деген сөз қолданылады; кейде қос қамыс (‡) немесе қос плюс белгісі (++) қолданылады, бірақ қос плюс белгісі патша бір уақытта екі қарсы мүсілінің шабуылына ұшырағанда "қос тексеру" дегенді де білдіреді. macOS шахмат қосымшасында шахмат матты "≠" (тең емес белгісі) арқылы көрсетеді. Ресей және бұрынғы КСРО басылымдарында, олжаны ": " символымен көрсеткенде, шахмат матты "X" немесе "x" арқылы да белгілеуге болады.
Ойынның соңы
Қозғалыстар аяқталғанда 1–0 белгісі ақ түстің жеңгенін, 0–1 – қара түстің жеңгенін, ал ½–½ – тең ойнағанын көрсетеді. Сонымен қатар, 0–0, ½–0 және 0–½ есептері де болуы мүмкін. Егер ойыншы(лар) тікелей ұтылса, нәтижелері +/−, −/+, немесе −/− болады. Көбінесе ойыншының қалай жеңгені немесе жеңілгені туралы нақты мәлімет берілмейді (шахтан басқа, жоғарыда айтылғандай), сондықтан бір ойыншы уақыттың бітуіне немесе бас тартуға байланысты жеңілгенін көрсету үшін жай ғана 1–0 немесе 0–1 деп жазылуы мүмкін. Сол сияқты, ойын тең аяқталуының да түрлі жолдары бар. Кейде «Ақ түс бас тартады» немесе «Қара түс бас тартады» деген тікелей хабарлама беріледі, бірақ бұл нотацияның бөлігі емес, айналағы мәтінге оралу болып саналады.
Ұқсас белгілер
Стандартты (немесе қысқа) алгебралық жазудан басқа, бірнеше ұқсас жүйелер пайдаланылған.
Ұзын алгебралық жазу
Ұзын алгебралық нотацияда, сонымен қатар толыққанды алгебралық нотация деп те аталады, бастапқы және соңғы квадраттар екеуі де көрсетіледі, мысалы: e2e4. Кейде олар дефиспен бөлінеді, мысалы Nb1-c3, ал айырбас "x" таңбасымен белгіленеді, мысалы Rd3xd7. Ұзын алгебралық нотация көбірек орын алады және қазіргі кезде басылымдарда жиі қолданылмайды; алайда, оның айқындығының артықшылығы бар. FIDE рейтингісі бар ойындарда қажеттідей, ұзын және қысқа алгебралық нотациялардың екеуі де партияны есепке алу парағына жазу үшін қолданылуы мүмкін. Бұйым атаулары жоқ ұзын алгебралық нотацияның бір түрі Универсалды шахмат интерфейсі (UCI) стандартында да қолданылады, бұл графикалық шахмат бағдарламаларының шахмат қозғалтқыштарымен байланысуының кең таралған тәсілі, мысалы, e2e4, e1g1 (рокіровка), e7e8q (пайдаға шалу).
ICCF сандық белгісі
Халықаралық корреспонденциялық шахматта алгебралық нотацияны қолдану шатасуға себеп болуы мүмкін, себебі әртүрлі тілдер фигураларға әртүрлі атаулар (демек, әртүрлі бас әріптер) береді, ал кейбір ойыншылар латын әліпбиін білмейді. Сондықтан, жүргізілімдерді пошта немесе электрондық пошта арқылы жіберу стандарты ICCF сандық нотациясы болып табылады, ол квадраттарды сандық координаттармен анықтайды және бастапқы және соңғы квадраттарды көрсетеді. Мысалы, 1. e4 жүргізілімі 1.5254 ретінде жазылады. Соңғы жылдары көптеген корреспонденциялық ойындар электрондық пошта немесе пошта арқылы емес, онлайн-серверлерде ойналып, ICCF сандық нотациясын қолдану азайды.
PGN
Portable Game Notation (PGN) – шахмат ойындарын сақтауға арналған мәтіндік файл форматы, стандартты ағылшын алгебралық нотациясын және шағын көлемдегі белгілеулерді пайдаланады. PGN дерлік барлық шахмат бағдарламалық қамтамасымен өңделеді, сонымен қатар адамдар оны оңай оқуға болады. Мысалы, «Ғасыр ойыны» PGN форматында былай көрсетілуі мүмкін:
Аннотациялық символдар
Техникалық тұрғыдан алгебралық нотацияның бөлігі болмаса да, төмендегілер шахматты талдаушылардың, мысалы, «Шахмат ақпаратшысы» және «Шахмат ашылу энциклопедиясы» сияқты басылымдарда, қозғалыс немесе позицияға редакторлық баға беру үшін жиі қолданатын белгілер. Таңдалған белгі қозғалыс жазуының соңына қосылады, мысалы, Соллер гамбитінде: 1. d4 e5?! 2. dxe5 f6 3. e4! Nc6 4. Bc4+/−
Міндеттер
Символдың мағынасы = Екі ойыншының да тең мүмкіндігі бар +/= немесе ⩲ Ақ түстің аз ғана артықшылығы бар. =/+ немесе ⩱ Қара түстің аз ғана артықшылығы бар. +/− немесе ± Ақ түстің айқын артықшылығы бар. −/+ немесе ∓ Қара түстің айқын артықшылығы бар. +− Ақ түс жеңіске қадам басып тұр. −+ Қара түс жеңіске қадам басып тұр. ∞ Екі тараптың бірінің де артықшылығы бар-жоғы белгісіз; бәс тігуге болатын жағдай. =/∞ немесе ⯹ Егер біреуі кемдікке ұшыраса, оның орнын толтыру үшін мүмкіндік бар.
Тарих
Орта ғасырлардағы Еуропада сипаттамалық нотация кең таралған. Бірақ, мұсылман шахматынан алынған сияқты алгебралық шахмат нотациясының бір түрі 12 ғасырдағы "MS. Paris Fr. 1173 (PP.)" деп аталатын қолжазбада пайда болды. Файлдар a-дан h-ға дейін жүреді, бұл қазіргі стандартты алгебралық нотациядағыдай. Рангтар да әріптермен белгіленеді, бірақ 8-ші рангі әріпсіз ерекшеленеді. Рангтар кері тәртіппен, 7-ден 1-ге дейін әріптеледі: k, l, m, n, o, p, q. Тек әріптерді қолданатын нотацияның тағы бір жүйесі ортағасырлық шахмат кітабында, Rechenmeister Jacob Köbel's Schachzabel Spiel (1520) кітабында кездеседі. 1780 жылдары Мозес Хиршель фигура әріптерін енгізді, ал Иоганн Аллгейер Аарон Александремен бірге 1810 жылдары қазіргі рокада нотациясын жасады. 1847 жылы Говард Стаунтон өзінің "Шахматшы нұсқаулығы" кітабында алгебралық нотацияны сипаттады. Стаунтон бұл идеяның авторларын неміс жазушылары деп, әсіресе "Александре, Яениш және "Нұсқаулық" деп атады. Алгебралық нотация 19 ғасырдан бері неміс және орыс шахмат әдебиетінде қолданылып келсе, ағылшын тілді елдер оны қабылдауға аспаздық танытты, 20 ғасырдың көп бөлігінде сипаттамалық нотацияны пайдаланды. 1970 жылдардан бастап алгебралық нотация ағылшын тіліндегі басылымдарда біртіндеп кеңірек қолданыла бастады, ал 1980 жылға қарай басым нотацияға айналды. 1981 жылы FIDE сипаттамалық нотацияны мойындауды тоқтатты, ал алгебралық нотация халықаралық стандарт ретінде қабылданып, бекітілді.
Әндердің әр түрлі тілдердегі атаулары
Кестеде барлық фигуралардың атаулары, сондай-ақ шахмат, шах және мат сөздерінің бірнеше тілдегі нұсқалары келтірілген. Көптеген тілдер ағылшын тілінде "bishop" деп аталатын фигура үшін араб тілінен алынған "alfil" сөзін пайдаланады; бұл контексте ол шахматқа ғана тән термин, және бастапқы "піл" мағынасын жоғалтқан.