Кіріспе

Ирландия еркін мемлекетінің Сенаты (1922–1936)
Ирландия еркін мемлекетінің тарихи Seanad Éireann

Seanad Éireann (; Ирландия Сенаты) – 1922 жылдан 1936 жылға дейін Ирландия еркін мемлекетінің Оирахтас (парламентінің) жоғарғы палатасы болды. Ол сондай-ақ Сенат, Бірінші Сенат, Еркін мемлекет Сенаты немесе Еркін мемлекеттің Seanad деп те аталады. Сенат 1922 жылғы Ирландия еркін мемлекетінің Конституциясымен құрылды. Оның сайлау тәсілі мен өкілеттіктерін өзгерту үшін бірнеше конституциялық түзетулер жасалды. 1936 жылы үкімет қолдаған конституциялық реформаларға бөгет қоюға тырысқандықтан ол таратылды. Ол, қазіргі Сенат сияқты, Ленстер үйінде орналасқан еді.

Құзыреті

Сенат Dáil Éireann (төменгі палата) -ға бағынышты болды және сол палатаның шешімдерін кейінге жылдыра алады, бірақ вето құқығына ие болмады. Дегенмен, Еркін Мемлекеттің Сенаты, одан кейінгі, қазіргі Seanad Éireann-нан гөрі көп құқыққа ие болды, ол тек қана нормативтік актілерді 90 күнге ғана кейінге жылдыра алады. Алғашқы қабылданған конституцияда Еркін Мемлекеттің Сенаты ақша туралы заң жобасын 21 күнге (үш аптаға) және кез келген басқа заң жобасын 270 күнге (шамамен тоғыз айға) кейінге жылдыруға құқылы екендігі көзделген. Егер Сенат жаңадан қабылданған заң жобасын тоқтата тұрып, оны референдумға салу үшін дауыс берсе, тағы 9 айға кейінге жылдыру мүмкіндігі болды. 1928 жылы бұл екінші мерзім ұзартылып, Сенаттың ақша емес заң жобасын 20 айға кейінге жылдыруға мүмкіндік берілді.

Құралуы және сайлануы

1922 жылғы Конституция 60 мүшеден тұратын, тікелей сайланатын Сенатты қарастырды. Мүшелердің өкілеттік мерзімі 12 жылды құрады, ал палатаның төрттен бірі әр үш жыл сайын жаңадан сайланды. Мүшелер пропорционалды өкілдік жүйесі бойынша, бір аудандық, жалпыұлттық 15 орындық округте бірыңғай трансфертті дауыс беру арқылы сайланды. Алайда, органның алғашқы құрамын Dáil Éireann (төменгі палата) және Атқару кеңесінің төрағасы тағайындады. 1925 жылғы Сенат сайлауынан кейін Конституцияға түзетулер енгізілді, соның салдарынан Сенатқа болатын келесі сайлаулар жанама сайлау әдісімен жүзеге асырылды. Осылайша, Сенат жойылғанға дейін өткен бес сайлауда үш түрлі жүйе қолданылды. 1925 жылғы Сенат сайлауы ерекше болды, себебі 19 адам бір конкурста STV жүйесі арқылы сайланды. Бұл 1995 жылға дейін STV қолданылған әлемдегі ең ірі сайлау округінің көлемі болды. Келесі рет Ирландиядағы сайлау бүкіл елді бір округ ретінде 1945 жылғы президенттік сайлауда пайдаланды. Бастапқыда Сенат мүшелігіне 35 жастан асқан адамдар ғана қабылданды. 1928 жылы жасалған Конституциялық түзетулер ең төменгі жас шегін 30-ға, ал өкілеттік мерзімін 12 жылдан 9 жылға дейін төмендетті. 1937 жылғы Ирландия Конституциясымен құрылған Seanad Éireann, Еркін Мемлекет Сенатының жалғасы саналады. 1937 жылғы Конституция бойынша сайланған әрбір Сенат реттік нөмірмен аталады, бастапқысы – 1938 жылы сайланған 2-ші Сенат. Ирландия Еркін Мемлекеті Сенатының барлық кезеңі Бірінші Сенат деп есептелді.

1922 жылғы сайлау

Сенат мүшелерінің жартысын Атқарушы кеңестің президенті (премьер-министр) У.Т. Косгрейв тағайындады, ал қалған жартысын Дэйл бірден ауыстырылатын дауыс беру арқылы сайлады. Дэйл сайлаған алғашқы 15 мүше 9 жылға, ал қалған 15 мүше 3 жылға сайланды. Косгрейвтің үміткерлері лотерея арқылы бөлінді, 15-і 12 жылға, ал 15-і 6 жылға қызмет ететін болды. Президент 1922 жылы тағайындауларын пайдаланып, штаттың протестант азшылығына қосымша өкілдік беруге келісті, олардың көпшілігі бұрынғы Оңтүстік Ирландияның одақтастары болды, жаңа еркін мемлекеттегі ынтымақтастықты нығайту мақсатында. Нәтижесінде, алғашқы Сенаттың алпыс мүшесінің ішінде 36 католикпен қатар 20 протестант, 3 квакер және 1 яһуди болды. Оның құрамында 7 граф, жесір графиня (Елен, Десарт графинясы, яһуди), 5 барон және бірнеше рыцарь бар еді. "Нью-Йорк Таймс" газеті бірінші сенаттың "барлық топтарды ұсынып тұрғанын" атап өтті, бірақ ол "Ирландия мемлекеті тарихындағы ең ерекше саяси топ" деп те сипатталды. Мүшелеріне У.Б. Йейтс, Оливер Сент-Джон Гогарти, генерал сэр Брайан Махон және Дженни Уайс Пауэр кірді. Сондай-ақ, Лансдаунның 5-ші маркизінің мұрагері Керри графы да кірді. Лорд Керри 1927 жылдың маусымында әкесінен графтық атаны мұраға алып, Лансдаунның 6-шы маркизі атанды. Бұл жаңа Лорд Лансдаунға Ұлыбритания Лордтар палатасында мұрагерлік орын берді. Осылайша ол бір уақытқа Дублиндегі Оирехтас пен Вестминстердегі британ Парламентінің мүшесі болды. Англо-ирланд келісіміне қарсы болғандар жаңа Сенатқа да қарсы болды, нәтижесінде сенаторлардың 37 үйі толығымен өртенді. Басқалары қорқытылды, ұрланды немесе өлтіруден шамалы ғана құтылды. Дегенмен, алғашқы Сенат жаңа мемлекеттің басшылық қағидалары мен заңнамалық негіздеріне зор ықпал етті.

Кейінгі сайлаулар

1928 жылы конституцияға түзету енгізілгеннен кейін, Сенат мүшелері бірыңғай сайлау округінен сайлануға тиіс болды, ол ағымдағы Сенат пен Дэйлдің біріктірілген құрамынан тұрады. Жүйе өзгертіліп, әр сайлауда Сенаттың төрттен бір бөлігін (15 орын) емес, үштен бір бөлігін (20 орын) алмастыру көзделді. Сайлаулар әлі де жасырын дауыс беру және бірыңғай ауыстырылатын дауыс беру жүйесі бойынша өткізілді. Жаңа жүйе бойынша сайлаулар 1928, 1931 және 1934 жылдары өтті, ал 1936 жылы Сенат таратылды. Кандидаттарды ұсыну жүйесі де өзгертілді. 1928 жылдан бастап, ұсынылатын кандидаттардың саны толтырылатын орындардың екі есесіне тең болып белгіленді, олардың жартысы Дэйл, ал қалған жартысы Сенат тарапынан сайланды. Екі палата да осы мақсатта бірыңғай ауыстырылатын дауыс беруді пайдаланды. Ағымдағы сенаторлардың өздерін ұсыну құқығы жойылды.

Қосалқы сайлау

Конституция бастапқыда мерзімінен бұрын туындаған бос орындарды Сенаттың дауыс беруімен толтыруды көздеген. Бірақ, осылай сайланған кандидат тек келесі сенаторлық сайлауға дейін ғана қызмет ететін, ал содан кейін орын сайлауға қойылып, жоспарланған басқа орындармен бірге сайланатын болды. 1929 жылы жүйе өзгертілді, соның салдарынан бос орындарды екі палатаның мүшелері бірігіп дауыс беру арқылы толтыра бастады.

Жою

Еркін штат Сенаты Конституция (№24) 1936 жылғы заңымен толығымен таратылды, себебі ол конституциялық өзгерістерге қатысты кейбір үкіметтік ұсыныстарды кешіктірді. Эмон де Валера өзінің ұсыныстарын кешіктіруді заңсыз деп есептеді, бірақ оппозицияның басым көпшілігі оның бұрынғы Еркін Мемлекеттің Оирехтасына бойкот жасамауының салдарынан туындады (Сенаттың өзін-өзі сайлау ережесімен бірге). Бұл тарату сол кезде қатты дау тудырды, ал соңғы төраға Томас Вестропп Беннетт маңызды рөл атқарды. Сенат өзінің таратылуына қарсы шықты, бірақ бұл шешім Dáil Епарламентымен қабылданбады. Кейін де Валера 1937 жылғы Ирландия Конституциясында жаңа Сенат құрды.

Тікелей демократияның рөлі

Қабылданған кезде, Еркін Мемлекеттің конституциясында тікелей демократияға қатысты бірнеше ережелер болды, оның ішінде Сенатқа ерекше роль берілді. Ең маңыздысы, Сенат мүшелерінің үштен екісі келіссе, кез келген заң жобасы бойынша міндетті референдум талап етуге құқылы болды. Бұл Сенатқа екі палата арасында келіспеушілік туындаған жағдайда және Дэйл Сенатты жолдан тайдыруға тырысса, сайлаушыларға тікелей жүгінуге мүмкіндік беру мақсатында жасалды. Алайда, бұл құқық 1928 жылы пайдаланылмай тұрып, Сенаттан алынып тасталды. Осы шығынды өтеу үшін сол жылы Сенаттың кешіктіру өкілеттігі күшейтілді. Бұл құқық алынып тасталғанға дейін Сенаттың референдум талап ету құқығы 47-бапта жазылған болатын, онда белгілі бір жағдайларда сайлаушылар заңға тікелей вето қоюға құқылы болды. Аталған бапта заң жобасы Ойрехтас парламентінің екі палатасы (немесе тек Дэйл, егер ол Сенаттан басым түссе) мақұлдағаннан кейін, егер жеті күн ішінде Сенаттың көпшілігі немесе Дэйл мүшелерінің үштен екісі талап етсе, заңға айналуы тоқтатыла алатыны көзделген. Содан кейін, заң жобасы бойынша референдум талап ету үшін тоқсан күндік мерзім берілді, оның ішінде тіркелген сайлаушылардың 5% немесе Сенаттың 60% осы талапты қоя алатын болды. Референдумда дауыс бергендердің көпшілігі шешім қабылдайды және егер заң жобасы қабылданбаса, ол заңға айналмайды. 47-бап ақша мәселелеріне немесе екі палата "халықтың тыныштығын, денсаулығын немесе қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін қажет" деп жариялаған мәселелерге қолданылмайтын еді. 1928 жылы 47-бап бастама процесін қарастырған 48-баппен бірге толығымен жойылды. 47-бапта Еркін Мемлекеттің Сенатына берілген осыған ұқсас құқық 1937 жылғы Ирландия Конституциясымен қазіргі Сенатқа да берілді. Ағымдағы конституцияға сәйкес, сенаторлардың қарапайым көпшілігі (Дэйлдің үштен бір бөлігінің келісімімен) Ирландия Президентінен заң жобасын халыққа қарауға ұсынуды сұрай алады. Осылайша, президент оны жалпы сайлаудан кейін Дэйл қайта жиналғанға дейін немесе қарапайым референдумда мақұлданғанға дейін қол қоюдан бас тарта алады. Бұл құқық ешқашан қолданылмады, себебі қазіргі Сенаттың құрылымы тұрақты үкіметтік көпшілікті қамтамасыз етеді.

Конституциялық өзгерістер тізімі

Ирландия еркін мемлекетінің кезінде Сенатқа қатысты кем дегенде 12 конституциялық түзету болды. Түзету актісінің қысқаша атауы "Конституция (Төңдеу No. n) Заңының жылы" болды.
No. Күні 1 11 шілде 1925 Сенаторлардың өкілеттік мерзіміне және сенаторлық сайлаудың өтетін күніне қатысты өзгерістер енгізілді. 10 12 шілде 1928 Конституциядан тікелей демократияға қатысты бірқатар ережелерді, мысалы, Сенатқа кейбір заң жобалары бойынша референдум өткізуді міндеттеу құқығын алып тастады. 6 23 шілде 1928 Сенатқа тікелей сайлауды жанама сайлау жүйесімен алмастырды. 13 23 шілде 1928 Сенаттың заң шығаруды кешіктіру құқығын 9 айдан 20 айға дейін ұзартты. 8 25 қазан 1928 Сенаторлардың сайлауға жарамдылық жасын 35-тен 30-ға дейін төмендетті. 9 25 қазан 1928 Сенатқа кандидаттарды тағайындау туралы қолданыстағы ережелерді алып тастады және Оирехтқа заң арқылы баламалы шаралар қабылдауды тапсырды. Жаңа тағайындау жүйесі 1928 жылғы Сенат сайлау актісімен енгізілді (осы күні қабылданған). 7 30 қазан 1928 Сенаторлардың өкілеттік мерзімін 12 жылдан 9 жылға дейін қысқартты. 14 14 мамыр 1929 Оирехттың екі палатасы арасындағы қарым-қатынасқа қатысты техникалық мәселені түсіндірді. 15 14 мамыр 1929 Бұрын барлығы Дайл мүшелері болуы керек болғандықтан, Атқару кеңесінің (кабинет) бір мүшесінің сенатор болуына рұқсат берілді. Президент, вице-президент және қаржы министрі әлі де Дайлде орын алуы керек еді. 11 17 желтоқсан 1929 Сенаттағы мерзімінен бұрын бос орынды толтыру әдісін өзгертті. 12 24 наурыз 1930 Оирехттың екі палатасы арасындағы ақша заң жобасын анықтау бойынша дауларды шешу өкілеттігі бар Артықшылықтар комитетіне қатысты ережелерді өзгертті. 24 29 мамыр 1936 Сенат жойылды.