Кіріспе
Осман империясының құлдырауының себептері тарихшылар мен олардың идеялары
historians and their ideas
The historiography of the Ottoman Empire refers to the studies, sources, critical methods and interpretations used by scholars to develop a history of the Ottoman Dynasty's empire. Scholars have long studied the Empire, looking at the causes for its formation (such as the Ghaza thesis), its relations to the Great Powers (such as Sick man of Europe) and other empires (such as Transformation of the Ottoman Empire), and the kinds of people who became imperialists or anti imperialists (such as the Young Turks), together with their mindsets. The history of the breakdown of the Empire (such as Ottoman decline thesis) has attracted scholars of the histories of the Middle East (such as Partition of the Ottoman Empire), and Greece (Rise of nationalism in the Ottoman Empire).
Осман империясының тарихы – ғалымдардың Осман әулетінің империясының тарихын жасау үшін қолданған зерттеулер, дереккөздер, сындық әдістер және түсіндірмелерді білдіреді. Ғалымдар бұл империяны ұзақ жылдар бойы зерттеді, оның құрылу себептерін (мысалы, Газа тезисі), ірі державалармен (мысалы, «Еуропаның ауру адамы») және басқа империялармен (мысалы, Осман империясының трансформациясы) қарым-қатынасын, сондай-ақ империалист немесе антиимпериалист болған адамдардың (мысалы, Жас түріктер) түрлерін және олардың көзқарастарын қарастырды. Империяның ыдырауының тарихы (Осман империясының құлдырауы туралы тезис) Таяу Шығыс (Осман империясының бөлінісі) және Грекия (Осман империясындағы ұлтшылдықтың өрлеуі) тарихын зерттеген ғалымдардың қызығушылығын тудырды.
historians and their ideas
The historiography of the Ottoman Empire refers to the studies, sources, critical methods and interpretations used by scholars to develop a history of the Ottoman Dynasty's empire. Scholars have long studied the Empire, looking at the causes for its formation (such as the Ghaza thesis), its relations to the Great Powers (such as Sick man of Europe) and other empires (such as Transformation of the Ottoman Empire), and the kinds of people who became imperialists or anti imperialists (such as the Young Turks), together with their mindsets. The history of the breakdown of the Empire (such as Ottoman decline thesis) has attracted scholars of the histories of the Middle East (such as Partition of the Ottoman Empire), and Greece (Rise of nationalism in the Ottoman Empire).
Жаңа тақырыптар
Батыстың Осман тарихына қатысты түсінігі. Осман империясының тарихы саяси және мәдени үстемдік үшін қайта жазылған, ал спекуляциялық теориялар тұрақсыз зерттеулермен, тарихқа қатысы жоқ тұжырымдармен және жатқан көзқарастармен толы. Мұның бір себебі – мұрағаттар салыстырмалы түрде жаңа. Осман мұрағаттары – Осман империясына және бір кезде осы империя құрамына кірген 39 елдің тарихи деректерінің жиынтығы, соның ішінде 19 мемлекет Таяу Шығыста, 11 Еуроодақ және Балқанда, үш Кавказда, екі Орталық Азияда, Кипр, сондай-ақ Палестина және Түркия Республикасы. Осман банкінің бұрынғы бас кеңсесінде орналасқан Осман банкінің мұрағаттары мен зерттеу орталығы.
Осман өнеркәсіптік революциясы туралы Эдвард Кларк былай деді: «Османның осы еуропалық экономикалық шақыруға берген жауабы салыстырмалы түрде белгісіз, тіпті 1840 жылдардағы кең ауқымды және қымбат Осман өнеркәсіптік күш-жігерлері де ынтасы жоқ бюрократтардың ойын-сауығындай болып есептелген. Осы Осман жауабының мәні мен масштабы қандай болды? Османның мақсаттары қандай болды? Олардың сәтсіздіктеріне қандай негізгі факторлар себеп болды? Егер қандай да бір жетістіктер болған болса, олар қандай болды?»
Империяның құрылуы
Османның арманы – Осман империясын құрған Осман I-нің өміріне қатысты мифологиялық әңгіме. Бұл оқиға Османның дін ғұламасы Шейх Эдебалидің үйінде болғанда көрген түсін сипаттайды, онда ол өзінің және ұрпақтарының басқаратын империяның өсіп-өркендеуін болжайтын метафоралық көрініс көреді. Дегенмен, Осман империясының Византия империясының шекарасындағы шағын бейліктен орталықтандырылған, құрлықтар аралық империяға қалай кеңейгені туралы сұраққа жауап беретін басқа да теориялар бар. "Газа" теориясына сәйкес, Османдықтар мұсылмандарға қарсы исламның қасиетті соғысы атынан олар үшін шайқасуға жауынгерлерді тарту арқылы осы жетістікке қол жеткізді. Мұндай жауынгерлер түрік тілінде "ғази" деп аталды, сондықтан бұл теория ерте Осман мемлекетін қасиетті соғыс идеологиясымен сипатталатын "ғази мемлекеті" ретінде қарастырады. "Газа" теориясы ХХ ғасырдың көп бөлігінде Осман империясының тарихнамасында үстемдік құрды, бірақ 1980 жылдары сынға ұшырады. Қазіргі тарихшылар "Газа" теориясын, сондай-ақ Осман империясының кеңеюіне қасиетті соғыс басты себеп болды деген пікірді қабылдамайды, бірақ оны немен алмастыру керектігі туралы әлі де келісе алмай отыр.
Ұлтшылдықтың әсері
Өз мемлекеттерінің жаңа ұлттық ерекшеліктерін және идеологиялық негіздерін іздеуде арабтар мен түріктер ежелгі тарихқа жүгінді: фараондарға, Вавилон патшаларына және Осман империясынан бұрынғы Анатолияның хетттерге. Бұл кейде дұшпандыққа, көбінесе қаралап сөйлеуге алып келді, бұл Османның нақты саясатына емес, мемлекет құру процесіне қатысты. Думани Осман Палестинасының араб аймағын зерттей келе: "Көптеген араб ұлтшылдары Осман дәуірін араб мәдениеті мен әлеуметтік-экономикалық дамуын басып тастаған, еуропалық отаршылдыққа және Палестинаны сионистер басып алуына жол ашқан зорлықпен жүргізілген түрік билігінің кезеңі деп қарастырады" деп жазады. 19-шы және 20-шы ғасырдың басында батыстықтардың "Құдайдың жерін табуға" тырысқан, яғни олардың пікірінше, тоқырап, құлдырап бара жатқан Осман империясынан қайтарып алуға бағытталған әдебиеттері осы ортақ көзқарасқа идеологиялық негіз салды.
Империяның құлдырауы
ХХ ғасырдың көптеген ғалымдары Осман империясының билігі 1566 жылы Шыңғыс Сүлейменнің қайтысынан кейін әлсірегенін, ал империя маңызды жаңа байлықтарға қол жеткізбей құлдырауға бет бұрғанын айтты. Бұл идея Осман империясының құлдырауы туралы тезис ретінде белгілі. Алайда, 1970 жылдардың соңынан бері тарихшылар Осман империясының құлдырауы туралы пікірді көбінесе сарапқа салып, қазіргі танымды тарихшылар арасында Осман империясы құлдырамаған деген консенсус қалыптасқан.