Кіріспе

Стивен Сондхайм мен Джеймс Лапиннің мюзиклі «Passion» – бір актілі музыкалық туынды, музыкасы мен ән сөздері Стивен Сондхаймға, ал либреттосы Джеймс Лапинге тиесілі. Сюжеті Этторе Сколаның 1981 жылғы «Passione d'Amore» фильмінен, ал оның бастауы Игинио Уго Тарчеттінің 1869 жылғы «Фоска» романынан алынған. Басты тақырыптары – махаббат, секс, құштарлық, ауру, құмарлық, сұлулық, билік және манипуляция. «Passion» Стивен Сондхаймның өзі жасаған «Суини Тодд» және «Road Show» сияқты сирек жобаларының бірі болып табылады. Ризорджименто дәуіріндегі Италияда өтетін оқиға жас солдат пен полковниктің шаршаңқы, ауру туысы Фосканың еңбегімен туындаған өзгерістері туралы айтады.

Бродвейдің түпнұсқалық қойылымы

52 алдын ала көрсетілімнен кейін, «Passion» мюзиклі 1994 жылғы 9 мамырда Плимут театрында Бродвейде ашылып, 1995 жылғы 7 қаңтарда жабылды. Джеймс Лапиннің режиссерлігімен, Джорджио рөлінде Джере Ши, Фоска рөлінде Донна Мерфи және Клара рөлінде Марин Маззи ойнады. Сәндік дизайнын Адриан Лобел, костюмдерін Джейн Гринвуд, жарық дизайнын Беверли Эммонс, оркестрлеуін Джонатан Тюник, ал музыкалық жетекшілігін Пол Джеминьяни жүзеге асырды. Бұл қойылым жабылуға аздан кейін түсіріліп, 1996 жылғы 8 қыркүйекте «American Playhouse» телешоуында көрсетілді. (2003 жылы «Image Entertainment» компаниясы оны DVD форматында шығарды.) Мюзикл барлығы 280 рет қойылды, бұл «Үздік мюзикл» номинациясында «Тони» сыйлығын жеңіп алған ең аз қойылымдар саны бойынша рекордты мюзикл болды. Фоска рөлі бастапқыда Пэтти ЛуПонеге ұсынылған, бірақ ол Батыс Эндтегі «Сансет бульвары» мюзиклінде ойнауды жөн көрді. Кейін ЛуПоне «Сансет бульварынан» Гленн Клоуздің пайдасына жұмыстан босатылды, ол бұл қойылымды Бродвейге алып келді.

Лондондық түпнұсқалық өндіріс

Шоу 1996 жылы Король театрында Вест-Эндте, музыкалық және сценарийді елеулі түрде қайта қарастырды. Джереми Самс режиссерлік еткен актерлік құрамда Джорджоның рөлін Майкл Болл, Клараның рөлін Хелен Хобсон және Фосканың рөлін Мария Фридман ойнады (Фридман бұған дейін Ұлыбританияда бірнеше Сондхайм мюзиклінде өнер көрсеткен). Бұл қойылым 232 рет қойылды. Кейін концертте орындалған шоудың жазбасы жасалды, Лондонның барлық түпнұсқа актерлері өз рөлдерін қайта жасап, бұрынғы өндірістен музыкалық өзгерістерді сақтады.

2010 жылы Лондон қайта жаңғыру

Лондонның Донмар қоймасында Стивен Сондхаймның 80 жылдығына арналған шаралар аясында 2010 жылдың 10 қыркүйегінде алдын ала көрсетілімдер басталды, ал ресми ашылуы 21 қыркүйекте өтті және 27 қарашаға дейін жалғасты. Сол кезде Донмардың ассистент режиссері болған Джейми Ллойд қойылымды сахналады, ал актер құрамында аргентиналық актриса Елена Роджер, Скарлетт Страллен және Дэвид Такстон болды. Бұл қойылым Evening Standard Awards жүлдесінде «Ең үздік мюзикл» номинациясын жеңіп алды. Дэвид Такстон «Мюзиклдегі ең үздік актер» номинациясында Оливье жүлдесін иеленді.

2011 жылы Германияда премьерасы

Passion 2011 жылдың 28 қаңтарында Дрезден мемлекеттік опера театрында тұңғыш рет (Roman Hinze аударған) көрсетілді. Режиссері – Холгер Хауэр, басты рөлдерді Маркус Гюнцель (Джорджо), Майке Швейцер (Клара) және Василик Русси (Фоска) сомдады. Дрезден мемлекеттік опереттасының хоры мен оркестрі Петер Кристиан Фейгельдің музыкалық жетекшілігімен өнер көрсетті. Бұл қойылымның ерекшелігі – симфониялық оркестрге жасалған оркестрлік аранжировка, оның ішінде үлкен скрипкалар тобы, клавесин және арфа болды. Электрондық аспаптар қолданылмады, ал музыкалық партияға композитормен бірлесіп түзетулер енгізілді. Passion 2010–11 және 2011–12 маусымдары Дрезден мемлекеттік операсында қойылды. Бұл жұмыс 2012 жылдың 22-25 тамызы аралығында “bobbymusic” CD лейблі үшін сол орындаушылармен жазылды. Бұл неміс тіліндегі тұңғыш жазба және барлық музыкалық нөмірлер мен сөйлеу мәтіндері бар толық шығарманың тұңғыш рет жазылуы. 2013 жылдың 2 желтоқсанынан бастап екі дискі Дрезден мемлекеттік операсында (www.staatsoperette-dresden.de) және онлайн режимінде (www.soundofmusicshop.de немесе www.bobbymusic.de) сатылуда.

2013 жылы Бродвейден тыс қайта жаңғыру

Шоуды East Village-де орналасқан Classic Stage Company қойды, оның басты рөлдерін Джуди Кун Фоска рөлінде, Мелисса Эрико Клара рөлінде және Райан Сильверман Джорджио рөлінде сомдады. Компания көбінесе классикалық пьесаларды сахналаумен танымал болғандықтан, "Passion" олар өндірген алғашқы мюзикл болды. Қойылымды Джон Дойл басқарды және туындыға минималистік көзқарас қолданды. Сондеймнің Дойл қойған басқа туындыларынан өзгеше, сахнада ешқандай музыкалық аспап болған жоқ. Көрсетілімдер 2013 жылдың сәуір айына дейін ұзартылды, ал екі дискілік студиялық жазбасы 2 шілдеде PS Classics арқылы жарық көрді. Ребекка Лукер, Кеннеди орталығының 2002 жылғы Сондейм мерекесінде Клара рөлін ойнаған, осы жазбада ауырған Эриконың орнына келді.

2016 жылы Скандинавияда Швецияда тұңғыш рет көрсетілді

"Passion" швед тіліндегі премьерасын 2016 жылдың 17 қыркүйегінде Kulturhuset Spira театрында (аударған: Ulricha Johnson) өткізді. Режиссері Виктория Браттстрем, басты рөлдерді Калле Мальмберг (Джорджо), Мари Лерберг Фоссум (Клара) және Анника Эдстам (Фоска) ойнады. Юнкопинг симфониеті музыкалық жетекші болып Йохан Сиберг жұмыс істеді, ол музыкалық аранжировкаларды да жазды. Бұл қойылым 2017 жылы НоррландсОперанда екінші рет көрсетілді.

Басқа өндірістер

Музыкалық өзінің аймақтық премьерасын 1996 жылы Сент-Луистегі New Line театрында өткізді, кейіннен Кеннеди орталығында Сондхайм мерекесінің бір бөлігі болды, ол 2002 жылдың 19 шілдесінен бастап 2002 жылдың 23 тамызына дейін, режиссер Эрик Шеффер қойды. Джуди Кун мен Майкл Серверис Фоска мен Джорджио рөлдерін, ал Ребекка Лукер Клара рөлін сомдады. Бұл туынды 2004 жылдың ақпан айында Миннесота операсы ұсынды, оны Тим Альбери сахналады, ал Патрисия Расетт Фоска, Уильям Берден Джорджио және Эвелин Поллок Клара рөлдерін ойнады. 2004 жылы қойылым Нидерландыда орындалды және голланд тілінде жазылған жазу шықты – Сондхайм партитурасының сирек аудармаларының бірі. Бұл қойылымда Вера Манн Фоска, Стэнли Берлсон Джорджио және Пиа Доуес Клара рөлдерін ойнады. Фоска рөлінде Патти ЛуПон, Джорджио рөлінде Майкл Серверис және Клара рөлінде Одра Макдональд ойнаған жартылай сахналық концерт Нью-Йорктегі Линкольн орталығында 2005 жылдың 30 наурызы мен 1 сәуірінде үш рет өтті. Лонни Прайс режиссерлігімен бұл қойылым 2005 жылдың 31 наурызында PBS телеарнасында «Линкольн орталығынан тікелей эфирде» көрсетілді. Ол «Ерекше сыныптық бағдарлама» номинациясы бойынша «Эмми» сыйлығын жеңіп алды. Бұл қойылымдағы музыкалық өзгерістер Лондондық нұсқасынан сақталды. Осы актерлер тобы 2003 жылдың 22-23 тамызында Иллинойс штатының Хайленд Парк қаласындағы Равиния фестивалінде өнер көрсетті. Шоу Чикагодағы Шекспир театрында 2007 жылдың 2 қазанынан 11 қарашасына дейін өтті, онда Ана Гастеер Фоска, Адам Бразиер Джорджио және Кэти Войтко Клара рөлдерін ойнады. Бұл туынды Life Like Company 2014 жылдың 5 қарашасынан 8 қарашасына дейін Мельбурн өнер орталығында ұсынды. Музыкалық туындының итальяндық премьерасы 2019 жылдың 12 шілдесінде Монтепульчанодағы Cantiere Internazionale d'Arte-да Кит Уорнердің режиссерлігімен өтті. Музыкалық жетекшісі Роланд Бур болды, ал Джени Ди Фоска рөлін ойнады. 2018 жылы Мэттью Гардинердің режиссерлігімен Сигнатура театрында қойылым жасалды, онда Клейборн Эльдер Джорджио, Наташа Диаз Фоска және Стеффени Ли Клара рөлдерін ойнады. Бұл «Сигнатураның» екінші қойылымы еді. Шоу 2020 жылдың 15 наурызында Майкл Мичеттидің режиссерлігімен Бостон Корт Пасаденада ашылуы жоспарланған, бірақ COVID-19 пандемиясынан кейін кешіктіріліп, соңында тоқтатылды. Рути Хеншалл продюсерлік және Фоска рөлінде ойнаған «Passion» 2022 жылдың 5 мамырында Манчестердегі Хоуп Милл театрында ашылды.

Қысқаша мазмұны

Мюзикл әдетте бір актіде көрсетіледі. Үзіліс тек Лондондық қойылым үшін қосылды.

Бірінші акт

1863 жылы Миланда екі ғашық экстаздың ("Бақыт") биіктігінде. Жақсы көрінетін капитан Джорджо Клараға өзін провинциялық әскери заставаға ауыстырып жатқанын айтып, олардың арманын бұзады. Келесі сахнада Джорджо армия лагерінің асханасында полковник Риччимен, бөлімнің қолбасшысы және доктор Тамбурримен, оның дәрігерімен бірге. Ол Клараны (First Letter) және ол оны ("Second Letter") қатты сағынады. Джорджоның ой-санасын бір қатты айқай үзіп алады. Полковник оған алаңдамауды айтады, бұл оның науқас туысы Фоска. Джорджо оған кітаптарын беремін деп ұсыныс жасайды. Алғашқы кезде ол аванпосттағы өмірдің қажыр-қайғысына бейімделе бастайды, сезімтал Джорджо өзін басқа ерлер арасында барған сайын орынсыз сезінеді ("Үшінші хат"). Ол Докторға достық қарым-қатынас жасайды, ол Фосканы жүйке бұзылысы бар деп сипаттайды. Ол жиі ұйқыға түсіп, өзінің қайғы-қасіретін және қарым-қатынас орнату қажеттілігін көрсетеді. Фоска кешкі астан кейін Джорджиоға кітаптар үшін алғыс айту үшін келеді. Ол романды ой жүгірту үшін ұзақ уақыт сақтауға кеңес бергенде, ол ойлану немесе шындықты іздеу үшін оқымайтынын, кейіпкерлер арқылы өмір сүру үшін оқығанын түсіндіреді. Содан кейін ол өзінің өмірі туралы қараңғы ойларға түседі ("Мен оқимын"). Джорджо әуесқойлықпен тақырыпты ауыстырады, бірақ ол мәйітті көтеретін көліктің тоқтағанын байқағанда, әйелді истерикалық конвульсия басып алады. Джорджо таңғалып, қорқып қалады ("Transition"). Келесі күні түстен кейін полковник, доктор, Джорджио және Фоска бірге серуенге шығады. Олар қамалдың елеусіз бақшасында серуендеп жүргенде, Джорджо оны әдеппен әңгімеге тартады, сонымен бірге Клараға хатты ойда баяндайды. Фоска өмірінде ешқандай үміт жоқ екенін мойындағанда, ол оған "бізге сенімді бола алатын жалғыз бақыт - махаббат" дейді. Фоска ренжіді және ұялды, бірақ Джорджоның өзі сияқты басқалардан ерекше екенін мойындайды және оның достығын сұрайды ("Бақша реті"). Джорджо мен Клара Фоска туралы хат алмасады. Клара оны мүмкіндігінше одан аулақ болуға шақырады. Джорджо бес күндік демалысқа дайындалып жатқанда, Фоска күтпеген жерден пайда болады, истерияға ұшырап, тез оралуын сұрайды. Келесіде Фоска, Джорджоның хаттан, оның сезімдерін қабылдамай, онымен бірге сүйіспеншілікке түсу ("Трио") арқылы оқып отыр. Джорджо қайтып келгенде, Фоска оны айыптайды. Ол оның романтикасы туралы білуді талап етеді және Клараның үйленгенін біледі. Олар бір-бірімен қатты айтысып, барлық байланыстарды үзуге келіседі. Бірнеше апта бойы олар бір-бірімен байланыспайды, бірақ ол ақыры Фоскадан құтылып шыққанын ойлап жатқанда, Доктор оған оның өліп бара жатқанын айтады. Оның махаббатын қабылдамау оның ауруын күшейтті. Жоғарғы бөлімнің қызметкері Джорджо оның ауру төсегін барып көруі керек. Ол да келіседі. Ол Фосканың бөлмесіне кіреді, ал ол ұйықтап жатқанда оның қасында жатуын сұрайды. Таң атқанда, Фоска одан бір жақсылық сұрайды: "Мен үшін хат жазыңыз". Ол келіседі, бірақ ол Джорджодан өзіне арналған (I Wish I Could Forget You) хатты елестетеді. Ол тағы да секіріп, күйеуі бөлмеден қаша жөнеледі.

ІІ акт

Солдаттар бильярд ойнағанда Джорджо мен Фоска туралы әңгіме таратады ("Солдаттардың сөзі"). Полковник Джорджоға өз туған інісіне көрсеткен мейірімділігі үшін алғыс айтып, оның тарихын түсіндіреді. Фоска бала кезінде ата-анасының қамқорлығында өскен және бір кезде сыртқы келбетіне қатысты иллюзиялары болған. Он жеті жасында полковник оны Людовик есімді австрия графымен таныстырды. Фоска оған қызығушылық танытты, бірақ күдігі де болды. Олар үйленгеннен кейін Людовик оның отбасының барлық ақшасын алып қойды. Соңында Фоска оның тағы бір әйелі мен баласы бар екенін білді. Оған қарсы тұрғанда, ол алдағанын мойындап, із-түзсіз жоғалып кетті. Осы кезде Фоска алғаш рет ауырып қалды. Әке-шешесі қайтыс болғаннан кейін, ол полковникпен бірге тұруға кетті, ол оның жағдайына жауапкершілік сезінді ("Флэшбек"). Ал осы уақытта Клара Джорджоға өзі қартайып бара жатқанын және қарт кезде сүйіспеншілігінен айырылып қалудан қорқатынын жазған хат жіберді ("Күн шығысы хаты"). Джорджо шұғылалы тауға жол тартады және оқып отырғанда Фоска пайда болады. Джорджо оған ашуланып, айқайлағаннан кейін ("Осыны махаббат дейсің бе?"), ол құлап, есінен таяды. Ол оны көтеріп алып, жаңбыр астында лагерьге қайтарады. Жаңбыр, Фосканы лагерьге қайтарудың қиындығы және оның жұқпалы эмоциялары Джорджоның қызуын көтеріп жіберді. Ол ұйықтап, түсінде Фоска оны қабірге сүйреп бара жатқанын көреді ("Құмарлық"). Дәрігер оны ауру себебімен Миланға демалысқа жібереді ("Қырқ күн"). Пойызға отырғанда, оның артынан тағы да Фоска келеді. Ол барлығы үшін кешірім сұрап, енді арақашықтықты сақтайтынына уәде береді. Джорджо оны тастап кетпеуін өтінеді. Ол мұның мүмкін емес екенін түсіндіреді. Оның махаббаты таңдау емес, ол кім, және ол оның үшін өлуге дайын ("Сені сүйем"). Джорджо, ақыры, оның сезімінің күшін сезінеді. Ол оны қайтадан бекініске алып келеді ("Көшу"). Дәрігер Джорджоға Фоскамен кездесуді тоқтату керектігін ескертеді, ол оның психикалық және физикалық денсаулығына қауіп төндіреді. Джорджо оған көмектесуді міндет деп санайды. Миланда Клара оны қызғанышпен Фоска туралы сұраққа алады. Джорджо Кларадан күйеуін тастап, онымен жаңа өмір бастауын сұрайды, бірақ оның баласы бар болғандықтан ол мұны істей алмайды. Рождествода Джорджоға оны әскери штабқа қайтару туралы хабарлайды. Кейін ол Клараның жаңа хатын оқиды, онда ол одан ұлы үлкен болғанша күте тұруын сұрайды ("Қош-сау хат"). Джорджо енді олардың мұқият жоспарланған, ыңғайлы қарым-қатынасын қаламайтынын түсінеді ("Жалғыз тағы бір махаббат оқиғасы"). Фосканың диктант жазған хатын тапқаннан кейін полковник Джорджоны оны алдады деп айыптап, дуэльге шақырады. Дәрігер екеуінің арасын татуластыруға тырысады, бірақ Джорджо оны қайтадан көруді талап етеді. Ол Фосканы жақсы көретінін түсінеді, өйткені оны одан басқа ешкім шын сүймеген. Сол күні кешке ол Фосканың бөлмесіне қайта оралады, физикалық жақындық оны өлтіруі мүмкін екенін біле отырып ("Ешкім мені ешқашан сүймеді"). Олар құшақтасып, құмарлықтарын толыққанды жүзеге асырады. Келесі күні таңертең қамалдың артында дуэль өтеді. Джорджо полковникке атқылайды және бұрын Фосканың айқайлаған дыбысына ұқсас қатты айқайлайды. Бірнеше айдан кейін Джорджо ауруханада жатыр, оның санасы шашыраңқы, жүйке бұзылысынан айығып жатыр. Оған Фоска олардың бірге өткізген түнінен кейін көп ұзамай қайтыс болғанын айтады; полковник жарасынан айыққан. Ол түсіндегідей, әңгімедегі басқа кейіпкерлер Джорджо Фосканың соңғы хатынан оқып бастағанда қайта пайда болады. Бірте-бірте оның дауысы оның дауысына қосылады, олар бірге өздерінің аяндарына ("Финал") қайта қарайды. Барлығы кетеді, Фоска соңғы болып, Джорджионы үстелінен жалғыз қалдырады.

Жауап және талдау

"Passion" сыншылар тарапынан жоғары бағаланып, амбициялылығымен көзге түсті, бірақ алғашқы қойылымдарында театр көрермендері тарапынан қатты сынға ұшырады. Әсіресе, көрермендерге Фосканың кейіпі ұнамады. Алдын ала көрсетімдерде, Фосканың эмоциялық күйреуіне байланысты көрермендер қол соғып құттықтады. Бірде бір көрермен балконнан: "Өл, Фоска! Өл!" - деп айғайлады. Стивен Сондхайм мюзиклдің "адамның сезімі күші сізді қалайша өзгерте алатыны және өлі әлемдегі өмірдің мәні неде" туралы екеніне сенеді. Алғашқы қойылымдардағы жағымсыз реакцияға жауап ретінде ол былай деді: "Кейбір көрермендер бұл оқиғаны абсурдты деп санады. Олар ешкімнің, тіпті әдемі Джорджоның, Фоска сияқты манипулятивті, аяусыз және физикалық тұрғыдан жағымсыз адамды жақсы көретініне сенгісі келмеді. Олар басты кейіпкерлермен "бірге сезіне алмады". Бірақ олардың реакциясының күші "әйел тым көп наразылық білдіреді" деген сөздерге ұқсас. Менің ойымша, олар Джорджо мен Фоскамен тым оңай және ыңғайсыз сәйкестендірген болуы мүмкін. Таза махаббаттың, Д.Х.Лоуренстің бағалы тас сияқты жарқыраған жалынының, мұндай түйсіксіз және өзімшіл бастаудан тууына сену қиын. Мүмкін, олар бәріміз де Фоска, бәріміз де Джорджо, бәріміз де Клара екенімізді түсінгендіктен осылай әрекет еткен шығар. The New York Times газетінің түпнұсқалық Бродвей қойылымы туралы пікірінде оны "теңдесіз махаббат тарихы" деп сипаттады. Музыкалық бөлімінде әсерлі мелодиялар бар. "Әннің үнінен де ақылсыздық сезіледі". Бірақ сыншы, ақырында, "кәсіпкерлік батылдығы толыққанды нәтиже бермейді. Мюзикл көрерменді трансценденттік сәттерге жеткізеді, бірақ соңында материалды алаңдататыннан жоғары көтеретін күшті сезімді сыйлай алмайды" деген қорытындыға келді. Бродвейден тыс қайта қойылған нұсқасы туралы Бен Брантли оны "Сондхаймның ең жеке және ішкі сезімдерге толы туындысы" деп жазды. Сондхаймның мюзиклдерін сахналаған режиссерлердің ішінде Джон Дойл оның жүрегіне ең жақын. 1994 жылы алғаш сахналағанда, романтикалық үшбұрыштың бұл шоғырланған бейнесі салқын, талдамалы тұрғыдан алысқа орналасқандай көрінді. Ал Дойлдің "Passion" қойылымы – ұжымдық қызу арманға ұласты. Бұл бізге осындай армандардан таңғажайып, тіпті ауырсынуға себеп болатын түсініктілік пайда болатынын еске салады. Одан кейін Джорджоның сезімдерінің сұлу, жарқын Кларадан талапшыл Фоскаға қарай өзгеруі, ол оны Свини Тоддтың кек алуға құмарлығымен теңесе алатын қызықтаумен қуалайды. Бұл, беткі қарағанда, өте күмәнді өзгеріс болғанымен, Джорджо "ақылға сыймаған махаббат – махаббат емес" деген түсінікке келгенде, бұл оқиғаның логикалық аяғы болып көрінеді. Бірақ мен ән тыңдап отырғанымды ойлаған жоқ едім. Мен ойды естіп тұрдым. Ал кейде мен таза сезімнің концентрациясын сезіндім."