Авемпаце: Галаксі және Астрономиялық Теориялар

Кіріспе

Араб андалусиялық ғалым (шамамен 1085 – 1138)

Аристотельдің «Метеорология» еңбегіне жазған түсіндірмесінде Авемпас Күн жолы галактикасы туралы өз теориясын ұсынды. Аристотель Күн жолының пайда болуын «көптеген, үлкен және бір-біріне жақын орналасқан жұлдыздардың отты булануының тұтануымен» түсіндірді және «тұтану атмосфераның жоғарғы бөлігінде, аспан қозғалысымен байланысты әлемнің аймағында болады» деп ойлады. Ал Аристотельдің араб тіліндегі түсіндірмешісі Ибн әл-Битрик Күн жолын «атмосфераның жоғарғы бөлігіне емес, тек қана аспан сфераларының құбылысы» деп есептеді және «сол жұлдыздардың жарығы олардың тым жақын болуынан көзге көрінетін дақтарды құрайды» деді. Авемпас бәсекелес екі көзқарасқа қарамастан, «Күн жолының Айдан жоғарыдағы сфералардың да, Айдың астындағы аймақтың да құбылысы» екенін айтты. Стенфорд философия энциклопедиясы оның Күн жолына қатысты теориясы мен байқауларын былай сипаттайды:

«Күн жолы – бір-біріне дерлік жанасқан көптеген жұлдыздардың жарығы. Олардың жарығы дене бетінде «жалғасқан бейне» (хаяль муттасил) құрайды, ол отты элементтің астында және оны жабатын ауаның үстінде «шатыр» (тахавум) сияқты. Авемпас жалғасқан бейнені сынудың (ин‛икас) нәтижесі деп анықтайды және оның түсіндірмесін 500/1106 жылы болған Юпитер мен Марстың қосылуын бақылау арқылы қолдайды. Ол осы қосылуды бақылап, олардың пішіні дөңгелек болғанымен, созылған түрінде екенін көрді». Авемпас сондай-ақ «күн бетіндегі екі планетаны қара дақтар ретінде» байқағанын хабарлады. 13 ғасырда Мараға астрономы Құтб әд-Дин Ширази осы байқауды Венера мен Меркурийдің транзиті деп анықтады. Алайда, Авемпас Венера транзитін байқаған болуы мүмкін емес, өйткені оның өмірінде Венера транзиті болған жоқ. Авемпас математик Ибн әл-Сайидтің жетекшілігімен жұмыс істеді. Оған Ибн әл-Сайидтің геометрия және Евклидтің «Элементтері» еңбегіне түсіндірме жазу құрметі берілді. Сонымен қатар, ол астрономияны математиканың бір бөлігі деп қарады. Авемпас ғаламның моделін концентрлі шеңберлерден тұрады, бірақ эпициклдерден тұрмайды деп ұсынды. Авемпас қозғалыстың кинематикалық анықтамасымен бастайды және оны күш ретінде қарастырады. Авемпас еркін құлайтын денелерге қатысты, ауыр дене құлағанда қозғалатын нәрсе – ауыр дене, ал оны төмен қарай жылжытатын нәрсе – оның «тартылысы» немесе «формасы» немесе «табиғаты». «Егер кейбір адамдардың сенгені рас болса, онда табиғи қозғалыс күшті болар еді; сондықтан, егер қарсылық болмаса, қозғалыс болуы мүмкін бе? Өйткені ол бірден болар еді. Олай болса, айналмалы қозғалыс туралы не айтуға болады? Бұл жерде кедергі жоқ, өйткені ортаның бөлінуі жоқ; шеңбердің орны әрқашан бірдей, сондықтан ол бір жерден шығып, басқа жерге кірмейді; сондықтан дөңгелек қозғалыс бірден болуы керек. Дегенмен біз оны тұрақты жұлдыздардағыдай ең баяу, ал күндізгі айналымдағыдай ең жылдам деп байқаймыз. Бұл тек қозғаушы мен қозғалғанның арасындағы кемелділіктің айырмашылығынан туындайды. Сондықтан қозғалтқыш кемелділігі жоғары болса, қозғалған нәрсе жылдам болады; ал қозғалтқыш кем болса, ол қозғалған нәрсеге жақын болады (кемелділікте), ал қозғалыс баяу болады». «Егер ол айтқан осы қабылданса, онда Аристотельдің дәлелі жалған болады, өйткені, егер бір ортаның сиректігінің екіншісіне қатысты арақатынасы олардың біріндегі қозғалыстың кездейсоқ тежелуі екіншісіндегі тежелуге қатысты болса, және қозғалыс себебінен емес, бос орында қозғалған нәрсе бірден қозғалмас еді, өйткені бұл жағдайда қозғалыстан тек ортаның әсерінен туындаған тежелу алынып тасталады, ал оның табиғи қозғалысы қалады. Әрбір қозғалыс уақытты қамтиды, сондықтан бос орында қозғалған нәрсе міндетті түрде уақыт пен бөлінгіш қозғалыспен қозғалады; ешқандай мүмкін емес нәрсе болмайды. Бұл – Авемпас сұрағы». Келесі мәтін 71-ші мәтінде де кездеседі: «Орталық қозғалыстағы денеге көрсетілетін бұл кедергі Аристотельдің төртінші кітабында бос орын туралы айтқан жолмен пайда болмайды. Дененің жылдамдығы ортаның тығыздығына кері пропорционал емес, бірақ бұл қозғалыс тығыздығына пропорционал болатын ортаның күшімен тежеледі. Егер Аристотельдің айтқаны рас болса, онда бос орындағы табиғи қозғалыс ешқандай кедергіге тап болмайды және оған уақыт қажет емес, ол бірден болады. Сондай-ақ, аспан сфераларының қозғалысы, олар ешқандай ортадан өтпейді, бірден болады. Біз бұл қозғалыстарды әртүрлі шекті жылдамдықтармен байқаймыз: тұрақты жұлдыздардың қозғалысы өте баяу; күндізгі айналым өте жылдам. Бұл жылдамдықтардың айырмашылығы сфераларды қозғаушылардың кемелділігі әртүрлі болғандықтан туындайды және қозғаушы неғұрлым кемелді болса, оның қозғалған сферасы соғұрлым жылдам қозғалады». Осы түсіндірмеде Авемпас әртүрлі өсімдіктердің морфологиясын талқылайды және оларды ұқсастықтары бойынша жіктеуге тырысады. Ол сондай-ақ өсімдіктердің көбею табиғаты және оның пальма және инжір ағаштарын бақылау негізінде олардың болжамды жыныстары туралы жазады. «Китаб әл-набат» араб тілінде жазылған және соңғы рет испан тіліне аударылған.

"The Milky Way is the light of many stars which almost touch one another. Their light forms a “continuous image” (khayâl muttasil) on the surface of the body which is like a “tent” (takhawwum) under the fierily element and over the air which it covers. Avempace defines the continuous image as the result of refraction (in‛ikâs) and supports its explanation with an observation of a conjunction of two planets, Jupiter and Mars which took place in 500/1106 7. He watched the conjunction and “saw them having an elongate figure” although their figure is circular." Avempace also reported observing "two planets as black spots on the face of the Sun." In the 13th century, the Maragha astronomer Qotb al Din Shirazi identified this observation as the transit of Venus and Mercury. However, Avempace cannot have observed a Venus transit, as there were no Venus transits in his lifetime. Avempace worked under the mathematician Ibn al Sayyid. He was given the privilege to add a commentary to Ibn al Sayyid's work on geometry and Euclid's Elements. Furthermore, he viewed astronomy as part of mathematics. Avempace's model of the cosmos consists of concentric circles, but no epicycles. Avempace starts with a good kinematic definition of motion and construes it as a force. According to Avempace regarding freely falling objects, what is moved as the heavy body falls, is the heavy body and what moves it downward is its 'gravity' or its 'form' or 'nature'. "For, if what some people have believed were true, then the natural motion would be violent; therefore, if there were no resistance present, how could there be any motion? For it would necessarily be instantaneous. What then shall be said concerning the circular motion? There is no resistance there, because there is no cleavage of a medium involved; the place of the circle is always the same, so that it does not leave one place and enter another; it is therefore necessary that the circular motion should be instantaneous. Yet we observe in it the greatest slowness, as in the case of the fixed stars, and also the greatest speed, as in the case of the diurnal rotation. And this is caused only by the difference in perfection between the mover and the moved. When therefore the mover is of greater perfection, that which is moved by it will be more rapid; and when the mover is of lesser perfection, it will be nearer (in perfection) to that which is moved, and the motion will be slower." "And if this which he has said be conceded, then Aristotle's demonstration will be false; because, if the proportion of the rarity of one medium to the rarity of the other is as the proportion of accidental retardation of the movement in one of them to the retardation occurring to it in the other, and is not as the proportion of the motion itself, it will not follow that what is moved in a void would be moved in an instant; because in that case there would be subtracted from the motion only the retardation affecting it by reason of the medium, and its natural motion would remain. And every motion involves time; therefore what is moved in a void is necessarily moved in time and with a divisible motion; nothing impossible will follow. This, then, is Avempace's question." What follows is also found in Text 71:<blockquote> “This resistance offered to the moving body by the medium does not occur in the way Aristotle has established in the fourth book when he discussed the void. The velocity of a body is not inversely proportional to the density of the medium, but it is the retardation the motion is subject to by virtue of the medium, which is proportional to the density. If what Aristotle said was true, natural motion in a supposed void would not meet any resistance and it would not take time but be instantaneous. Also, the motion of the heavenly spheres, which do not traverse a medium, would occur instantaneously. We see these motions occurring with different finite velocities: the motion of the fixed stars is very slow; the daily motion is very fast. These differences in velocity are due to the fact that the movers of the spheres differ in nobility and the more noble a mover, the faster is the motion of the sphere moved by it.” In this commentary, Avempace discusses the morphology of various plants and attempts to classify them based on their similarities. He also writes about the reproductive nature of plants and their supposed genders based on his observations of palm and fig trees. Kitab al nabat was written in Arabic and has most recently been translated into Spanish.

Құрметтеулер

2009 жылы Айдың Оңтүстік полюсінен 199 км қашықтықта орналасқан кратер Халықаралық астрономиялық одақ (IAU) оның құрметіне Ибн Баджа кратері деп аталды.