Кіріспе

Аспан денелерінің орнын анықтау үшін қолданылатын аспан координаттар жүйесі. Экваторлық координаттар жүйесі – аспан денелерінің орнын анықтау үшін кеңінен қолданылатын аспан координаттар жүйесі. Ол шар немесе тікбұрышты координаттар түрінде іске асырылуы мүмкін, екеуі де Жер ортасындағы бастапқы нүктеден анықталады, Жер экваторының аспан шарсына проекциясынан тұратын негізгі жазықтық (аспан экваторын құрайды), наурыз теңдігіне бағытталған басты бағыт және оң жақты конвенция. Жер ортасындағы бастапқы нүкте координаталардың геоцентрлік екенін білдіреді, яғни Жердің ортасынан көрінетіндей, егер ол мөлдір болса. Негізгі жазықтық пен басты бағыт координаталар жүйесі Жердің экваторы мен полюсімен сәйкес келеді, бірақ Жермен бірге айналмайды, аспан денелерінің фонына қатысты салыстырмалы түрде бекітілген күйде қалады. Оң жақты конвенция координаталардың негізгі жазықтықтан солтүстікке және оның айналасында шығысқа қарай өсетінін білдіреді.

Негізгі бағыт

Бұл анықтамалық шеңбердің бағытын сипаттау белгілі бір дәрежеде оңайлатылған; бағыт толығымен бекітілмеген. Жер осінің баяу қозғалысы, прецессия, координата жүйесінің эклиптика полюстеріне қарай батысқа қарай баяу, үздіксіз айналуына себеп болады, бұл шамамен 26 000 жылда бір толық айналымды аяқтайды. Бұған эклиптиканың кішірек қозғалысы және Жер осінің кішігірім тербелісі, нутация қосылады. Нақты негізгі бағытты анықтау үшін, осы қозғалыстар белгілі бір күннің теңдігін, яғни эпоханы көрсетуді талап етеді, орнын анытқанда. Ең көп қолданылатыны үш түрлі: Стандартты эпоханың орташа теңдігі (әдетте J2000.0, бірақ B1950.0, B1900.0 және т.б. кіре алады) – әртүрлі күндерде анықталған орналасуларды тікелей салыстыруға мүмкіндік беретін бекітілген стандартты бағыт. Күннің орташа теңдігі – «күннің» эклиптикасының (яғни «күн» күйіндегі эклиптиканың) орта экватормен қиылысуы (яғни прецессия арқылы «күн» күйіне айналған экватор, бірақ нутацияның кішігірім периодтық тербелістерінен бос). Көбінесе планеталық орбиталарды есептеуде қолданылады. Күннің нақты теңдігі – «күннің» эклиптикасының нақты экватормен қиылысуы (яғни орташа экватор плюс нутация). Бұл барлық қозғалыстар ескерілген екі жазықтықтың кез келген нақты сәттегі қиылысуы. Сондықтан, экваторлық координаттар жүйесіндегі орналасу әдетте күннің нақты теңдігі мен экваторы, J2000.0 орташа теңдігі мен экваторы немесе осыған ұқсас көрсетіледі. Ескеріңіз, «орташа эклиптика» дегені жоқ, өйткені эклиптика кішкентай периодтық тербелістерге ұшырамайды.

Астрономияда қолдану

Жұлдыздың сфералық координаттары көбінесе қашықтық координатынсыз, оң көтерілу және дейірлік жұбы түрінде беріледі. Өте алыс орналасқан объектілердің бағыты барлық бақылаушылар үшін бірдей болады, сондықтан осы бағытты барлығы үшін бірдей координаттармен көрсету ыңғайлы. Ал көлденең координаттар жүйесінде жұлдыздың орны, бақылаушының Жер бетіндегі орнына қарай әр түрлі болады және Жердің айналысымен бірге үнемі өзгеріп отырады. Экваторлық монтировкасы және орнату шеңберлері бар телескоптар объектілерді табу үшін экваторлық координаттар жүйесін пайдаланады. Орнату шеңберлерін жұлдыздық карта немесе эфемеридамен бірге қолдану телескопты аспан сферасындағы белгілі объектілерге оңай бағыттауға мүмкіндік береді.

Декланация

Деклинация символы δ, (кіші әріпті "дельта", қысқартылған DEC) аспан экваторына перпендикуляр нысанның бұрыштық қашықтығын өлшейді, солтүстікке қарай оң, оңтүстікке қарай теріс болады. Мысалы, Солтүстік аспан полюсінің деклинациясы +90° шамасына тең. Деклинацияның бастапқы нүктесі – аспан экваторы, ол Жердің экваторының аспан сферасына проекциясы болып табылады. Деклинация жер бетіндегі ендікке ұқсас.

Оң жаққа көтерілу

Оң жақ көтерілу символы α, (кіші әріп "альфа", қысқартылған RA) объектінің наурыз күн мен түн теңелуінен бастап көктегі экватор бойымен шығысқа қарайғы бұрыштық қашықтығын өлшейді, бұл қашықтық объектіден өтетін сағаттық шеңберге дейін созылады. Наурыз күн мен түн теңелу нүктесі – эклиптиканың көктегі экватормен қиылысатын екі нүктесінің бірі. Оң жақ көтерілу әдетте градус емес, сидеростық сағат, минут және секундтармен өлшенеді, мұның себебі – Жердің айналуы кезінде меридиан арқылы өтетін объектілердің уақытын өлшеу арқылы оң жақ көтерілуді анықтау әдісі. Оң жақ көтерілудің бір сағаты = 15° құрайды, ал көктегі экватордың толық айналымына 24 сағат оң жақ көтерілуге сәйкес келеді. Оң жақ көтерілу мен төмендеу жиынтығында әдетте RA/Dec деп қысқартылады.

Сағаттық бұрыш

Оң жақ көтерілудің орнына сағат бұрышы (қысқартылған HA немесе LHA, жергілікті сағат бұрышы) қолданылады, бұл сол жақ жүйе болып табылады. Ол объектінің аспан экваторы бойынша бақылаушының меридианынан батысқа қарай, объекті арқылы өтетін сағат шеңберіне дейінгі бұрыштық қашықтығын өлшейді. Оң жақ көтерілуден өзгеше, сағат бұрышы Жердің айналымымен бірге үнемі өседі. Сағат бұрышын объектінің меридианды ең жоғары нүктеде кесіп өту сәтінен бергі уақытты өлшеу құралы ретінде қарастыруға болады. Бақылаушының меридианындағы кульминацияға жеткен жұлдыздың сағат бұрышы нөлге тең (0h) деп есептеледі. Бір жұлдыздық сағаттан кейін (шамамен 0,9973 күн сағаты) Жердің айналысы жұлдызды меридианның батысына жылжытады, сонда оның сағат бұрышы 1 сағатқа жетеді. Топоцентрлік құбылыстарды есептеу кезінде оң жақ көтерілуді сағат бұрышына түрлендіру аралық қадам ретінде қолданылуы мүмкін.