Кіріспе

Күн жүйесі нысандарын сипаттау үшін қолданылатын аспандық координаттар жүйесі. Астрономияда эклиптикалық координаттар жүйесі – бұл көрінетін орналасуын, орбиталарын және полюстік бағыттарын көрсету үшін жиі қолданылатын аспандық координаттар жүйесі.

Негізгі бағыт

Аспан экваторы мен эклиптика Жердегі бұзылыстардың әсерінен баяу қозғалады, сондықтан негізгі бағыттың орналасуы, олардың наурыз теңдігіндегі қиылысуы толыққанды бекітілмеген. Жер осінің баяу қозғалысы, прецессия, координата жүйесінің эклиптика полюстеріне қарай батысқа қарай баяу, үздіксіз бұрылуына себеп болады, бұл шамамен 26 000 жылда бір айналымды аяқтайды. Бұған эклиптиканың кішірек қозғалысы және Жер осінің кішігірім тербелісі, нутация қосылады. Ғарышта бекітілген деп есептелетін координат жүйесіне сілтеме жасау үшін, эклиптикалық координаттардағы орнын көрсету кезінде осы қозғалыстарды ескеру үшін нақты бір күнді, эпоха деп аталатын теңдікті анықтау қажет. Ең көп қолданылатыны үш түрлі: Стандартты эпоханың орташа теңдігі (әдетте J2000.0 эпохасы, бірақ B1950.0, B1900.0 және т.б. да кіре алады) – әртүрлі датада анықталған орналасуларды тікелей салыстыруға мүмкіндік беретін тұрақты стандартты бағыт. Датаның орташа теңдігі – «дата» эклиптикасының (яғни «дата» күніндегі эклиптиканың орны) орташа экватормен қиылысуы (яғни прецессия арқылы «дата» күніндегі орнына бұрылған экватор, бірақ нутацияның кіші мерзімді тербелістерінен бос). Көбінесе планеталық орбиталарды есептеуде қолданылады. Датаның нақты теңдігі – «дата» эклиптикасының нақты экватормен қиылысуы (яғни орташа экватор плюс нутация). Бұл барлық қозғалыстар ескерілген екі жазықтықтың кез келген сәттегі нақты қиылысуы. Эклиптикалық координаттар жүйесіндегі орналасу әдетте датаның нақты теңдігі мен эклиптикасы, J2000.0 орташа теңдігі мен эклиптикасы немесе осыған ұқсас түрде көрсетіледі. Ескеріңіз, «орташа эклиптика» дегені жоқ, өйткені эклиптика кішкентай кезеңдік тербелістерге ұшырамайды.

Тарихи қолданысы

Көне заманнан бастап 18 ғасырға дейін эклиптикалық бойлықты әдетте 30° бойлықтан тұратын он екі зодиак белгісі арқылы өлшеу болған, және бұл практика қазіргі астрологияда да қолданылады. Бұл белгілер шамамен эклиптика жолымен кесіп өтетін шоқжұлдыздарға сәйкес келеді. Бойлық белгілер, градустар, минуттар және секундтармен көрсетілген. Мысалы, ♌ 19° 55′ 58″ бойлық – Арыстан белгісінің басталуынан шығысқа қарай 19.933°. Арыстан наурыз теңдігінен 120° қашықтықта басталатындықтан, қазіргі форматтағы бойлық 139° 55′ 58″ болады. Қытайда эклиптикалық бойлық 24 Күн мерзімі арқылы өлшенеді, олардың әрқайсысы 15° бойлықты құрайды. Бұл қытайлық ай-күн күнтізбесінің маусымдармен синхронды болуына көмектеседі, бұл аграрлық қоғам үшін өте маңызды.

Экваторлық координаттардан эклиптикалық координаттарға түрлендіру

мұндағы ε – эклиптиканың бұрыштық тегіс еңісі.