Бірзеббужа: Мальтаның тарихы мен археологиялық қазбалары

Кіріспе

Бірзеббуға (; кейде қысқартылып B'Buġa) – Мальтаның оңтүстік аймағындағы, Марсашлокқа жақын орналасқан теңіз жағалауындағы қала. Ол шамамен астана Валеттадан қашықтықта орналасқан, ал 2014 жылғы наурыз айының мәліметі бойынша халқы 9 736 адамды құрайды. Қала Мальта тұрғындарының демалыс орны ретінде танымал және Pretty Bay атты құмды жағажайымен әйгілі. Сондай-ақ, бұл ауыл маңызды археологиялық ескерткіштерімен де көзге түседі, олардың ішінде Гар Далам, Та Каччатура және Надурдағы Борж ерекше аталады.

Этимология

"Birżebbuġa" деген сөз мальтий тілінде "зәйтүн құдығы" дегенді білдіреді. Мұндай тілдік дәлелдер алғашқы тұрғындары бірінші мыңжылдықтан бастап аралдың оңтүстігінде болғандығын растады. Бұл атау климат пен тағамның ерекшеліктерін де білдіреді.

Тарихқа дейінгі дәуір

Біржебұға ауылының маңында Ғар Далам деген бар, яғни қараңғы үңгір. Гхар Далам үңгірі өте маңызды орын, өйткені Мальтада адам өмірінің алғашқы дәлелі осы жерден табылған. Бұл бұйымдар неолит дәуірінен, шамамен 7 400 жыл бұрын жасалған. Көрме екі бөліктен тұрады: үңгір мен мұражай, олар жануарлардың сүйектерінен бастап адам заттарына дейінгі табылған заттардың таңғаларлық байлығын көрсетеді. Үңгірдің үстінен тік бұрышта ағып жатқан өзен ағып жатыр. Оның тереңдігі 144 метр, бірақ тек алғашқы елу метр ғана келушілер үшін ашық. Төменгі қабаттарда 500 мың жылдан астам уақыт бұрын табылған жәндіктер, пилдер, бегемоттар, сүтқоректілер мен құстардың сүйектері бар. Ташбақа қабаттың үстінде 18000 жыл бұрын пайда болған "айың" қабаттары бар. Оның жоғарғы қабаты 10 000 жыл бұрын пайда болған және ондағы деректерде аралда алғашқы адамдар өмір сүргендігі туралы деректер бар. Сарапшылардың пікірінше, бұл қалдықтар аралдардың бір кездері құрлықтық Еуропаға көпір болғанын көрсетеді. Басқа қалдықтарға қола дәуірінен басталған Надурдағы Бордж деген тарихи дәуірге дейінгі ғибадатхана немесе қоныс жатады. Қаланың қамал қабырғасы әлі күнге дейін сақталған. Бұл ғибадатханалардың қираған жерлері маңызды, өйткені олар төрт апсиді ғибадатхананы ғана емес (б.з.д. Жақын жерде екі аңғардың арасында орналасқан, екі шығанаққа қарай төмен түсетін үлкен қорғаныс қабырғасының қалдықтары жатыр. Қабырға ішке қарай салынған. Ауылдың артында теңіз тұрды. Бұл логистикалық жағдай ғалымдарды ауыл тұрғындары теңізден емес, құрлықтан шабуылдан қорқады деп сендіреді. Қабырғаның артында қола дәуірі шатырларының іздері табылған. Ондағы кен орнының тереңдігі өте аз, ол ғибадатхана кезеңінің қалдықтарын қамтиды. Археологтар неолит дәуіріндегі халық жойылып, аралдарда ешкім тұрмағанын дәлелдейтін дәлелдерді тапты. Археологтар бұл ауыл шаруашылығы өнімдерінің болмауы, азаматтық соғыс немесе неолиттік халықтың тайпалар сияқты соғыспен өлтірілуімен байланысты болуы мүмкін деп санайды. Археологтар ғибадатхананың үш апсидасының (жартылай дөңгелек бөлмелерінің) қалдықтарын тапты. Негізгі кіреберіспен салыстырғанда, ұзындығы 25 м, ені 15 м болатын кең эллипстік аймақ бар. Тек Трилитон кіреберісі ғана қалды. Бұл жерлерге кездесуді алдын ала келісу арқылы ұйымдастыруға болады. Біржебұжада теңізге апаратын арба жолдары да бар. Ғар Даламнан Та Качкатурадағы аңғардың арғы жағында римдік вилланы табуға болады.

Near the village of Birżebbuġa is Għar Dalam, meaning a dark cave. Għar Dalam Cave is a highly important site, as it was here that the earliest evidence of human presence on Malta was discovered. Artefacts date back to the Neolithic Period some 7,400 years ago. The display area consists of two parts: the cave and the museum, which exhibit a remarkable wealth of finds from animal bones to human artefacts. An overlaying river running at right angles formed the cave. It is some 144 metres deep, but only the first fifty metres are open to visitors. The lowermost layers, more than 500,000 years old, contain the fossil bones of dwarf elephants, hippopotami, micro mammals and birds. Above the pebble layer is the so called ‘deer’ layer, dating to around 18,000 years ago. The top layer dates to less than 10,000 years and holds evidence of the first humans on the Island. Experts hold that these remains suggest that the Islands were once a land bridge to continental Europe. Other remains include those of a prehistoric temple or settlement, Borġ in Nadur, which dates from the Bronze Age. The settlement was fortified with a large stone wall, still visible today. These temple ruins are important because they reveal not only a four apse temple (c.2000 BC), but an authentic, fortified Bronze Age domestic settlement. The remains of a large, defensive wall lie nearby, running across the head of a promontory between two valleys leading down to two bays. The wall was built facing inland. The village would have had the sea to its back. This logistic situation leads scholars to believe that the people living in the village were more afraid of being attacked by invaders by land rather than from the sea. Traces of Bronze Age huts were discovered lying just behind the wall. The depth of the deposits was very shallow, covering the remains of the Temple Period. Archaeologists have found evidence that shows that the Neolithic population became extinct and the islands were uninhabited. Archaeologists think that this could have been due to no agricultural produce, civil warfare, or the Neolithic population being murdered by war like tribes. Archaeologists have uncovered the remains of the three apses (semi circular rooms) of the temple. Beyond the main entrance, there is a wide elliptical area about 25 m long and 15 m wide. Only the Trilithon Entrance remains. Visits to these sites can be arranged by appointment. Birżebbuġa also has cart ruts that lead into the sea and run along the sea floor. A Roman villa can be found across the valley from Għar Dalam, at Ta' Kaċċatura.

Көлік

Валеттадан Биржабугаға жету үшін 82, 80 немесе X4 автобусына міну керек. X4 автобусы Биржабугаға әр 30 минут сайын, 80 автобусы сағатына бір рет, ал 82 автобусы жұмыстың қызу уақытында әр 15 минут сайын, ал қалған уақытта 20-30 минут сайын қатынайды. Біржабуга арқылы өтетін тағы екі бағыт бар: 210 бағыты Матер-Дей ауруханасына және Мальта университетіне қатынайды, ал 119 бағыты Біржабуга арқылы өтіп, Мальта халықаралық әуежайында және Марсаскалада аяқталады.

Елтаңба

Біржебұжаның гербінде ақ түсті фонда көк шеврон және зәйтүн бұтағы бейнеленген. Көк түс Жерорта теңізінің жақын маңайдағы суларын, ал зәйтүн бұтағы бұрынғы кездегі жергілікті экономика үшін зәйтүннің үлкен маңыздылығын көрсетеді.

Спорт

Бұл жерде бірнеше футбол командасы бар. Біржеббуға Сент-Питерс ФК қазіргі уақытта Мальта Ұлттық Аматорлық Лигасының А тобында (бұрынғы Мальта Екінші дивизиясы мен Мальта Үшінші дивизиясы біріктірілгеннен кейін) өнер көрсетеді, көп жыл бойы Мальта футболының төменгі сатысында болғаннан кейін. Біржеббуға Сент-Питерс клубының жоғары деңгейдегі лигасы Мальта Бірінші дивизиясы болды. Клуб 2010 жылы лиганың кеңеюіне байланысты осы дивизионға көтерілді, бірақ кейіннен 2015 жылы төмен дивизионға жіберілді. Ересектер командасынан басқа, клубтың өркендеп жатқан жасөсперімдер мектебі бар, оны Біржеббуға Виндмиллс ФК басқарады. Біржеббуға Сент-Питерс 2011 жылдан бері Мальта Футзал Төртінші дивизиясының А секциясында өнер көрсететін, жаңа құрылған Біржеббуға Сент-Питерс ФК Футзал командасымен де ынтымақтастық жасайды. Бұл клубтардан өзге, "Біржеббуға Тайгерс" ФК деген әуесқой футбол командасы да бар. Біржеббуғаның өз су полосы командасы да бар, ол Мальта Су полосы Бірінші дивизиясында ойнайды. Сонымен қатар, Біржеббуғада Мальта Боччи Федерациясы Лигасының Екінші дивизиясында өнер көрсететін "Боччи" клубы да бар.