Аналитикалық философиядағы талдау әдістері

Кіріспе

Аналитикалық дәстүрдегі философтар әдетте қолданатын әр түрлі әдістер бар. Философиялық талдау – бұл философиялық мәселелерді «бөлшеуге» (яғни талдауға) арналған, аналитикалық дәстүрдегі философтар көбінесе қолданатын әдістердің бірі. Осы әдістердің ең бастысы – ұғымдарды талдау (ол ұғымдық талдау деп аталады).

Талдау әдісі

Талдау философиядағы аналитикалық дәстүрге тән болғанымен, талдау нысаны (анализиандум) көбінесе өзгереді. Философтар өз еңбектерінде әртүрлі салаларға назар аударуы мүмкін. Бірі тілдік құбылыстарды, мысалы, сөйлемдерді, ал екіншісі психологиялық құбылыстарды, мысалы, сезімдік деректерді талдауы мүмкін. Дегенмен, ең маңызды талдаулар тұжырымдар немесе пікірлер бойынша жасалады және тұжырымдық талдау деп аталады (Foley 1996). А.К. Юинг философиялық талдаудың екі түрін ажыратты. Біріншісі – «белгілі бір мәлімдеме жасаған адамдар әдетте не білдіргісі келеді», ал екіншісі – «мәлімдемеде айтылған жалғастырушылардың қасиеттері, қатынастары және түрлері». Мысал ретінде ол «Мен ағаш көремін» деген мәлімдемені келтіреді, оны күнделікті адамның не білдіргісі келетіні тұрғысынан немесе метафизикалық тұрғыдан, репрезентационизмді тұжырымдай отырып талдауға болады. Тұжырымдық талдау негізінен ұғымды құрайтын бөліктерге бөліп, немесе талдау арқылы белгілі бір философиялық мәселені жақсырақ түсіну үшін, осы ұғымды анықтаудан (Beaney 2003) тұрады. Мысалы, философиядағы ерік бостандығының мәселесі әртүрлі негізгі ұғымдарды қамтиды, соның ішінде еркіндік, моральдық жауапкершілік, детерминизм, мүмкіндік және т.б. Тұжырымдық талдау әдісі мұндай мәселеге қатысты негізгі ұғымдарды бөліп қарастырып, олардың өзара әрекеттесуін зерттеуге бейім. Осылайша, ерік бостандығы детерминизм доктринасымен үйлесімді ме деген ұзақ пікірталас барысында бірнеше философтар үйлесімділік немесе үйлесімсіздік туралы пікір білдіру үшін тиісті ұғымдарды талдауды ұсынды. Тұжырымдық талдаудың ең жақсы мысалын Бертран Рассел өзінің сипаттамалар теориясында келтіреді. Рассел нақты сипаттамаларды (мысалы, «Ең биік тыңшы») қамтитын, бірегей тұлғаны анықтайтын және белгісіз сипаттамаларды (мысалы, «бір тыңшы») қамтитын, бірнеше тұлғаны анықтайтын ұғымдарды талдауға тырысты. Расселдің нақты сипаттамаларды талдауын мысал ретінде алайық. Сырттай қарағанда, нақты сипаттамалар пікірдің стандартты тақырып-предикат пішіміне ие. Мысалы, «Францияның қазіргі королі шашты» деген пікір «Францияның қазіргі королі» тақырыбына «шаштығын» жатқызады. Алайда, Рассел бұл мәселенің қиын екенін атап өтті, себебі Францияның қазіргі королі жоқ (Франция енді монархия емес). Әдетте, стандартты тақырып-предикат пішіміндегі пікірдің дұрыс немесе жалған екенін анықтау үшін тақырыптың предикаттың кеңеюіне кіретінін тексереді. Егер тақырып предикаттың кеңеюіне кірсе, пікір дұрыс болады. Мәселе мынада, Францияның қазіргі королі жоқ, сондықтан Францияның қазіргі королін шашты заттардың немесе шашты емес заттардың тізімінде табу мүмкін емес. Демек, «Францияның қазіргі королі шашты» деген пікірдің дұрыс немесе жалған екені анықталмайды. Алайда, тиісті ұғымдар мен пікірлерді талдап, Рассел нақты сипаттамалардың шын мәнінде тақырып-предикат пішіміндегі пікірлерді білдірмейтінін, керісінше, экзистенциалды түрде сандық пікірлерді білдіретінін ұсынды. Осылайша, Расселдің сипаттамалар теориясына сәйкес «Францияның қазіргі королі» дегені «Қазір Францияның королі болып табылатын бір адам бар, мұндай адам тек бір ғана, және ол адам шашты» деп талданады. Енді пікірдің шындығын анықтауға болады. Шындығында, ол жалған, себебі қазір Франция королі болып табылатын бірегей адам жоқ және ол шашты, себебі қазір Франция королі жоқ (Bertolet 1999).

While analysis is characteristic of the analytic tradition in philosophy, what is to be analyzed (the analysandum) often varies. In their papers, philosophers may focus on different areas. One might analyze linguistic phenomena such as sentences, or psychological phenomena such as sense data. However, arguably the most prominent analyses are written on concepts or propositions and are known as conceptual analysis (Foley 1996). A. C. Ewing distinguished between two forms of philosophical analysis. The first is "what the persons who make a certain statement usually intend to assert" and the second "the qualities, relations and species of continuants mentioned in the statement". As an illustration he takes the statement "I see a tree", this statement could be analysed in terms what the everyday person intends what they say this or it could be analysed metaphysically by asserting representationalism. Conceptual analysis consists primarily in breaking down or analyzing concepts into their constituent parts in order to gain knowledge or a better understanding of a particular philosophical issue in which the concept is involved (Beaney 2003). For example, the problem of free will in philosophy involves various key concepts, including the concepts of freedom, moral responsibility, determinism, ability, etc. The method of conceptual analysis tends to approach such a problem by breaking down the key concepts pertaining to the problem and seeing how they interact. Thus, in the long standing debate on whether free will is compatible with the doctrine of determinism, several philosophers have proposed analyses of the relevant concepts to argue for either compatibilism or incompatibilism. A famous example of conceptual analysis at its best is given by Bertrand Russell in his theory of descriptions. Russell attempted to analyze propositions that involved definite descriptions (such as "The tallest spy"), which pick out a unique individual, and indefinite descriptions (such as "a spy"), which pick out a set of individuals. Take Russell's analysis of definite descriptions as an example. Superficially, definite descriptions have the standard subject predicate form of a proposition. For example, "The present king of France is bald" appears to be predicating "baldness" of the subject "the present king of France". However, Russell noted that this is problematic, because there is no present king of France (France is no longer a monarchy). Normally, to decide whether a proposition of the standard subject predicate form is true or false, one checks whether the subject is in the extension of the predicate. The proposition is then true if and only if the subject is in the extension of the predicate. The problem is that there is no present king of France, so the present king of France cannot be found on the list of bald things or non bald things. So, it would appear that the proposition expressed by "The present king of France is bald" is neither true nor false. However, analyzing the relevant concepts and propositions, Russell proposed that what definite descriptions really express are not propositions of the subject predicate form, but rather they express existentially quantified propositions. Thus, "The present king of France" is analyzed, according to Russell's theory of descriptions, as "There exists an individual who is currently the king of France, there is only one such individual, and that individual is bald." Now one can determine the truth value of the proposition. Indeed, it is false, because it is not the case that there exists a unique individual who is currently the king of France and is bald—since there is no present king of France (Bertolet 1999).

Сын

Талдау әдісі қазіргі заманғы аналитикалық философияға тән болғанымен, оның мәртебесі тіпті аналитикалық философтар арасында да үлкен дау-дамай тудырып отыр. Аналитикалық әдіске қазіргі кездегі бірнеше сын-пікірлер В.В. Куиннің аналитикалық-синтетикалық айырмашылықты мойындамауынан туындайды. Куиннің сын-пікірлері кеңінен танымал болғанымен, ол өте даулы. Сонымен қатар, аналитикалық әдіс ұғымдардың белгілі бір анықтамалық құрылымына сүйенетіндей, сондықтан ұғымды қолдану үшін қажетті және жеткілікті шарттар беруге болады. Мысалы, «бакалавр» ұғымы көбінесе «үйленбеген» және «еркек» ұғымдарынан тұратын компоненттер ретінде талданады. Осылайша, «бакалавр» сөзінің анықтамасы немесе талдауы – үйленбеген еркек деп есептеледі. Бірақ, кейбіреулер бұл қажетті және жеткілікті шарттардың барлық жағдайда қолданылмайтынына алаңдауы мүмкін. Мысалы, Витгенштейн тіл (мысалы, «бакалавр» сөзі) әртүрлі мақсаттарда және шексіз көп жолдармен қолданылады деп айтады. Витгенштейннің атақты тезисі мағына қолдану арқылы анықталады дейді. Яғни, әрбір жағдайда «бакалавр» сөзінің мағынасы оның қолданылу контексімен анықталады. Егер бұл сөздің әртүрлі қолданылу контексінде әртүрлі мағынаны білдіретінін көрсету мүмкін болса, онда оның мағынасын «үйленбеген адам» деп анықтай алмайтын жағдайлар осы талдау әдісіне қарсы мысалдар болып табылады. Бұл – анықтамаларды сынға алудан туындаған аналитикалық әдісті сынға алудың бір ғана мысалы. Мұндай сын-пікірлер тағы да бар (Марголис және Лоуренс, 2006). Бұл сынның негізінен Витгенштейннің «Философиялық зерттеулерімен» басталғаны жиі айтылады. Талдау әдісіне қатысты үшінші сын негізінен интуицияға қатысты психологиялық сын-тексерулерден туындайды. Аналитикалық әдістің маңызды бөлігі – «интуициялық тесттер» арқылы ұғымдарды талдауды қамтиды. Философтар көбінесе ой эксперименттері туралы өздерінің интуицияларына сүйене отырып, әртүрлі ұғымдық талдауларды негіздеуге бейім. (Интуиция және рефлексивті тепе-теңдікке қатысты талдау туралы дау туралы қазіргі эсселер жинағы үшін ДеПол мен Рамзи, 1998 ж. қараңыз.) Қысқасы, кейбір философтар аналитикалық әдіс (әсіресе ұғымдық талдау) философияның мәнін анықтайды және оның өзегі болып табылады деп санайды, мысалы, Джексон (1998), Чалмерс (1996) және Беалер (1998). Алайда, кейбір философтар талдау әдісінің мәселелі екенін айтады, мысалы, Стич (1998) және Рамзи (1998). Бірақ, кейбіреулер орташа позицияны ұстанады және талдау көбінесе жемісті зерттеу әдісі болғанымен, философтар тек талдау әдісімен шектелуі керек емес деп санайды.

While the method of analysis is characteristic of contemporary analytic philosophy, its status continues to be a source of great controversy even among analytic philosophers. Several current criticisms of the analytic method derive from W. V. Quine's famous rejection of the analytic–synthetic distinction. While Quine's critique is well known, it is highly controversial. Further, the analytic method seems to rely on some sort of definitional structure of concepts, so that one can give necessary and sufficient conditions for the application of the concept. For example, the concept "bachelor" is often analyzed as having the concepts "unmarried" and "male" as its components. Thus, the definition or analysis of "bachelor" is thought to be an unmarried male. But one might worry that these so called necessary and sufficient conditions do not apply in every case. Wittgenstein, for instance, argues that language (e. g., the word 'bachelor') is used for various purposes and in an indefinite number of ways. Wittgenstein's famous thesis states that meaning is determined by use. This means that, in each case, the meaning of 'bachelor' is determined by its use in a context. So if it can be shown that the word means different things across different contexts of use, then cases where its meaning cannot be essentially defined as 'unmarried man' seem to constitute counterexamples to this method of analysis. This is just one example of a critique of the analytic method derived from a critique of definitions. There are several other such critiques (Margolis & Laurence 2006). This criticism is often said to have originated primarily with Wittgenstein's Philosophical Investigations. A third critique of the method of analysis derives primarily from psychological critiques of intuition. A key part of the analytic method involves analyzing concepts via "intuition tests". Philosophers tend to motivate various conceptual analyses by appeal to their intuitions about thought experiments. (See DePaul and Ramsey (1998) for a collection of current essays on the controversy over analysis as it relates to intuition and reflective equilibrium.) In short, some philosophers feel strongly that the analytic method (especially conceptual analysis) is essential to and defines philosophy—e. g. Jackson (1998), Chalmers (1996), and Bealer (1998). Yet, some philosophers argue that the method of analysis is problematic—e. g. Stich (1998) and Ramsey (1998). Some, however, take the middle ground and argue that while analysis is largely a fruitful method of inquiry, philosophers should not limit themselves to only using the method of analysis.