Наполеонның Иллирия провинциясы: Француз империясының құрамындағы аймақ
Illyrian Provinces
Наполеонның билігімен 1809-1814 ж. құрылған Иллирия провинциясы – Гориция, Триест, Словения, Хорватия, Австрия, Черногория аймақтарын қамтыған Францияның бір бөлігі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бірінші француз империясының провинциясы
Province of the First French Empire
Ильрия провинциялары – 1809 жылдан 1814 жылға дейін Наполеон билігі кезінде Францияның автономды провинциясы болған. Бұл провинция қазіргі Гориция мен Триест қалаларын, сондай-ақ Словения, Хорватия, Австрия және Черногорияның бір бөлігін қамтыды. Оның астанасы Словениядағы Любляна (Лайбах, Лайбах) қаласы болды. Провинция алты департаменттен тұрды, сол кездегі Франция аумағының салыстырмалы түрде үлкен бөлігін құрады. Хорватияның бір бөлігі Азаматтық Хорватия және Әскери Хорватия болып бөлінді. Біріншісі француз иммигранттары мен хорваттардың тұруына арналған, ал екіншісі Осман империясын бақылау үшін әскери база ретінде пайдаланылды. 1809 жылы Наполеон Бонапарт Бесінші коалиция соғысындағы маңызды жеңістерінен кейін Аустрия империясын өзінің аумағының бір бөлігін беруге мәжбүр етті және өзінің Grande Armée армиясымен аймақты басып алды. Бонапарттың мақсаты – Францияға қосылған жерлер арқылы Австрияның Жерорта және Адриатика теңіздеріне қол жеткізуін бақылау және империясын шығысқа қарай кеңейту болды. Бонапарт француз бюрократиясы, мәдениеті мен тілін тарату үшін төрт губернатор тағайындады. Ең танымал және ықпалды губернатор – Аугуст де Мармон болды, ол аймақта Бонапарттың тапсырмаларын орындады. Мармоннан кейін Анри Гатьен Бертран (1811–12), Жан Андош Жуно (1812–13) және Жозеф Фуше (1813–14) губернаторлық қызметін атқарды. Мармон бүкіл аймаққа Наполеон кодексін енгізіп, инфрақұрылымды кеңейтуге жетекшілік етті. 1810 жылы француз билігі Хорватия мен Словенияда орталық мектептер құрды. Мемлекеттер өз тілдерінде сөйлеуге және жұмыс істеуге рұқсат алғанмен, француз тілі ресми тіл ретінде белгіленді және мемлекеттік басқарудың көп бөлігі осы тілде жүргізілді. Француз үкіметінің кезінде провинцияларға үлкен үлес қосылды, тіпті 1813-1814 жылдары Аустрия империясы аймақты қайта басып алғаннан кейін де. Наполеон ұлттық сананы арттырып, бостандық пен саяси реформаларды енгізді. Ол заң алдындағы теңдік, еркектерге міндетті әскери қызмет, бірыңғай салық жүйесін енгізді, белгілі бір салық жеңілдіктерін жойды, қазіргі заманғы басқару жүйесін құрды, шіркеу мен мемлекетті бөліп, сот жүйесін мемлекеттік басқаруға бағындырды. Бұл аймақтағы француздықтардың болуы француз мәдениетінің таралуына және Ильрия қозғалысының құрылуына әкелді.
The Illyrian Provinces were an autonomous province of France during the First French Empire that existed under Napoleonic Rule from 1809 to 1814. The province encompassed modern day Gorizia and Trieste, and parts of Slovenia, Croatia, Austria and Montenegro. Its capital was Ljubljana (Laybach, Laibach) in Slovenia. It encompassed six départements, making it a relatively large portion of territorial France at the time. Parts of Croatia were split up into Civil Croatia and Military Croatia, the former served as a residential space for French immigrants and Croatian inhabitants and the latter as a military base to check the Ottoman Empire. In 1809, Napoleon Bonaparte invaded the region with his Grande Armée after key wins during the War of the Fifth Coalition forced the Austrian Empire to cede parts of its territory. Integrating the land into France was Bonaparte's way of controlling Austria's access to the Mediterranean and Adriatic Sea and expanding his empire east. Bonaparte installed four governors to disseminate French bureaucracy, culture, and language. The most famous and influential governor was Auguste de Marmont, who undertook the bulk of Bonaparte's bidding in the area. Marmont was succeeded by Henri Gatien Bertrand (1811–12), Jean Andoche Junot (1812–13), and Joseph Fouché (1813–14). Marmont pushed the Code Napoléon throughout the area and led a vast infrastructural expansion. During 1810, the French authorities established the Écoles centrales in Croatia and Slovenia. Although the respective states were allowed to speak and work in their native languages, French was designated as the official language and much of the federal administration was conducted as such. French rule contributed significantly to the provinces even after the Austrian Empire recovered the area in 1813 1814. Napoleon introduced a greater national self confidence and awareness of freedoms, as well as numerous political reforms. He introduced equality before the law, compulsory military service for men, a uniform tax system, abolished certain tax privileges, introduced modern administration, separated church and state and nationalized the judiciary. French presence in this region saw to a diffusion of French culture and the creation of the Illyrian Movement.
Тарих
Габсбург монархиясы билеген Словен жерлерін алғаш рет 1797 жылы наурыз айында генерал Наполеон Бонапарт басқарған Тарвис шайқасынан кейін француз революциялық армиясы басып алды. Осы жаулау үлкен азаматтық толқуларға әкелді. Жан Батист Бернадоттың басшылығымен француз әскерлері алаңдаған халықты тыныштандыруға тырысты, осы мақсатта словен тілінде де жарияланған арнайы хабарламалар шығарды. Француз армиясы шегіне бастағанда, 1797 жылдың 28 сәуірінде генерал Бонапарт және оның сүйемелдеушілері Люблянада тоқтады. 1805 жылғы Аустерлиц шайқасы мен Прессбург бейбіт шартынан кейін француз әскерлері словен аумағының тағы бір бөлігін басып алды. Француз әскерін жабдықтау және жоғары соғыс салығы басып алынған аумақтардағы халыққа ауыр жүк болды. 1808 жылдың маусым айында провинциялық бригадалар құрылды және жаңа соғысқа кең ауқымды дайындық жүргізілді, бірақ бұл Наполеонның Ұлы Армиясын тоқтата алмады. Ол 1809 жылдың 6 шілдесінде Ваграм шайқасында австриялық әскерлерді толық жеңіске ұшыратты. Австрия жеңілгеннен кейін, 1809 жылдың 14 қазанында Шёнбрунн шарты бойынша Ильрия провинциялары құрылды. Осы шарт бойынша Австрия империясы Француз империясына Батыс ("Жоғарғы") Каринтияның аумақтарын (Шығыс Тирольдегі Лиенцпен бірге), Карниола, Гориция және Градиска, Императорлық Триест еркін қаласын, Истрия маркасын және Сава өзенінің оңтүстік-батысындағы хорват жерлерін өткізді. Адриатика теңізінің солтүстігінде және шығысында орналасқан бұл аумақтар 1797 жылғы Кампо-Формио шарты бойынша Австрияға қосылған Далмация және Истрияның бұрынғы венециялық территорияларымен, сондай-ақ 1805 және 1808 жылдары Наполеонның Италия Корольдігіне өткен Рагуза Республикасымен біріктірілді. 1813 жылдың тамызында Австрия империясы Францияға қайтадан соғыс жариялады. Кристоф фон Латтерман және Франц Томасих басқарған австриялық әскерлер Ильрия провинцияларына басып кірді. Латтерман солтүстік бөліктерде, ал Томасич Далмацияға шабуыл жасады. 29 қазанда стратегиялық маңызы бар Триест порты басып алынды. Француз армиясындағы хорват әскерлері жақтарын ауыстырды. Зара (қазіргі Задар) 1813 жылдың 6 желтоқсанында 34 күндік қоршаудан кейін австриялық және британдық күштерге берілді. Дубровник және Котор аймақтарындағы жергілікті көтерілістер француздарды қалаларға шегінуге мәжбүр етті. Котор шығанағы аймағындағы көтеріліске Черногория күштері көмектесті. Британдық теңіз күштерінің келуі Которды қоршауға әкеп соқты, нәтижесінде француз гарнизоны 1814 жылдың 3 қаңтарында капитуляциялады. Дубровник аймағында Республиканың қайта құруына үмітпен уақытша Рагусан әкімшілігі құрылды. Дубровник қоршауынан кейін француз гарнизоны 1814 жылдың 27 қаңтарында капитуляциялады, осылайша Ильрия провинцияларындағы француз үкімдігі аяқталды. Париж шарты (1814 жылдың 30 мамыры) француз территориясын 1792 жылғы шекараларына дейін қысқартты. Котор шығанағы аймағында австриялық күштердің пайда болуы Черногорияның епископ-принцін 11 маусымда аумақты австриялық әкімшілікке тапсыруға мәжбүр етті. 1815 жылғы Ватерлоо шайқасының нәтижесінде британдықтар шілде айында Далмация аралдарынан шығып кетті, осы аралдарды австриялық одақтастарына тапсырды.
The Slovene Lands, ruled by the Habsburg monarchy, were first occupied by the French Revolutionary Army after the Battle of Tarvis in March 1797, led by General Napoleon Bonaparte. The occupation caused huge civil disturbances. The French troops under the command of General Jean Baptiste Bernadotte tried to calm the worried population by issuing special public notices that were published also in Slovene. During the withdrawal of the French army, the commanding general Bonaparte and his escort made a stop in Ljubljana on April 28, 1797. Upon the 1805 Battle of Austerlitz and the Peace of Pressburg, French troops once again occupied parts of Slovene territory. Supply of the French troops and steep war dues were a huge burden for the population of the occupied territories. The foundation of the provincial brigades in June 1808 and extensive preparations for the new war did not stop Napoleon's Grande Armée, which completely defeated the Austrian troops at the Battle of Wagram on July 6, 1809. After the Austrian defeat, the Illyrian Provinces were created by the Treaty of Schönbrunn on 14 October 1809, when the Austrian Empire ceded the territories of western ("Upper") Carinthia with Lienz in the East Tyrol, Carniola, Gorizia and Gradisca, the Imperial Free City of Trieste, the March of Istria, and the Croatian lands southwest of the river Sava to the French Empire. These territories lying north and east of the Adriatic Sea were amalgamated with the former Venetian territories of Dalmatia and Istria, annexed by Austria in the 1797 Treaty of Campo Formio, and the former Republic of Ragusa, which all had just been adjudicated to the Napoleonic Kingdom of Italy in 1805 and 1808, into the Illyrian Provinces, technically part of France. In August 1813, the Austrian Empire again declared war on France. Austrian troops led by generals Christoph von Lattermann and Franz Tomassich invaded the Illyrian Provinces. Lattermann operated in northern parts, wile Tomassich invaded Dalmatia. The strategic port of Trieste was taken on 29 October. Croat troops enrolled in the French army switched sides. Zara (now called Zadar) surrendered to Austrian and British forces after a 34 day siege on 6 December 1813. In the regions of Dubrovnik and Kotor local insurrections forced the French to retreat into the cities. Insurrection in the Bay of Kotor region was aided by Montenegrin forces. Arrival of British naval forces led to the siege of Kotor, forcing French garrison to surrender on 3 January 1814. In the region of Dubrovnik, a provisional Ragusan administration was established, hoping for the restoration of the Republic. After the Siege of Dubrovnik, the French garrison surrendered on 27 January 1814, thus effectively ending French rule in the Illyrian Provinces, while the Treaty of Paris (30 May 1814) formally reduced French territory to the 1792 borders. The appearance of Austrian forces in the Bay of Kotor region caused the Prince Bishop of Montenegro to turn over the territory to Austrian administration on 11 June. The British withdrew from the Dalmatian islands as the final part of the handover of these islands to their Austrian allies in July 1815, following the conclusion of the Battle of Waterloo.
Мұра
Француз билігі Ильрия провинцияларында қысқа ғана уақытқа созылса да, халықтың кең қолдауын алмады, бірақ ұлттық өзіне сенімділікті және, әсіресе словен жерлерінде, еркіндіктерге деген сананы арттыруға маңызды үлес қосты. Наполеон билігі мен Ильрия провинцияларына қатысты пікір 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында, либералды хорват және словен зиялылары француздарды австриялық биліктен құтқарушы ретінде мақтаған кезде едәуір өзгерді. Бүгінде Ильрия провинцияларының шақырылған кезеңі бостандық, теңдік және бауырластық принциптеріне деген сананы күшейтудің бастауы болды деп айтуға болады. Вена конгресі Австрияның бұрынғы Ильрия провинцияларын иеленуін бекітті. 1816 жылы олар Далмация мен Хорватиясыз, бірақ бүкіл Каринтиямен бірге Ильрия Корольдігі ретінде қайта құрылды, ол ресми түрде 1849 жылы ғана таратылды, тіпті хорват аудандарының азаматтық басқаруы 1822 жылы венгр басқаруына берілген болатын. Француздар мен император Наполеон туралы естелік хорват және словен дәстүрлерінде, халықтық өнерде және халық әндерінде сақталған. Француздардың хорват және словен аймақтарында болуы француз текті әулеттік есімдер мен үй аттарында, фрескаларда және француз әскерін бейнелейтін басқа да суреттерде, сондай-ақ қозғалмайтын мәдени мұрада (жолдар, көпірлер, фонтандар) көрінеді. 1929 жылы Люблянада ұлттық салтанат өтті, оның аясында Француз революциясы алаңында Наполеон мен Ильрияға ескерткіш орнатылды. Бұл оқиға Янко Равникпен түсірілді. Сплит қаласының орталық көшелерінің бірі Маршал Мармонттың құрметіне, оның Далмациядағы прогрессивті билігін бағалау үшін аталды.
Although French rule in the Illyrian Provinces was short lived and did not enjoy great popular support, it significantly contributed to greater national self confidence and awareness of freedoms, especially in the Slovene lands. The opinion of Napoleon's rule and the Illyrian Provinces changed significantly at the end of the 19th century and the beginning of the 20th century, when liberal Croatian and Slovene intellectuals began to praise the French for liberation from Austrian rule. It could also be established today that the short period of the Illyrian Provinces marked the beginning of an enhanced awareness of the principles of liberty, equality and fraternity. The Congress of Vienna confirmed Austria in the possession of the former Illyrian Provinces. In 1816 they were reconstituted without Dalmatia and Croatia, yet now with all of Carinthia, as a Kingdom of Illyria, which was formally abolished only in 1849, even though the civil administration of the Croatian districts had already been placed under Hungarian administration in 1822. The memory of the French and of the Emperor Napoleon is embedded in Croatian and Slovene traditions, in their folk art and folk songs. The presence of the French on Croatian and Slovene territories reflects also in the surnames and house names of French origin, in frescoes, and other paintings depicting French soldiers as well as in rich immovable cultural heritage (roads, bridges, fountains). In 1929, a national ceremony was held in Ljubljana during which a monument was erected to Napoleon and Illyria at French Revolution Square. It was filmed by Janko Ravnik. One of the central streets in Split city centre is named after Marshal Marmont, in appreciation of his enlightened rule in Dalmatia.