Кіріспе

Неміс философы, логигі және математигі (1848–1925); еңбектің атауы = Begriffsschrift (1879) Арифметика негіздері (1884) Арифметиканың негізгі заңдары (1893–1903); диссертация1 атауы = Ueber eine geometrische Darstellung der imaginären Gebilde in der Ebene (Жазықтықтағы қиял формаларының геометриялық бейнеленуі туралы) диссертация1 URL = http://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/goToPage/bsb11160343.html?pageNo=2 диссертация1 жылы = 1873 диссертация2 атауы = Rechnungsmethoden, die sich auf eine Erweiterung des Größenbegriffes gründen (Өлшем ұғымын кеңейтуге негізделген есептеу әдістері) диссертация2 URL = https://www.worldcat.org/title/rechnungsmethoden-die-sich-auf-eine-erweiterung-des-groenbegriffes-grunden/oclc/314507606 диссертация2 жылы = 1874 ғылыми жетекші = Эрнст Кристиан Юлиус Шеринг (PhD диссертациясының жетекшісі) академиялық жетекшілер = Рудольф Фридрих Альфред Клебш белгілі студенттер = Рудольф Карнап Фридрих Людвиг Готтлоб Фреге (; 8 қараша 1848 – 26 шілде 1925) – неміс философы, логигі және математигі. Ол Йена университетінде математика профессоры болды және көптеген адамдар оны тіл, логика және математика философиясына ден қойған аналитикалық философияның негізін қалаушы деп санайды. Өмірінде көпшілік назарына ілікпегенімен, Джузеппе Пеано (1858–1932), Бертран Рассел (1872–1970) және, белгілі бір деңгейде, Людвиг Витгенштейн (1889–1951) оның еңбектерін философтардың келешек буындарына таныстырды. Фреге Аристотельден бері ең ұлы логик және математиканың ең терең ойшылдарының бірі саналады. Оның үлесіне қазіргі заманғы логиканың «Бегрифсшрифт» еңбегінде және математика негіздерін зерттеудегі еңбектері жатады. Оның «Арифметика негіздері» кітабы логицизм жобасының маңызды еңбегі болып табылады және Майкл Даммет тілдік бұрылысты анықтау үшін оны сілтеме жасайды. Оның «Мағына және сілтеме туралы» және «Ой» атты философиялық мақалалары да кеңінен қолданылады. Біріншісі екі түрлі мағына және сипаттамалық туралы сөз етеді. «Негіздерде» және «Ойда» Фреге сандар және пікірлерге қатысты психологиялық тұжырымдамаға немесе формализмге қарсы Платонның пікірін қорғайды.

Балалық шағы (1848-69)

Фреге 1848 жылы Висмар қаласында, Мекленбург-Шверинде (қазіргі Мекленбург-Ворпомерннің бір бөлігі) дүниеге келген. Оның әкесі Карл (Карл) Александр Фреге (1809–1866) қайтыс болғанға дейін қыздар гимназиясының негізін қалаушысы және директоры болды. Карл қайтыс болғаннан кейін, мектепті Фрегенің анасы, Аугуста Вильгельмина Софи Фреге (Биаллоблотцки тегінен, 12 қаңтар 1815 – 14 қазан 1898) басқарды; оның анасы Филипп Меланхтонның ұрпағы Аугуста Амалия Мария Баллхорн болса, әкесі Иоганн Генрих Зигфрид Биаллоблотцки 17 ғасырда Польшадан кеткен поляк ақсүйек отбасының ұрпағы еді. Фреге лютеран дінін ұстанды. Бала кезінде Фреге болашақ ғылыми мансабына жол сілтейтін философиялармен кездесті. Мысалы, оның әкесі 9–13 жастағы балаларға арналған неміс тілі оқулығын жазды, ол Hülfsbuch zum Unterrichte in der deutschen Sprache für Kinder von 9 bis 13 Jahren (2-ші басылым, Висмар 1850; 3-ші басылым, Висмар және Людвигслуст: Hinstorff, 1862) (9-13 жастағы балаларға неміс тілін үйретуге арналған көмекші кітап) деп аталып, оның бірінші бөлімі тілдің құрылымы мен логикасына арналған еді. Фреге оқып, 1869 жылы бітірді. Оның ұстазы Густав Адольф Лео Саксе (5 қараша 1843 – 1 қыркүйек 1909), ақын, Фрегенің болашақ ғылыми мансабын анықтауда маңызды рөл атқарды және оны Йена университетінде оқуын жалғастыруға ынталандырды.

Университеттегі оқу (1869-74)

Фреге 1869 жылдың көктемінде Солтүстік Германия Конфедерациясының азаматы ретінде Йена университетіне оқуға түсті. Оқудың төрт семестрінде ол шамамен жиырмадай курсқа қатысты, олардың көпшілігі математика және физика пәндерінен болды. Оның ең маңызды ұстазы Эрнст Карл Аббе (1840–1905; физик, математик және өнертапқыш) еді. Аббе гравитация теориясы, гальванизм және электродинамика, күрделі айнымалылардың функцияларының күрделі талдау теориясы, физиканың қолданбалары, механиканың таңдалған бөлімдері және қатты денелердің механикасы туралы дәрістер оқыды. Аббе Фреге үшін тек ұстаз ғана емес, сенімді дос болды және Carl Zeiss AG оптикалық фирмасының директоры ретінде Фрегенің мансабын ілгерілетуге мүмкіндік алды. Фреге бітіргеннен кейін олар тығыз хат алмасып жүрді. Оның басқа да көрнекті университет оқытушылары: Кристиан Филипп Карл Снелл (1806–86; пәндері: геометрияда шексіз кішкентай есептеулерді қолдану, жазықтықтың аналитикалық геометриясы, аналитикалық механика, оптика, механиканың физикалық негіздері); Герман Карл Юлиус Трауготт Шеффер (1824–1900; аналитикалық геометрия, қолданбалы физика, алгебралық талдау, телеграф және басқа да электрондық машиналар туралы); және философ Куно Фишер (1824–1907; Кант және сын тұрғысынан философия). 1871 жылдан бастап Фреге неміс тіліндегі елдердегі математика бойынша жетекші университет саналатын Геттингенде оқуын жалғастырды, онда ол Рудольф Фридрих Альфред Клебштің (1833–72; аналитикалық геометрия), Эрнст Кристиан Юлиус Шерингтің (1824–97; функциялар теориясы), Вильгельм Эдуард Вебердің (1804–91; физикалық зерттеулер, қолданбалы физика), Эдуард Рике (1845–1915; электр теориясы) және Герман Лотце (1817–81; дін философиясы) дәрістеріне қатысты. Есейген Фреге философиясының көптеген доктриналары Лотцедегілермен сабақтас; Лотценің дәрістеріне қатысқаннан кейін Фрегеге тікелей әсер еткені жоқ па деген мәселе ғылыми пікірталас тудырып отыр. 1873 жылы Фреге Эрнст Кристиан Юлиус Шерингтің жетекшілігімен "Ueber eine geometrische Darstellung der imaginären Gebilde in der Ebene" ("Жазықтықтағы жорамал пішіндердің геометриялық бейнеленуі туралы") тақырыбында диссертация қорғап, доктор ғылымын алды, онда ол проективтік геометрияның шексіз алыс (жорамал) нүктелерінің математикалық интерпретациясы сияқты геометриядағы негізгі мәселелерді шешуге тырысты. Фреге 1887 жылдың 14 наурызында Маргарет Катарина София Анна Лизебергке (15 ақпан 1856 – 25 маусым 1904) үйленді.

Мағынасы мен сілтемесі

Фреге 1892 жылы "Сенс және сілтеме туралы" ("Über Sinn und Bedeutung") атты еңбегінде өзінің сенс ("Sinn") мен сілтеме ("Bedeutung", оны "мағына" немесе "денатация" деп те аударады) арасындағы ықпалды айырмашылығын енгізді. Мағына туралы дәстүрлі көзқарастар тілдік өрнектердің тек бір ғана қасиеті – сілтемесі бар екенін қабылдаса, Фреге тілдік өрнектердің екі түрлі маңыздық аспектісі бар екенін ұсынды: олардың сенсі және сілтемесі. Сілтеме (немесе "Bedeutung") есімдерге қатысты, онда белгілі бір өрнек (мысалы, "Том" өрнегі) тек қана сол есімді тұлғаны (Том есімді адамды) көрсетеді. Фреге сондай-ақ, пікірлердің олардың шындық мәнімен сілтемелік қатынасы бар екенін айтты (яғни, бір мәлімдеме ол қабылдайтын шындық мәніне "сілтеме жасайды"). Ал толық сөйлеммен байланысты сенс (немесе "Sinn") – ол білдіретін ой. Өрнектің сенсі – сілтеме жасалған нысанның "ұсынылу тәсілі" болып саналады, және бір сілтеме үшін бірнеше ұсынылу тәсілі болуы мүмкін. Осы айырмашылықты мысалымен түсіндіруге болады: олардың күнделікті қолданысында "Charles Philip Arthur George Mountbatten Windsor" есімі, логикалық мақсаттар үшін талдауға келмейтін тұтас болса, ал "Біріккен Корольдіктің Королі" функционалдық тіркесі "ξ Королі" және "Біріккен Корольдік" маңызды бөліктерін қамтиды, екеуі де бірдей сілтемеге ие, атап айтқанда, король Чарльз III ретінде танымал тұлға. Бірақ "Біріккен Корольдік" сөзінің сенсі соңғы тіркестің сенсінің бір бөлігі, бірақ король Чарльздың "толық атының" сенсінің бір бөлігі емес. Осы айырмашылықтарды Бертран Рассел, әсіресе "Денотация туралы" атты еңбегінде сынады; осы дау қазірге дейін жалғасып келеді, әсіресе Саул Крипкенің "Атау және қажеттілік" атты танымал лекцияларымен күшейді.

1924 жылғы күнделігі

Фрегедің жарияланған философиялық жазбалары өте техникалық сипатта болды және практикалық мәселелерден алшақ болғандықтан, Фреге зерттеушісі Дамметт оның күнделігін оқығанда, "өзінің құрмет тұтқан ғалымы антисемит екенін білгенде қатты таң қалғанын" айтты. 1918–19 жылдардағы неміс революциясынан кейін оның саяси көзқарастары радикалданды. Өмірінің соңғы жылы, 76 жасында, оның күнделігінде парламенттік жүйеге, демократтарға, либералдарға, католиктерге, француздықтарға және еврейлерге қарсы саяси пікірлер тіркелген. Олардың саяси құқықтарынан айырылып, Германиядан қуылғанын қалаған. Фреге "бір кезде өзін либерал санағанын және Бисмаркке құрметпен қарағанын" айтса да, кейін генерал Людендорфқа көңіл білдірді. 1924 жылғы 5 мамырдағы жазбасында Фреге Хьюстон Стюарт Чемберленнің «Германияның жаңаруы» еңбегінде жарияланған Адольф Гитлерді мақтаған мақаламен келісетінін білдірді. Фреге Германиядағы еврейлердің «жоғалып кетсе, немесе тіпті Германиядан кетіп қалса жақсы болар еді» деген ойын жазды. Күнделікте жалпыға бірдей сайлау құқығы мен социализмге сын айтылған. Фреге өмірде еврейлермен достық қарым-қатынаста болды: оның шәкірттерінің бірі Гершом Шолем болды, ол оның оқытуын жоғары бағалады, сонымен қатар Людвиг Витгенштейнге Бертран Расселмен бірге оқу үшін Англияға баруға кеңес берді. 1924 жылғы күнделік 1994 жылы, оның қайтыс болғаннан кейін жарық көрді. Фреге өзінің саяси көзқарастары туралы көпшілік алдында ешқашан айтқан емес.

Тұлға

Фреге студенттерінің айтуынша, ол өте іштен тымсық адам болған, басқалармен аздап ғана әңгімелесіп, лекция оқығанда көбінесе тақтаға қарап тұратын. Дегенмен, ол сабақтарында кейде тапқырлық танытып, тіпті өткір сарказм да көрсеткені белгілі.

Маңызды күндер

1848 жылы 8 қарашада Висмар қаласында дүниеге келген, Мекленбург-Шверинде. 1869 жылы Йена университетіне қабылданды. 1871 жылы Геттинген университетіне қабылданды. 1873 жылы Геттингенде математика ғылымдарының докторы (геометрия) дәрежесін алды. 1874 жылы Йенада абилитациядан өтті; жеке сабақтар берді. 1879 жылы Йенада ерекше профессор қызметіне тағайындалды. 1896 жылы Йенада құрметті профессор атанды. 1918 жылы зейнетке шықты. 1925 жылы 26 шілдеде Бад-Клейненде (қазіргі Мекленбург-Ворпомерн аймағының құрамында) қайтыс болды.

Логика, арифметиканың негізі

Терминдер: есептеу үлгісінде жасалған, таза ойдың формальды тілі (1879), «Halle an der Saale» – Луи Неберт баспасы (онлайн нұсқасы). In English: Begriffsschrift, a Formula Language, Modeled Upon That of Arithmetic, for Pure Thought, in: J. van Heijenoort (ред.), Фрегеден Гёделге дейін: Математикалық логиканың дереккөздер кітабы, 1879–1931, Гарвард, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы, 1967, 5–82 бб. Ағылшын тілінде (таңдалған бөлімдер қазіргі формальды жазуда қайта қарастырылды): Р. Л. Мендельсон, Готтлоб Фреге философиясы, Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 2005: «Қосымша А. Қазіргі заманғы жазудағы Терминдер: (1) – (51)» және «Қосымша В. Қазіргі заманғы жазудағы Терминдер: (52) – (68)». Арифметика негіздері: сан ұғымы туралы логикалық-математикалық зерттеу (1884), Бреслау: Вильгельм Кобнер баспасы (онлайн нұсқасы). Ағылшын тілінде: The Foundations of Arithmetic: A Logico-Mathematical Enquiry into the Concept of Number, аударған Дж. Л. Остин, Оксфорд: Basil Blackwell, 1950. Grundgesetze der Arithmetik, I том (1893); II том (1903), Йена: Verlag Hermann Pohle (онлайн нұсқасы). Ағылшын тілінде (таңдалған бөлімдердің аудармасы), «Фрегенің Grundgesetze der Arithmetik еңбегінің бір бөлігінің аудармасы», Пётр Геах және Макс Блэк аударған және редакциялаған, Готтлоб Фреге философиялық жазбаларынан аудармалар, Нью-Йорк, Нью-Йорк: Philosophical Library, 1952, 137–158 бб. Неміс тілінде (қазіргі формальды жазумен қайта қарастырылды): Grundgesetze der Arithmetik, Korpora (Дюйсбург-Эссен университетінің порталы), 2006: I және II том. Неміс тілінде (қазіргі формальды жазумен қайта қарастырылды): Grundgesetze der Arithmetik – Begriffsschriftlich abgeleitet. I және II том: In moderne Formelnotation transkribiert und mit einem ausführlichen Sachregister versehen, Т. Мюллер, Б. Шрёдер және Р. Стулманн Лайц редакциялаған, Падерборн: mentis, 2009. In English: Basic Laws of Arithmetic, кіріспесімен аударған және редакциялаған Филип А. Эберт және Маркус Россберг. Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы, 2013.

Геометрияға арналған мақалалар

1903 ж. "Геометрия негіздері туралы". II. Неміс математиктерінің бірлестігінің XII жылдық есебі (1903), 368–375. Ағылшын тілінде: "On the Foundations of Geometry". 1967: Kleine Schriften. (Кіші жазбалар). (И. Анжельели, ред.) Дармштадт: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 1967 ж. және Г. Ольмс, Хилдесхайм, 1967 ж. "Шағын жазбалар" – оның көптеген жазбаларының (мысалы, жоғарыда аталған) өлгеннен кейін жарық көрген жинағы.

Негізгі

Фреге еңбектерінің онлайн библиографиясы және олардың ағылшын тіліндегі аудармалары (Эдвард Н. Зальта, Стэнфорд философия энциклопедиясы құрастырған). 1879 жыл. Begriffsschrift, арифметикалық есептер құралымы. Хале а. С.: Луи Неберт. Аударма: Concept Script, арифметикаға үлгіленген таза ойдың формальды тілі, С. Бауэр Менгельберг, Жан Ван Хейенорт редакциясымен, 1967. Фрегеден Гёделге дейін: Математикалық логиканың дереккөздер кітабы, 1879–1931. Гарвард университетінің баспасы. 1884 жыл. Die Grundlagen der Arithmetik: Сан ұғымы туралы логикалық-математикалық зерттеу. Бреслау: В. Коэбнер. Аударма: J. L. Austin, 1974. The Foundations of Arithmetic: Сан туралы түсінікке логикалық-математикалық зерттеу, 2-ші басылым. Blackwell. 1891 жыл. "Funktion und Begriff." Аударма: "Function and Concept", Geach and Black (1980). 1892a. "Über Sinn und Bedeutung" "Философия және философиялық сын" журналында 100:25–50. Аударма: "On Sense and Reference", Geach and Black (1980). 1892b. "Ueber Begriff und Gegenstand" "Философияның ғылыми жылнамасы" журналында 16:192–205. Аударма: "Concept and Object", Geach and Black (1980). 1893 жыл. Grundgesetze der Arithmetik, I том. Йена: Hermann Pohle баспасы. II том, 1903 жыл. I+II томдары онлайн. I томның ішінара аудармасы: Montgomery Furth, 1964. The Basic Laws of Arithmetic. Univ. of California Press. II томның таңдамалы бөлімдерінің аудармасы: Geach and Black (1980). Екі томның толық аудармасы: Philip A. Ebert және Marcus Rossberg, 2013. Basic Laws of Arithmetic. Oxford University Press. 1904 жыл. "Was ist eine Funktion?" Meyer, S. редакциясымен, 1904. Festschrift Ludwig Boltzmann-ға, оның алпысыншы туған күніне арналған, 20 ақпан 1904 жыл. Лейпциг: Barth: 656–666. Аударма: "What is a Function?", Geach and Black (1980). 1918–1923. Peter Geach (редактор): Logical Investigations, Blackwell, 1975. 1924 жыл. Gottfried Gabriel, Wolfgang Kienzler (редакторлар): Gottlob Freges politisches Tagebuch. "Deutsche Zeitschrift für Philosophie" журналы, 42 том, 1994, 1057–98 беттер. Редакторлардың кіріспесі 1057–66 беттерде. Бұл мақала ағылшын тіліне аударылды: Inquiry, 39 том, 1996, 303–342 беттер. Peter Geach және Max Black (редакторлар және аудармашылар), 1980. Translations from the Philosophical Writings of Gottlob Frege, 3-ші басылым. Blackwell (1-ші басылым 1952).