Кіріспе

Жаңа Зеландиядағы өзен. Англияның орталық бөлігіндегі Темза өзенінің саласы.

Червелл өзені (/audio=En uk RiverCherwell. ogg/'/tʃ//ɑːr//w//ɛ//l/ немесе '/tʃ//ɜːr//w//ɛ//l/) – Англияның орталық бөлігіндегі Темза өзенінің саласы. Ол Нортгемптонширдегі Хелидон маңынан басталып, 64 километр (40 миль) оңтүстікке қарай ағып, Оксфордширдегі Оксфорд қаласында Темзаға құяды. Өзен өз атын Червелл жергілікті әкімшілік ауданына және Червелл атты Оксфорд студенттік газетіне берген.

Айтуға

Червелл аты /tʃ/ /ɑːr/ /w/ /ɛ/ /l/ деп айтылады, әсіресе Оксфордқа жақын жерлерде, ал солтүстік Оксфордширде /tʃ/ /ɜːr/ /w/ /ɛ/ /l/ деп айтылады. Шарвелтон ауылы өзеннің атын пайдаланады. Бұл елді мекен Нортгемптонширде өзеннің бастауына жақын орналасқан, соның салдарынан /tʃ/ /ɑːr/ /w/ /ɛ/ /l/ айтылуы ұзақ жылдар бойы басымдыққа ие болған.

Су бұрғылау алабы

Червелл өзені Темзаның орташа су шығыны бойынша екінші ірі саласы болып табылады (Кеннет өзенінен кейін).

Жоғарғы дәліз

Червелл – Темзаның ең солтүстік саласы. Ол Давентриге жақын Шарвелтоннан батысқа қарай 3 шақырым жердегі Хелидон темір кенді төбелерінде басталады. Хелидон төбесі, солтүстікке қарай, суайрық болып табылады: оңтүстік беткейімен Червелл Темзаға құяды, ал Темза Солтүстік теңізге ағып түседі; ал қарсы беткейімен Лим өзені Уорвикширдің Авон өзенін Ворчестершир арқылы Бристоль шығанағына, одан әрі Северн өзеніне құяды. Шарвелтоннан шығысқа қарай тағы бір бастау шығып, Нене өзенінің бастауларын қоректендіреді, ол Солтүстік теңізге The Wash арқылы құяды, ал жақын жердегі Ұлы Уз өзенінің бастауы да орналасқан. Шарвелтоннан оңтүстікке қарай Червелл Хинтон және Вудфорд Халс ауылдары арасымен өтеді. Екі шақырымнан кейін өзен батысқа қарай бірнеше шақырымға бұрылып, Чиппинг Уорден ауылынан төмен, Эджкотт арқылы, римдік-британдық вилла орнынан өтіп, А361 тас жолының Давентриден Банбериге дейінгі бөлігіндегі Хэйс көпірі арқылы Оксфордширге кіреді.

Кропреди және Жоғарғы Оксфорд каналы

Кропреди ауылынан солтүстікке қарай жарты миль жерде Червелл өзені оңтүстікке қарай ағысын жалғастырады. Оксфорд каналы осы жерде аңғарға кіріп, Кидлингтон маңындағы Труппқа дейін Оксфордқа қарай соңынан ілеседі. Канал Ковентри каналын Темза өзенімен байланыстырады, ал оны бекіту туралы парламенттік акті 1769 жылы қабылданды. Осыған бірнеше жыл бұрын Оксфорд саудагерлері өзенді Банбериге дейін каналмен өткізуді ұсынған еді. Канал құрылысы Ковентри маңынан басталды. 1778 жылы канал Банбериге жетті, бірақ оңтүстік бөлігі толыққан соң және алғашқы кемелер 1790 жылдың қаңтарында Оксфордқа жеткенге дейін тағы 12 жыл өтті. Червелл Кропредидің шығыс жағынан өтіп, 1644 жылы ағылшын азамат соғысының маңызды шайқасы болған Кропреди көпірінен астынан өтеді. Бұл шайқас 3 мильге (5 км) созылған, Хей көпірі мен Грейт Бортонның жанындағы Слат Миллдегі броды арасында өзен жағасындағы ұсақ-түйек шайқастар болды. Король Чарльздің әскері парламенттік армияны жеңді. Көпірге «1644 жылғы Кропреди көпірі шайқасы болған жер. Бізді азамат соғысынан сақта» деген жазуы бар тақта орнатылған. Көпір 1780 жылы қайта салынды, ал тақтаның өзі түпнұсқасының көшірмесі. Кропреди шіркеуінде шайқасқа қатысты жәдігерлер сақталып тұр. Жергілікті әңгімелерге сүйенсек, жергілікті тұрғындар шіркеудің құс тұғырын (лектерн) жаулап алушы әскерлер зардап еткізбес немесе ұрламас үшін Червелл өзеніне жасырыпты. Көпірден оңтүстікке қарай өзен жыл сайын өткізілетін Cropredy фестиваліне арналған алаңдардан өтеді, бұл Fairport Convention тобы ұйымдастыратын үш күндік музыкалық шара. Содан кейін ол әдеттегідей, бөгет арқылы жасалған, су тоғаны мен диірмен арнасын (леат) ұстап тұратын бұрынғы су диірменінен өтеді; бұл ең биік ірі диірмен. Өзеннің жоғары ағысында Domesday Book және осыған ұқсас жер тізімдерінде қарапайым диірмендер болған деген күдік бар.

Банбери

Бірнеше шақырымнан кейін Червелл М40 тас жолы мен Банберидің өнеркәсіптік аймағының астынан өтеді, бұл өзенге ортасталған қала, тағы бір диірмен орнынан өтеді. Осы жерден батыс жағымен басты теміржол бойымен созылады. Бұл желі Ұлы Батыс теміржолымен салынған және Лондон мен Оксфордты Бирмингеммен және солтүстікпен байланыстырады. Оңтүстікте теміржол аңғарды тығыз жақынан ілеседі. Жақын жердегі Уайкхэм паркіндегі римдік вилла шамамен 250 жылға дейін сақталған. Көп уақыт өткен соң сакстар өзеннің батыс жағында алғашқы қонысты салған. Қарсы жағалауда сакстар құрған Гримсбери орналасқан, қазір Банбериге қосылған. Банбери қамалы 1135 жылы өзен мен аңғарды бақылау үшін салынған. Қамал көп рет кеңейтіліп, қайта жаңартылған. Азамат соғысында ол роялистердің бекінісіне айналып, 1644-1645 жылдардың қысында қоршауға алынған. Екінші қоршау 1646 жылдың қаңтарында басталды және сәуір айына дейін жалғасты, нәтижесінде капитуляция туралы келісімге қол жеткізілді. 1648 жылы өкілеттік кеңеске өтініш бергеннен кейін, қамал бұзылды. Қамалдың жанында үлкен су диірмені астық ұнтақтаған. Кірпіштен салынған ғимарат және диірменшінің үйі Банберидің басты театры мен өнер орталығы ретінде жаңғыртылып, кеңейтілді.

Банбериден оңтүстікке қарай

Банбериден оңтүстікке қарай аңғар кеңейеді. Батыс жағалауында 1970-ші жылдары салынған үлкен тұрғын үй кешені, Червелл Хайтс орналасқан, ал оңтүстікке қарай бір шақырым жерде, өзеннің батысындағы биік жерде Бодикотттың ежелгі ауылы жатыр. Ағыс бойындағы аңғардағы көптеген ауылдар да су тасқынына қарсы жазықтарды жасау үшін артқа қарай орналасқан. Бодикоттен кейін өзен Твифорд Миллдегі индустриалды аймақтан өтіп, өзенге қарайтын сирек кездесетін биік шпилімен танымал Кингс Саттон ауылына жетеді. Кингс Саттоннан Сор және Милл-Лейн бұлақтары қосылады. Екі шақырымнан кейін Червелл Нелл Көпіріне жетеді және Айнхоға апаратын басты жолдың астынан өтеді, ол төменгі төбеде, бір шақырым шығысқа қарай орналасқан ауыл. Содан кейін, Оксфорд каналы шығыстан келіп, бөгет арқылы ағып өтеді. Мұндай деңгейдегі өзендерден өту орынды елде сирек кездеседі. Каналдың бірнеше метр төменде Айнхо бұғазы орналасқан, ол ерекшелігі – тікбұрышты емес, кең, ромб тәрізді камерасы бар. Бұл бұғаз каналды төмендетеді, ал формасы суды жылдам толтыруға мүмкіндік береді, себебі ол төмендегі бөгеттерде жиі қолданылады. Бөгеттің жанынан ескі теміржол желісі Оксфордқа қарай аңғар бойымен жалғасады; оның шығысында, 1910 жылы Ұлы Батыс теміржолы ашқан, Бісестер және Хай-Уайкомб арқылы Лондонға тікелей бағыт бар, бастапқыда Паддингтон станциясына қосылған, ал қазір Лондонның ең жаңа басты терминалы – Мэрилебон. Червелл Оксфорд бағытындағы локомотивтерге су жеткізді, вокзалдарда немесе төмен жылдамдықпен су жинауға арналған рельстердің үстіндегі ұзын науаларға су құйды.

Төменгі бағыт, Сомертон, Хейфорд, Роушам және Шиптон

Айнходан бастап, Шервелл иреліп өтеді, биік төбелердегі ауылдар көз тартады. Сомертон мен Хейфорд – жақын орналасқан жалғыз ауылдар, бұрын су диірмендері болған. Төменгі Хейфордтағы диірмен (Жеңіске дейін және 1086 жылы «Domesday Book» кітабында тіркелген) соңғы рет 19 ғасырдың басында қайта салынды және 1946 жылға дейін жұмыс істеді. Роушемде өзен Уильям Кент жобалаған әйгілі ландшафтық бақтан өтеді. Бақта көптеген мүсіндер мен Римнің ежелгі діни ғимаратының (храм) дерлік толық көшірмесі орналасқан, ол бақтың үстінен көрінеді. Өзен жағалауы Палестринадағы (Римге жақын) храмның құрметіне Праенесте деп аталған. Оңтүстікке қарай екі шақырым жерде Нортбрукте ортағасырлық ат арбалы көпір өзенді кесіп өтеді, ал одан оңтүстікке қарай бір шақырымда Акеман көшесі – римдік жолдың іздері сақталған. Оңтүстікке қарай аңғар тарлып, көбірек орманды болады. Шервелл Вудстоктан Бичестерге созылатын жолдың астынан өтеді, ал жақын арада Оксфорд каналы шығыстан оған қосылады. Өзеннің келесі шақырымында қайықтар каналдың бөлігі ретінде жүзеді, бұрын каналдық кемелермен жабдықталған және өзен суын пайдаланған, қазір бұзылған цемент зауытының жанынан өтеді. Шамамен 1 шақырым (2 км) бойы бағыттарын бөліскеннен кейін, су арналары Шиптон құймасында (ірі, ромб пішіндес) айырылады, одан батысқа қарай Шиптон-он-Червелл орналасқан. Шиптонның шығысында, Хэмптон Гейдегі қараусыз қалған ауыл өзенге қарап тұрды, оның негізгі қалдықтары – сулы жазықтағы қолданыстан шыққан шіркеу және төбежайдың қираған қалдықтары. Төменде өзен Thrupp-қа жетеді, онда Оксфорд каналы аңғардан толығымен шығып кетеді. Шығыстағы төбелерде Кидлингтон маңында римдік-британдық қоныс және батыс жағалаудағы Ислип приходіндегі заманауи вилла табылды. Оның шығысында кең жазық – Отмур, көп бастаулы Рей өзенімен суға толы, ең ірі саласы Ислиптегі тосқауылға (Стенк деп аталады) құяды.

Оксфорд қаласы

Оксфордқа кіргенде Темза өзенінің орташа ағыны, Червелл өзенін қабылдағаннан кейін, шығып кетеді. Өзен тағы екіге бөлінеді. Батысында Оксфорд ботаникалық бағы орналасқан. Шығысында Магдалена колледжі мен Сент-Хильда колледжі орналасқан. Содан кейін өзен Крайст Чёрч Медоудың шетімен ағып өтеді, екі тармақ арқылы Темзаға (немесе Изиске) құяды; арадағы аралда академиялық қайық спортына арналған ортақ қайық үйлер орналасқан. Көктем және жаз айларында Оксфордта қайықпен серуендеу танымал. (Пунт – өзен төсегіне итермеленетін бағанамен жылтыратылатын, ұзын, тегіс түбі және төмен қырлары бар қайық.) Пунттарды әдетте Магдален көпірі жанындағы немесе Червелл қайық үйінен (Университет саябағының солтүстігінде) жалдауға болады. Изистен бастап, Университет саябағынан солтүстікке қарай, тіпті қаланың айналма жолынан тысқарыға дейін пунтпен жүзуге болады. [[Файл:Сырт көрінісі Flickr Орхидеялар жаңбыр суын жақсы көреді. Толкин өзінің зұлым кейіпкері "Ескі Сабан" суретін Оксфордтағы Червелл өзенінің жағасындағы сабан ағашынан алған болуы мүмкін, өзеннен 850-975 жылдар аралығындағы қылыш табылған.]

Навигация

Өзеннің өзі ешқашан толыққанды кеме жүзуге қолайлы болған емес. 17 ғасырда бөгеттердің саны аз болғандықтан, тауарлар көбінесе Банбериге дейін қарапайым, тегіс түпті қайықтармен тасымалданған. 1764 жылы өзенмен көмір тасымалдау сынақ ретінде жүргізілді. 1790 жылы Оксфорд каналы ашылғаннан бері, өзеннің негізінен каноэлер мен шағын қайықтарға (пунттарға) лайықты, тек бірнеше бөліктері ғана кеме жүзуге жарамды.