Польшаның Балтық теңізіндегі ежелгі Хел қаласының тарихы

Кіріспе

мифтік әлем

Hel (; Hela) – Польшаның солтүстігіндегі Померания воеводшалығындағы Пук округінде орналасқан, теңіз жағасындағы курорттық қала. Қала Польша материгінен Hel түбегінің ұшында жатыр.

Алғашқы дамуы

Аумақ 10-ғасырда алғашқы тарихи билеушісі I Миешко басқаруымен пайда болған Польша мемлекетінің құрамына енді. Хель ауылы 1198 жылы Геллен деп аталған сельдь саудасының орталығы ретінде алғаш рет тілге алынды. 1219 жылғы Дания жылнамаларының бірінде патша Вальдемар II Жеңімпаздың зақымданған кемесі "Хель аралына" тоқтағаны айтылады. 13 ғасырға қарай ауыл жақын орналасқан Гданьск қаласымен бәсекелесіп, аймақтың маңызды сауда орталықтарының біріне айналды. Осы кезде Померания герцогы Святополк II Ұлы ауылға қала құқығын берді. Бұл құқықтар 1378 жылы қала Тевтон орденінің билігіне өткенде қайта расталды. Бастапқыда қала қазіргі орталықтан шалғай орналасқан. Онда шіркеу, аурухана, қалалық үй, екі базар алаңы, бірнеше қонақ үй және кішкентай порт болды. Алайда, 15 ғасырда жарты аралы теңіз эрозиясының салдарынан кішірейе бастады, сондықтан қала қауіпсіз жерге көшірілді. 1417 жылы қалада балықшылардың қасиетті қамқоршысы болып саналатын Әулие Петр шіркеуі салынды. Хель даму кезеңін бастан өткерді, бірақ кейіннен қарқынды өсіп келе жатқан Данциг (Гданьск) қаласынан қалып қойды. 1440 жылы қала анти-тевтондық Пруссия конфедерациясына қосылды, олардың өтініші бойынша 1454 жылы король Казимир IV Ягеллон бұл аймақты Польша Корольдігіне қайта қосты. Қайта қосылу 1466 жылғы бейбіт келісімде расталды, онда Тевтон ордені аймаққа кез келген талаптан бас тартты. 1466 жылы Казимир IV қаланы Гданьск қаласына феод ретінде берді, бұл Гданьск шығанағы үшін жүз жылға созылған экономикалық күреске нүкте қойды. 1526 жылы Ескі Зигмунд I король Хельге бұрын берілген барлық құқықтарды жойды және қала мен жарты аралы Гданьск қаласының билігіне сатты. Осыдан бастап Хельдің тағдыры үлкен көршісінің тағдырымен байланысты болды. 17 және 18 ғасырларда ұзақ соғыстар мен табиғи апаттар қалаға ауыр зиян келтірді. Қала халқы азайып, 1793 жылы Польшаның екінші бөлінісі кезінде Пруссияға қосылды. 1872 жылы құрылған жаңа Герман империясы Хельге алты ғасыр бұрын берілген қала құқықтарын жойды. Содан кейін Хела ауылы (неміс тілінде осылай аталды) маңыздылығын жоғалтты.

The territory became part of the emerging Polish state in the 10th century, under its first historic ruler Mieszko I. The Kashubian village of Hel was first mentioned in 1198 as a centre of herring trade area named Gellen. In one of the Danish chronicles of 1219 it is mentioned that a damaged ship of King Valdemar II the Victorious was set ashore on an "Island of Hel". By the 13th century the village became one of the most important trade centres of the area, competing with the nearby city of Gdańsk. It was then that the village was granted town rights by Duke Świętopełk II the Great of Pomerania. The privileges were again confirmed in 1378 when the town came under the rule of the Teutonic Order. Initially the town was some from its present day centre. It contained a church, hospital, city house, two market places, several guest houses and a small port. However, during the 15th century the peninsula started to shrink through marine erosion and soon the town was moved to a safer place. In 1417 St Peter's Church was built in the town, devoted to the patron saint of fishermen. Hel experienced a period of growth, but was later left behind by the faster growing city of Danzig (Gdańsk). In 1440, the town joined the anti Teutonic Prussian Confederation, upon the request of which the area was re incorporated by King Casimir IV Jagiellon into the Kingdom of Poland in 1454. The re incorporation was confirmed in the 1466 peace treaty, when the Teutonic Knights renounced any claims to the area. In 1466 Casimir IV granted the town as a fief to the city of Gdańsk, which ended the century long struggle for economic domination over Gdańsk Bay. In 1526 King Sigismund I the Old withdrew all privileges previously granted to Hel and sold the town and the peninsula to the city authorities of Gdańsk. Since then Hel's fate was tied to the fortunes of its bigger neighbour. In the 17th and 18th centuries prolonged warfare and a series of natural disasters severely damaged the town. It was severely depopulated, and in 1793 it was annexed by Prussia in the Second Partition of Poland. In 1872 the government of the newly formed German Empire abolished the town rights granted to Hel six centuries previously. After that the village of Hela (as it is called in German) lost much of its significance.

Қазіргі заман

1893 жылы ауылға балық аулау порты салынғанда, құлдырау кезеңі тоқтады. Ол балық аулау кемелеріне пана болды, сонымен қатар Данциг пен Зопот (Сопот) тұрғындарының демалыс күндері саяхаттауға танымал орынға айналды. 1896 жылы ауылға теңіз жағалауындағы курорт мәртебесі берілді. Бірінші дүниежүзілік соғыс және Версаль келісімінің нәтижесінде Польша тәуелсіз мемлекет ретінде қайта құрылды. Соғыстан бұрын негізінен неміс халқы (1905 жылы 93%) тұрған Хель қайтадан Польшаның құрамына енді. 1921 жылы қаламен материкті байланыстыратын жаңа теміржол салынды. Померания воеводствосының билігі де ауылға жол салуды жоспарлаған, бірақ түбек сол кезде тым тар болып шықты. Көп ұзамай Хель Польша Помераниясының ең маңызды туристік орталықтарының біріне айналды. Туристер үшін виллалардың жаңа аудандары салынды, сондай-ақ жаңа шіркеу, мектеп, балық шаруашылығы институты және геофизикалық обсерватория ашылды. Сонымен қатар, ауыл Польша Әскери-теңіз күштерінің екі негізгі теңіз базасының біріне айналды. Порт кеңейтілді және 1936 жылы президент жарты аралды Польша армиясының басқаруындағы «Бекітілген аймақ» деп жариялады. Теңіз базасы едәуір кеңейтілді және әскери нысандарды қорғау үшін жағалау артиллериясының батареясы құрылды. 1939 жылдың қыркүйегінде басталған Польшаға шабуыл, Екінші дүниежүзілік соғыстың бастауы болды. Хель түбегі Польша армиясының ең ұзақ қарсылық көрсеткен орындарының бірі болды. Шамамен 3000 сарбаз, Командир Влодзимиер Штейер басқаруымен, Жағалау қорғаныс тобының (Grupa Obrony Wybrzeża) бөлімдері 1939 жылдың 2 қазанына дейін аймақты қорғады. Капитуляцияға дейін, польшалық әскери инженерлер бірнеше торпедалық оқ-дәрілерді жарылысқа келтірді, бұл түбекті материктен бөліп, оны аралға айналдырды. Содан кейін Хель Германияның бақылауына өтті. 1939 жылы жаулап алушылар поляктарды алғаш рет жер аударды, олар аймақтың әртүрлі жерлеріндегі жаңа неміс отарлаушыларының мәжбүрлі еңбекшілеріне айналды. Оккупация кезінде, Кригсмарине Гель теңіз базасын U-кемелерінің экипаждарын даярлау үшін пайдаланды. Соғыс аяқталғаннан кейін ауыл Польша жерінің соңғы босатылған бөлігі болды: онда қоршауда қалған неміс бөлімшелері Германия капитуляцияға бергеннен кейін алты күн өткен соң, 1945 жылдың 14 мамырында ғана бас иді. Соғыстан кейін ауыл қайтадан теңіз базасына айналды. 1960 жылы Хельді материктегі Ястарниямен байланыстыратын жол салынды. Үш жылдан кейін қала құқықтары қайта жаңартылды. Содан бері туристік индустрия жаңарып, бірнеше қонақүйлер, пансионаттар мен шағын қонақ үйлер салынды. 1996 жылы Польша Әскери-теңіз күштері түбектің қалған бөліктерін азаматтық билікке сатты және бүгінде онда шағын теңіз базасы ғана бар. Порт қазір негізінен яхталардың тұрағы ретінде қызмет етеді, бірақ жаз айларында Гданьск, Сопот және Гдиняға балық аулау қайықтары мен паромдар да бар.

The period of decline was halted in 1893 when a fishing harbour was built in the village. It provided a shelter for fishing vessels, but also became a popular destination for weekend trips of the inhabitants of Danzig and Zoppot (Sopot). In 1896 the village was granted the status of a sea side resort. As a result of World War I and the Treaty of Versailles Poland was re established as an independent nation. Hel, before the war a predominantly German village (93% in 1905), became again part of Poland. In 1921 a new railway was built along the peninsula connecting the town to the mainland. The authorities of the Pomeranian Voivodeship also planned to build a road to the village, but the peninsula was found too narrow at the time. Soon Hel became one of the most important tourism centres in Polish Pomerania. New suburbs of villas were built for tourists, as well as a new church, school, fishing institute and geophysical observatory. In addition, the village became one of the two main naval bases of the Polish Navy. The harbour was expanded and in 1936 the president declared the peninsula a "Fortified Area" under jurisdiction of the Polish Army. The naval base was expanded significantly and a battery of coastal artillery was built to provide cover for the military facilities. During the invasion of Poland, which started World War II in September 1939, the Hel Peninsula was one of the longest defended pockets of Polish Army resistance. Approximately 3,000 soldiers of the Coastal Defence Group (Grupa Obrony Wybrzeża) units under Kmdr Włodzimierz Steyer defended the area until 2 October 1939. Shortly before capitulation, Polish military engineers detonated a number of torpedo warheads, which separated the peninsula from the mainland transforming it into an island. Afterwards, Hel was occupied by Germany. Already in 1939, the occupiers carried out the first expulsion of Poles, who were then enslaved as forced labour of new German colonists in various places in the region. During the occupation, the Kriegsmarine used the Hel naval base to train U boat crews. At the end of the war the village was the last part of Polish soil to be liberated: the German units encircled there only surrendered on 14 May 1945, six days after Germany had capitulated. After the war the village yet again became a naval base. In 1960 a road linking Hel with Jastarnia on the mainland was built. Three years later town rights were reintroduced. Since then the tourist industry started to recover and several hotels, guest houses and inns were built. In 1996 the Polish Navy sold all remaining parts of the peninsula to the civilian authorities and only a small naval base is there today. The harbour now serves primarily as a yacht marina, though there are some fishing boats and ferries to Gdańsk, Sopot and Gdynia in the summer.

Көрікті жерлер мен мәдениет

Хельде теңіз жануарларының биологиялық зертханасы орналасқан, ал қаланың ішінде теңіз қару-жарағы мен техникасының қызықты үлгілері қойылған. Ішкі және сыртқы порт қабырғалары арасында жағалау бойында танымал жағажай бар, оның артында естіктерді қорғау орталығы (Фокарий) орналасқан. Теңіз жағасындағы ескі шіркеуде Гданьск қаласындағы Ұлттық теңіз мұражайының бөлігі болып табылатын Балық аулау мұражайы бар. Бұрынғыда әскери аймақ болған Хельдің ең шығыс жағы қазір жалпы жұртшылыққа ашық, бұл түбек бойымен аялдамасыз жүруге мүмкіндік береді. Хель поляк криминалдық сериалы lt=Zbrodnia (2014–2015) – "Қылмыс" (ағылшын тілінде) түсірілген жер.

Көлік

Қалаға қарай созылған жолды туристер мен жергілікті тұрғындар әзілдеп "Тозаққа апаратын магистраль" деп атайды, ал жергілікті жазғы автобус маршрутының нөмірі 666-ға тағайындалған еді. Бірақ, діни ұйымдардың 666 санын "жануардың саны" деп байланыстырып сынағандықтан, 2023 жылы маршрут нөмірі 669-ға өзгертілді.

Климат

Хельдің климаты мұхиттық (Кёппен: Cfb). Оның жартылай аралдық орналасуы Польшада ерекше климатты қалыптастырады және Еуропаның солтүстік-батысымен көбірек ұқсас.