Кіріспе
Марко Полоның Әлемнің ғажайыптары кітабы (итальянша: Il Milione, яғни «Миллион» – бұл Полоның «Эмилионе» деген лақабынан туындаған болуы мүмкін), ағылшын тілінде көбінесе «Марко Полоның саяхаттары» деп аталады. Бұл XIII ғасырдағы саяхаттық кітап, итальяндық саяхатшы Марко Полоның әңгімелерінен Рустичело да Пиза жазып алған. Кітапта Полоның 1271-1295 жылдар аралығында Азиядағы саяхаттары мен Кубилай хан сарайындағы тәжірибелері сипатталады. Кітапты роман жазушы Рустичело да Пиза жазды, ол Марко Поломен Генуя түрмесінде бірге отырғанда одан естіген әңгімелерге сүйенді. Рустичелло оны Франко-Венеция тілінде жазды, бұл тіл 13-15 ғасырларда Альпі тауларының етегінен бастап По өзенінің төменгі ағысына дейінгі Солтүстік Италияда кең таралған әдеби тіл болды. Алғашқыда кітап Livre des Merveilles du Monde немесе Devisement du Monde («Әлемнің сипаттамасы») деп аталды. Марко Полоның өмірлік кезеңінде кітап көптеген еуропалық тілдерге аударылды, бірақ түпнұсқа қолжазбалары қазір жоғалып кетті, оларды қайта құру мәтілдік сынаудың мәселесі болып табылады. Қазірге дейін әртүрлі тілдерде, соның ішінде ескі француз, тоскан, венеция тіліндегі екі нұсқасы және латын тіліндегі екі түрлі нұсқасы бар, барлығы шамамен 150 данасы белгілі. Бастапқыда Полоның кейде фантастикалық сипаттағы әңгімелеріне күмәнмен қарастырылды, сондай-ақ соңғы кезде ғалымдар арасында пікірталас туды. Кейбіреулер Марконың Қытайға барып келгеніне күмән келтіреді, мүмкін ол басқа саяхатшылардан естіген әңгімелерді қайталап айтқан шығар. Экономикалық тарихшы Марк Элвиннің қорытындысы бойынша, соңғы зерттеулер «Полоның баяндамасының жалпы шынайылығының ең жоғары деңгейін нақты мысалдармен көрсетеді», ал кітап «негізінен шынайы және мұқият қолданғанда, маңызды, бірақ әрқашан толық емес куәгер ретінде сенуге болатын».
Book of the Marvels of the World (Italian: Il Milione, lit. 'The Million', possibly derived from Polo's nickname "Emilione"), in English commonly called The Travels of Marco Polo, is a 13th century travelogue written down by Rustichello da Pisa from stories told by Italian explorer Marco Polo. It describes Polo's travels through Asia between 1271 and 1295, and his experiences at the court of Kublai Khan. The book was written by romance writer Rustichello da Pisa, who worked from accounts which he had heard from Marco Polo when they were imprisoned together in Genoa. Rustichello wrote it in Franco Venetian, a literary language widespread in northern Italy between the subalpine belt and the lower Po between the 13th and 15th centuries. It was originally known as Livre des Merveilles du Monde or Devisement du Monde ("Description of the World"). The book was translated into many European languages in Marco Polo's own lifetime, but the original manuscripts are now lost, and their reconstruction is a matter of textual criticism. A total of about 150 copies in various languages are known to exist, including in Old French, Tuscan, two versions in Venetian, and two different versions in Latin. From the beginning, there has been incredulity over Polo's sometimes fabulous stories, as well as a scholarly debate in recent times. Some have questioned whether Marco had actually traveled to China or was just repeating stories that he had heard from other travelers. Economic historian Mark Elvin concludes that recent work "demonstrates by specific example the ultimately overwhelming probability of the broad authenticity" of Polo's account, and that the book is, "in essence, authentic, and, when used with care, in broad terms to be trusted as a serious though obviously not always final, witness."
Тарих
Il Milione атауының шығу тегі талқыланады. Бір пікір бойынша, бұл Поло отбасының басқа көптеген венециялық Поло есімді отбасылардан өзін ажырату үшін Эмилионе есімін қолданғандығынан туындаған. Көбінесе бұл атау ортағасырлық оқырмандардың саяхатнаманы қабылдауымен байланыстырылады, яғни ол "бір миллион" жалғаннан тұрған деген пікір қалыптасқан. Қазіргі заманғы зерттеулер бұл мәтінді көбінесе ойшыл немесе талдаушы емес, байқағыш саяхатшының жазбасы деп қарастырады. Марко Поло білімге құштар, төзімді және екі онжылдық бойы қызмет еткен Құблай хан мен оның әулетіне адал адам ретінде көрінеді. Кітап Полоның Қытайға жасаған саяхатының баяны, ол сол жерді Катай (Солтүстік Қытай) және Манджи (Оңтүстік Қытай) деп атаған. Поло тобы 1271 жылы Венециядан аттанды. Сапар үш жылға созылды, одан кейін олар сол кездегі Катайға жетіп, Шыңғыс ханның немересі Құблай ханмен кездесті. Олар 1290 жылдың соңында немесе 1291 жылдың басында Қытайдан қайтып, 1295 жылы Венецияға оралды. Дәстүр бойынша, Поло 1298-1299 жылдары Генуяда түрмеде отырғанда роман жазушысы Рустичелло да Пизаға кітапты диктанттаған. Рустичелло Марконың жазбаларынан алғашқы франко-итальян нұсқасын жасаған болуы мүмкін. Кітап француз тілінде Devisement du Monde және Livres des Merveilles du Monde деп, ал латын тілінде De Mirabilibus Mundi деп аталды.
Рустичеллоның рөлі
Британдық ғалым Рональд Латэм "Ғажайыптар кітабының" іс жүзінде 1298-1299 жылдары Поло мен кәсіби романс жазушы, Пизалық Рустичеллоның бірлесіп жазған туынды екенін көрсетті. Поло өз естеліктерін Рустичелло да Пизаға ауызша баяндаған деп саналады, олар екеуі Генуя Республикасының тұтқындарында болған кезде. Рустичелло Франко-Венеция тілінде Devisement du Monde есімді шығарманы жазды. Латэм сондай-ақ Рустичелло Полоның әңгімелерін көркемдеп, кітапты бестселлерге айналдырған фантастикалық және романтикалық элементтер қосып, өңдеген болуы мүмкін деп болжады. Латэм кітаптағы көптеген мәліметтер, мысалы, Таяу Шығыстың жырлары мен ерекше ғажайыптардың сипаттамалары, ортағасырлық еуропалық оқырмандар саяхат кітабынан күтетін нәрсенің нәтижесі болуы мүмкін деп есептеді, яғни бұл Рустичеллоның еңбегі болуы ықтимал.
Доминикан орденінің рөлі
Көрінеді, Марконың әңгімесі бастапқыда-ақ қайшы пікірлер тудырды, себебі кейбіреулер оны күдікпен қабылдады. Доминикан әкесі Франческо Пипино 1302 жылы Марконың Венецияға оралғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң латын тіліне аударма жасады. Франческо Пипино кітаптың шындығын салтанатты түрде растап, Марконы «сақ, құрметті және адал адам» деп атады. Доминикан ағасы Жакопо д’Акки өзінің жазбаларында замандастарының кітап мазмұнына неге күмәнданғанын түсіндіреді. Ол сондай-ақ Марко Полоның өліміне дейін «көргендерінің жартысын ғана айтқанын» жеткізді. Доминикан орденінің миссияларында шетелдік халықтарды дінге шақыру (мысалы, Қытай мен Үндістандағы Доминикан миссионерлерінің рөлі) болғандықтан, олар Марконың кітабын Шығысқа миссиялар үшін сенімді ақпарат көзі деп санағандары мүмкін. Моңғолдармен Рим Папасы IV Иннокентий және Рим Папасы X Григорий арасындағы дипломатиялық байланыс осы қолдаудың тағы бір себебі болуы мүмкін. Сол кезде исламға қарсы бағытталған христиан-моңғол одағы туралы ашық пікір-талқылар жүргізілді. Шындығында, Лиондағы екінші кеңесте моңғол делегаты салтанатты түрде крещениеден өтті. Кеңесте Рим Папасы X Григорий 1278 жылы моңғолдармен бірлесіп жаңа крест жорығын бастау туралы жарлық шығарды.
Мазмұны
"Саяхат" төрт кітапқа бөлінген. Бірінші кітап Марко Қытайға жолда кезіккен Таяу Шығыс және Орталық Азия аймақтарын сипаттайды. Екінші кітап Қытайды және Хубилай хан сарайын баяндайды. Үшінші кітап Шығыстың жағалау аймақтарын – Жапонияны, Үндістанды, Шри-Ланканы, Оңтүстік-Шығыс Азияны және Африканың шығыс жағалауын қамтиды. Төртінші кітап сол кездегі моңғолдар арасындағы соғыстар мен Ресей сияқты алыс солтүстік аймақтарын сипаттайды. Полоның жазбаларында каннибализм және дәмдеуіш өсіру туралы мәліметтер де бар.
Мұра
"Саяхат" кітабы баспа өнері пайда болмас бұрынғы дәуірде сирек кездесетін, бірақ үлкен сәттілікке ие болды. Полоның кітабының картографияға тигізген әсері кейінірек байқалды: Поло айтқан кейбір жер-есімдер алғаш рет Карлос V-нің 1375 жылғы Каталон атласында пайда болды, онда Қытайдағы отыз жер-есім және көптеген басқа Азия топонимдері келтірілген. XV ғасырдың ортасында Мурано картографы Фра Мауро 1450 жылғы әлем картасына Полоның барлық жер-есімдерін ұқыптап қосты. Колумбтың мүліктерінің арасында Полоның кітабының көптеген жазбалары бар бір данасы табылды.
Кейінгі нұсқалары
Марко Поло сапарларында әкесі мен қарындасы (екеуі де бұрын Қытайда болған) бірге болды, бірақ олардың ешқайсысы өз саяхаттары туралы белгілі еңбектер жарияламады. Бұл кітап Марко Полоның өмірлік кезеңінде көптеген еуропалық тілдерге аударылды, алайда түпнұсқа қолжазбалары қазір жоғалып кеткен. Әртүрлі тілдерде шамамен 150 данасы сақталғаны белгілі. Көшіру және аудару барысында көптеген қателер жіберілді, сондықтан түрлі көшірмелер арасында көп айырмашылықтар бар. Француз филологы Филипп Менардтың сөзіне сүйенсек, кітаптың алты негізгі нұсқасы бар: түпнұсқаға ең жақын нұсқа франко-венеция тілінде, көне француз тіліндегі нұсқа, тоскан тіліндегі нұсқа, венеция тіліндегі екі нұсқа және латын тіліндегі екі түрлі нұсқа.
Франко-венеция тіліндегі нұсқасы
Ең көне сақталған Поло қолжазбасы франко-венеция тілінде жазылған, бұл 13 ғасырда Солтүстік Италияда кең таралған көне француз және венеция тілдерінің қосылған әдеби тілі. Луиджи Фосколо Бенедетто үшін бұл "F" мәтіні – негізгі түпнұсқа, ол оны Рамузионың біршама толық итальян тілімен, сондай-ақ Амброзиана кітапханасындағы латын қолжазбасымен салыстырып түзеткен.
Ежелгі француз тіліндегі нұсқасы
Ежелгі француз тілінде жазылған нұсқасы «Le Livre des merveilles» (Көркіткіштер кітабы) деп аталады. Бұл нұсқада 18 қолжазба бар, олардың ең танымалдары – Code Fr. 2810. Миниатюраларымен танымал 2810-шы код Франция Ұлттық кітапханасында сақталады. 1350 жылға таман жазылған тағы бір көне французша Поло қолжазбасы Швеция Ұлттық кітапханасында сақталған. Бұл нұсқаның сындық басылымын 2000-шы жылдары Филипп Менар редакциялады. Бұл Доминикан орденінің кітапқа деген терең қызығушылығын көрсетеді. Италиялық ғалым Антонио Монтефусконың соңғы зерттеулеріне сәйкес, Марко Полоның Венециядағы Доминикан орденінің мүшелерімен тығыз қарым-қатынасы Рустичеллоның мәтіні Орденнің нақты ниетімен латын тіліне аударылғанын аңғартады. Бұл латын нұсқасының 70 қолжазбасы сақталған. Редактор Джован Баттиста Рамузио он төртінші ғасырдың бірінші жартысындағы қолжазбаларды жинады, оларды ол «perfettamente corretto» («толыққанды дұрыс») деп санады. Бенедеттоның «Марко Поло, Il Milione» басылымы Итальян ұлттық географиялық комитетінің демеушілігімен (Флоренция: Олски, 1928) шығарылды, оған алпыс қосымша қолжазба көзі мен Генри Юльдің 1871 жылғы басылымы үшін жинаған сексенге жуық қолжазба қосылды. Рустичелло да Пизаны алғашқы түйіндеуші немесе көшіруші ретінде анықтаған Бенедеттоның қалыптасқан мәтіні көптеген қазіргі заманғы аудармалардың негізі болды: оның өзінің итальян тіліндегі (1932) және Альдо Риччидің «Марко Поло саяхаттары» (Лондон, 1931). Алғашқы ағылшын тіліне аудармасы – Джон Фрэмптонның 1579 жылы жарық көрген Елизавета заманындағы нұсқасы, «Марко Полоның ең асыл және әйгілі саяхаттары», ол Сантаэлланың 1503 жылғы кастиль тіліндегі аудармасына негізделген (сол тілдегі алғашқы нұсқа). А. К. Муль мен Пол Пельйо «Дүние сипаттамасы» деген атпен аударма жариялады, ол F қолжазбасын негіз ретінде пайдаланады және мәтіннің әртүрлі нұсқаларын біртұтас баяндамаға біріктіруге тырысады, сонымен бірге әр бөлімнің көзін көрсетеді (Лондон, 1938). Марко Полоға кіріспе – Леонард Олскидің «Марко Полоның Азиясы: «Дүние сипаттамасы» деп аталатын «Il Milione» кіріспесі», Джон А. Скотттың аудармасы (Беркли: Калифорния университеті, 1960); оның бастауы Марко Полоның туғанына жеті жүз жыл толуының мерекесінде болды.
Аутентиктілігі мен шынайылығы
Көптеген адамдар бұл кітап жарық көргеннен бері күдікпен қарады. Орта ғасырдағылардың кейбіреулері оны жай ғана роман немесе нақылға балайтын, себебі Қытайдағы дамыған цивилизация туралы сипаттамалары Джованни да Пьян дель Карпин мен Вильгельм Рубруктың моңғолдарды "жабайылар" деп бейнелеген және "басқа бір әлемге" жататын халықтар туралы ертедегі жазбаларынан күрт өзгеше болды. Кейінгі ғасырларда Марко Полоның Қытайдағы саяхаты туралы баяндамасына да күмән туды, мысалы, қытай әріптері, шай, таяқшалар және аяқ байлау сияқты Қытаймен байланысты көптеген нәрселерді атамауы. Оның Қытайдың Ұлы қабырғасын есімде қалдырмауы XVII ғасырдың ортасында-ақ байқалды. Сонымен қатар, ол қолданған көптеген жер аттарын анықтаудағы қиындықтар Полоның есептеріне күдік туғызды. Көптеген адамдар оның саяхатында атаған жерлерге барып-бармағанын, әкесі мен ағасының немесе басқа саяхатшылардың есептерін алған-алмағанын, тіпті Қытайға жеткеніне күмән келтірді, ал егер жетсе, Ханбалықтан (Пекиннен) әрі асып кетпеген болуы мүмкін деп ойлады. Алайда тарихшы Стивен Г. Хоу "көрсетілмегендердің" көптегенін түсіндіруге болады деп мәлімдеді. Мысалы, Юань әулетінің Қытайына келген басқа батыстық саяхатшылардың ешқайсысы, мысалы Джованни де Мариньолли мен Одорик Порденоне Ұлы қабырға туралы айтқан жоқ, және қабырғаның қалдықтары сол кезде болған болса да, ол ұзақ уақыт күтімсіз қалғандықтан маңызды немесе көзге түспес еді. Ұлы қабырғалар солтүстік шабуылшылардан қорғану үшін салынған, ал Марко Поло сапар жасаған кезде биліктегі әулет солтүстік шабуылшылардың өзі болды. Полоға қызмет еткен моңғол билеушілері де қазіргі қабырғаның солтүстігіндегі және оңтүстігіндегі аумақтарды бақылап, бұрынғы әулеттерден қалған бекіністерді сақтауға себептері болмады. Ол бізге таныс Ұлы қабырғаның Марко Поло саяхатынан екі ғасырдан кейін салынған Мин құрылысы екенін атап өтті. Мұсылман саяхатшысы Ибн Батута Ұлы қабырға туралы айтқан, бірақ ол Қытайда Юань әулеті кезінде қабырға туралы сұрағанда, оны көрген немесе оны көрген біреуді білген ешкімді таба алмады. Хоу сондай-ақ Полоның кезінде аяқ байлау сияқты әдеттер тіпті қытайлар арасында кең таралмаған және моңғолдар арасында белгілі емес деп мәлімдеді. Юань Қытайына келген итальяндық миссионер Одорик Порденоне аяқ байлау туралы айтқан (бірақ оның сипаттамасы дұрыс емес болғандықтан, ол естігенін айтқан болуы мүмкін), Юань Қытайына келген басқа шетелдік саяхатшылар бұл практиканы атаған жоқ, мүмкін аяқ байлау сол кезде кеңінен таралмаған немесе оны шектен тыс қолданбаған. Марко Полоның өзі (Толедо қолжазбасында) қытай әйелдерінің өте кішкентай қадамдармен жүретін нәзік қозғалысын атап өтті. Сондай-ақ, Полоның есептері басқа кезеңдерге қарағанда толығырақ және егжей-тегжейлі екендігі айтылды. Поло кейде басқа еуропалық есептерде берілген "таңғажайып" аңыздар мен ертегілерді жоққа шығарды, сондай-ақ сол кезде Шығыс Азияда мекендеген деп саналған және осындай есептерде берілген ерекше халықтардың сипаттамаларын қалдырды. Мысалы, Порденоне Одоригі Янцзы өзенінің үш құлаш биіктігіндегі пигмейлер жерінен ағатынын айтты және басқа да қиял-ғажайып әңгімелер айтты, ал Джованни да Пьян дель Карпин "мүлдем сөйлей алмайтын және аяқтарында буындары жоқ" жабайы адамдар, әйелге ұқсайтын, бірақ еркектері ит болған жындылар және басқа да фантастикалық есептер туралы айтты. Бірнеше асыра сілтеулер мен қателіктерге қарамастан, Полоның жазбалары иррационалды кереметтердің сипаттамаларынан салыстырмалы түрде азат, және көптеген жағдайларда (әдетте Қытайға жеткенге дейін бірінші бөлімде берілген) ол оларды көргенінен гөрі естігенін анық ажыратады. Сондай-ақ, ол басқа есептердегі ірі қателіктерден, мысалы, марокколық саяхатшы Ибн Батутаның Сары өзенді Үлкен каналмен және басқа да су жолдарымен шатастырып, фарфорды көмірден жасады деп сенгенінен де бос. Полоның есептеріндегі көптеген мәліметтер расталды. Мысалы, Марко Поло Қытайдың Цзянцзян провинциясына барғанда, онда көптеген христиан шіркеулері тұрғызылғанын байқаған. Оның бұл пікірін 14 ғасырдағы қытай мәтіні растайды, онда Самарқандтан келген Мар Саргис есімді соғдиян 13 ғасырдың екінші жартысында Ханчжоудағы бір шіркеуден басқа алты несториандық христиан шіркеуін құрғанын айтады. Несториандық христиандық 618-907 жылдар аралығындағы Тан әулеті кезінде Қытайда болған, 635 жылы астанасы Чанъаньға уағыздау үшін келген парсы монахы Алопен туралы мәлімделген, Чанъаньдағы (қазіргі Сіань) 781 жылға дараланған қытай және сирия тілдеріндегі жазуда сипатталған. 2012 жылы Тюбинген университетінің синолог және тарихшысы Ханс Ульрих Фогель Полоның валюталар, тұз өндірісі және кірістер туралы сипаттамаларына қатысты егжей-тегжейлі талдау жасады және оның Қытайда болғанын растайтын дәлелдер бар екенін мәлімдеді, себебі ол басқаша біле алмайтын егжей-тегжейлі мәліметтерді қамтыды. Фогель басқа батыстық, араб және парсы деректерінде Қытай валюталары туралы осындай дәл және бірегей мәліметтер жоқ екенін атап өтті, мысалы, қағаздың пішіні мен мөлшері, мөрлердің қолданылуы, қағаз ақшаның әртүрлі номиналы және Қытайдың әртүрлі аймақтарындағы валюта қолданылымындағы айырмашылықтар, мысалы, Юньнаньда сиыр қабыршақтарын қолдану, Поло Қытайдан кеткеннен кейін көп ұзамай құрастырылған археологиялық дәлелдермен және қытай деректерімен расталған мәліметтер. Оның тұз өндірісі және тұз монополиясынан түсетін кірістер туралы есептері де дәл және Юань дәуіріндегі қытай құжаттарымен сәйкес келеді. Экономикалық тарихшы Марк Элвин Фогельдің 2013 жылғы монографиясына алғы сөзінде Фогель "әр нақты мысалмен Полоның есебінің толыққанды сенімділігін көрсетеді" деген қорытынды жасады. Көптеген мәселелер түпнұсқа мәтіннің ауызша таралуымен және маңызды түрде өзгеше қолмен көшірілген қолжазбалардың көбеюімен байланысты болды. Мысалы, Поло Янчжоуда "саяси билікке" (seignora) ие болды ма, әлде онда "тұрды" (sejourna) ма? Элвин "күдік келтіргендер, қате болғанымен, кездейсоқ немесе ақымақ болған жоқ" деген қорытынды жасады, бірақ "жалпы жағдай қазір жабылды": кітап "мәнінде түпкілікті, және күтіммен қолданылғанда, толыққанды сенімді куәлік".
Басқа саяхатшылар
Марко Поло ең танымал болғанымен, ол өзінің тәжірибесін жазған Моңғол империясына барған жалғыз немесе алғашқы еуропалық саяхатшы емес еді. 13 ғасырда Ұлы ханның сарайына барған еуропалық саяхатшылар Андре де Лонжумео, Вильгельм Рубрук және Джованни да Пьян дель Карпин, Бенедикт Полакпен бірге болды. Бірақ олардың ешқайсысы Қытайға жеткен жоқ. Кейінірек Одорик Порденоне және Джованни де Мариньолли Юань династиясы тұсында Қытайға жетіп, өз саяхаттары туралы жазбалар қалдырды. Марокколық саудагер Ибн Батута 14 ғасырдың басында және ортасында Алтын Орда мен Қытайды аралап шықты. 14 ғасырдың авторы Джон Мандевилл Шығысқа жасаған саяхаттары туралы жазды, бірақ бұл ақпарат көбінесе екінші қолдан алынған және көптеген шындыққа келмейтін деректерді қамтиды.