Кіріспе

Көне грек желді аспабы

Аулос (αὐλός, көпше түрі αὐλοί, auloi) немесе тибия (латын тілінде) – көне Грецияда жиі бейнеленген және археологиялық зерттеулермен расталған желді аспап. Аулос сөзі көбінесе «флейта» немесе «қос флейта» деп аударылғанмен, аспап көбінесе қос қамыстан жасалған, ал оның дыбысы – «тегіс, талап ететін және қоздыратын» сипаттамаларымен, көбінесе сыбызғы мен (реттелген) гулдың үйлесіміне ұқсас болған. Аулет (αὐλητής, aulētēs) – аулоста ойнайтын музыкант. Көне Римдегі баламасы – тибицен (көпше түрі tibicines), латынша тибия сөзінен шыққан, «құбыр, аулос» деген мағынаны білдіреді. Жаңа сөз – аулоде кейде рапсод және кифароде (citharede) сияқты, аулос ойнаушыны атау үшін қолданылады, оны аулист деп те атай беруге болады; алайда аулоде көбінесе аулоста орындалатын музыкаға қосымша ән айтатын әншіні білдіреді.

Өмірбаян

Аулоның бірнеше түрі болды, жеке немесе жұп. Ең көп таралған түрі – қамыстан жасалған аспап. Қамысы жоқ бір құбырды монаулос (μόναυλος, μόνος "бір") деп атаған. Плагиаулос (πλαγίαυλος, πλάγιος "жанама") – қазіргі флейта сияқты көлденең ұсталатын бір құбыр. Ұлыбританияның таулы аймақ сыбызғысы сияқты, ауло да соғыс музыкасында қолданылған, бірақ одан да жиі басқа әлеуметтік жағдайларда бейнеленген. Ескеріңіз, қарапайым флейта (аулоның флейта ретінде аударылуы, флейтаның әдемі дыбысы бар екенін білдіреді) әскери қолдану үшін жеткіліксіз дыбыс шығарады, ал қос қамыс үлкен қашықтықтан және қару-жарақ кигендегі шудың арасынан естіледі. Бұл – құштар поэзияның тұрақты серігі. Ол күрес, ұзын секіру, дискіні лақтыру және триремалардағы ескектердің ырғағын белгілеу, сондай-ақ құрбандықтар мен драмалар сияқты дене тәрбиесі шараларында да қолданылған. Ежелгі музыканттар аулоны ойнау үшін, дөңгелектей тыныс алу арқылы дыбыс шығарып, аспапты тұрақтандыру үшін пайдаланған. Бұл аспаптың қамыстары ойнаушының тамағына түсіп кетпеуіне де мүмкіндік берген. Фробеяның тағы бір пайдасы – еріндерді бекіту, ерін бұлшықтарына түсетін күшті азайту. Аристократтар бос уақыты болғанда лира сияқты ауло ойнауды үйренсе де, кейін V ғасырдан бастап ауло көбінесе кәсіби музыканттармен, көбінесе құлдармен байланысты болды. Дегенмен, мұндай музыканттар даңққа ие бола алды. Римдік грек жазушысы Лукиан өзінің «Гармонид» диалогында ауло ойнау туралы айтады, онда Александр Македонскийдің аулеті Тимофей шәкірті Гармонидпен даңқ туралы әңгімелейді. Тимофей оған үлкен қоғамдық орындарда халықтың мақұлдауын іздеудің орнына, өз саласының сарапшыларына әсер етуді кеңес береді. Егер жетекші музыканттар оны бағаласа, халықтың мақұлдауы да келеді. Бірақ Лукиан Гармонидтің жаттығу кезінде тым күшті үрлеуден қайтыс болғанын хабарлайды.

Мифтік шығу тегі

Миф бойынша, Марсиас сатирі аулосты өнертапқан немесе Афина оны лақтырып жібергеннен кейін оны жинап алған, себебі ол оның екі жағын ісітіп, сұлулығын жойған. Қай жағдайда болса да, ол Аполлонды музыкалық сайысқа шақырды, онда жеңімпаз жеңілгенге қалағанын істей алатын болады. Марсиас сатирге тән күтуі, бұл сексуалдық сипатта болады. Бірақ Аполлон мен оның лирасы Марсиас пен оның аулосын жеңді. Дельфидің таза құдайы Марсиасқа қарағанда басқаша ойлағандықтан, ол жеңісін қарсыласын ағашқа байлап, тірідей терісін сызып тойлады. Марсиас қаны мен Музалардың көз жастары Кіші Азиядағы Марсиас өзенін құрады. Бұл аңыз Марсиасқа «hubris», яғни шектен шыққан мақтанышпен күнә істемеу үшін ескерту болды, өйткені ол құдайға қарсы жеңіске жете аламын деп ойлады. Бұл аңыз қызық әрі қатыгез болғанымен, гректер лира мен аулос арасындағы қарама-қарсылықта көптеген мәдени шиеленістерді білдірді: еркіндік пен құлдық және тирандық, бос уақыты бар әуесқойлар мен кәсіби музыканттар, шамалылық (софросина) пен шектен шығу және т.б. Мұның бір бөлігі 19 ғасырдағы «классикалық түсіндірудің» нәтижесі, яғни Аполлон Диониспен немесе «Ақыл» (китарамен бейнеленген) «Жан түршігерлік» (аулоспен бейнеленген) қарама-қарсылығы. Дельфидегі Аполлон ғибадатханасында Дионисқа арналған киіз де болған. Оның маенадалары аулос ойнайтын ішімдік тостағандарында бейнеленген, бірақ Дионис кейде китара немесе лира ұстаған күйінде бейнеленген. Сондықтан қазіргі заманғы түсінік қарапайым екіұштылықтан гөрі күрделірек болуы мүмкін. Бұл қарама-қарсылық негізінен афиналықтарға тән. Аулос ойнаудың орталығы болған Фивада жағдай басқаша болған деп болжауға болады. Спартада – бахик немесе корыбанттық культ болмағандықтан – аулос Аполлонмен байланысты болды және гоплиттерді шайқасқа сүйреп жүрді.

Чиги вазасы

Чиги вазасындағы шайқас көрінісінде аулос ойнаушысы гоплиттер фалангасының ілгерілеуі үшін лирикалық ырғақ береді. Бұл серіктестік қатардың бұзылу мүмкіндігін азайтады; аулет фаланганың тұтастығын сақтауда маңызды рөл атқарды. Осы көріністе сол жақтан жақындап келе жатқан фаланга дайын емес және уақытша төртке қарысы бес сарбазбен кем. Оларға көмектесу үшін арт жағынан жауынгерлер жүгіріп келе жатқанын көруге болады. Алдыңғы төрт сарбазға бесіншісі жетпесе де, аулеттің болуы оларға қатарды қайта құруға көмектеседі, сондықтан олар артықшылыққа ие.

Геракл оныншы рет еңбек етіп жатыр

540-530 ж.б.з.б. шамасындағы амфорада Геракл өзінің оныншы еңбегін орындап жатқанда бейнеленген. Амфораның мойнында процессиямен келе жатқан аулет ойнап тұрғанын көруге болады.

Қазіргі заманғы қолданысы және танымал мәдениет

Аулоның дыбыстары Ежелгі аспаптардың дыбыс/тембрін қайта құру қолданбасы (ASTRA) жобасы арқылы цифрлық түрде қайта жаңғыртылуда, ол ауло дыбыстарын модельдеу үшін физикалық модельдеу синтезін пайдаланады. Бұл процестің күрделілігіне байланысты ASTRA жобасы желілік есептеуді қолданады, соның арқасында Еуропаның жүздеген компьютерлерінде дыбыстар бір уақытта модельденеді. Аулос – жоғалған дыбыстар оркестрінің құрамына кіреді, ASTRA эпигонион, сальпинкс, барбитон және сиринкс сияқты басқа да ежелгі аспаптардың дыбыстарын қайта жаңғыртқан. Аулос 2009 жылғы «Агора» фильмінде де пайда болды, онда кейіпкер амфитеатрде жеке орындаушылық көрсетеді. Ол 2007 жылғы «300» фильмінде де көрінеді. Аулостың қазіргі заманғы нұсқалары Оңтүстік-Шығыс Еуропада кездеседі. Атап айтқанда, Оңтүстік Албанияда, Лаберия аймағында албандық изо полифониясына сүйемелдеу үшін аулоға ұқсас қос құбырлы, еркін үрленбейтін аэрофон – кула диаре немесе лонгари – әлі де ойнатылады. Бұл аспаптар ағаштан жасалған және ежелгі аулолар сияқты екі қамыстан тұрмайды.