Қолданбалы философия: Практикалық мәселелерді зерттеу

Кіріспе

Философияның саласы. Қолданбалы философия (грек тілінен: φιλοσοφία, philosophia, 'білімге құштарлық') – философияның нақты маңызға ие проблемаларды зерттейтін саласы. Бұл тақырып қоршаған орта, медицина, ғылым, инженерия, саясат, құқық, экономика және білім беру салаларындағы мәселелердің кең ауқымын қамтиды. Бұл термин 1982 жылы Бренда Алмондтың Қолданбалы философия қоғамын құруымен және одан кейін Элизабет Брейк редакциялаған «Қолданбалы философия журналының» жарық көруімен танымал болды. Қолданбалы философияның әдістері басқа философиялық әдістерге ұқсас: сұрақтар қою, диалектика, сын тұрғысынан талқылау, рационалды дәлелдер келтіру, жүйелі баяндама, ой эксперименттері және логикалық аргументация. Қолданбалы философия таза философиядан, ең алдымен, нақты практикалық мәселелермен айналысу арқылы ерекшеленеді, ал таза философия нақты объектіні қарастырмайды; метафоралық тұрғыдан алғанда, бұл өзіне-өзі қолданылатын философия, ол стандартты философиялық проблемаларды және философиялық объектілерді (мысалы, метафизикалық қасиеттерді), сондай-ақ шындықтың негізгі табиғатын, эпистемологияны және моральды зерттейді. Сондықтан қолданбалы философия – философияның бір саласы, ол таза абстрактілі мәселелермен емес, нақты практикалық мәселелермен айналысады.

Жалпы анықтама

Жақында ғана қолданысқа енген термин болғандықтан, қолданбалы философияның толық көлемі мен мағынасы кейде әлі де түсініксіз және даулы болып табылады, бірақ ол философияның басқа да жалпы анықтамаларымен байланысты болады. «Қолданбалы философияның серігі» Каспер Липперт-Расмуссен, Дэвид Арчард және Сюзанна Юняке жазған қолданбалы философия саласының жалпы анықтамалары мен параметрлерін сипаттайтын үш кіріспе мақала ұсынады. Бірінші тарауда Липперт-Расмуссеннің «Қолданбалы философияның мәні» атты мақаласы «қолданбалы философия» терминін ашады, қолдану – объектіні қабылдайтын етістік екенін көрсетеді. Сондықтан, егер адам философиямен айналысып, оны ешбір нәрсеге қолданбаса, онда «қолданбалы философиямен айналысып жатырмын» деуі грамматикалық немесе тұжырымдық тұрғыдан дұрыс болмайды. Липперт-Расмуссен қолданбалы философияның жеті түсінігін ұсынады: маңыздылық түсінігі, ерекшелік түсінігі, практикалық түсінігі, белсенділік түсінігі, әдістемелік түсінігі, эмпирикалық фактілер түсінігі, аудитория түсінігі. Бұл анықтамалар қажетті және жеткілікті шарттар тұрғысынан нақтыланады, осылайша әртүрлі түсініктердің бірімен-бірі үйлеспеуін қамтамасыз етеді. Липперт-Расмуссен қолданбалы философияның қолданбалы этикадан әлдеқайда кең екенін атап өтеді, сондықтан қолданбалы философтар нормативтік моральдық негіздерді ұсынумен шектеліп қалмай, қолданбалы философияның басқа ғылымдар мен салалардағы қазіргі нәтижелерді түсіну үшін метафизикалық негіздерді ұсынуы керек. «Қолданбалы философияның серігі» кітабының үшінші тарауында Сюзанна Юнякке «Қолданбалы философияның құндылығы» атты мақаласында қолданбалы философияның философиялық зерттеу саласы екенін, таза философиядан өзгешелігі философиялық доменнен тыс мәселелер бойынша практикалық кеңес бере алуында екенін көрсетеді. Қолданбалы философияда әдетте екі бағыт болады: академиялық бағыт (академиялық аудитория үшін) немесе «жетіспеушілік» режимі (академиялық емес аудитория үшін). Метафизика, эпистемология және этика сияқты философиялық тармақтарға сүйене отырып, қолданбалы философтар практикалық мәселелерге қатысты өз үлестерін және талдауларын қалыптастырады. Философиялық теориялар, принциптер мен ұғымдардың таза философиялық доменнен тыс мәселелермен (жетіспеушілік режимінен тыс) қиылысындағы осы мәселелер дәстүрлі қабылданған философияларға құнды сынақтар туғызуы мүмкін, бұл қағидаларға стресс-тест, кері байланыс немесе қарсылық тудыруы мүмкін, олар көбінесе идеалистік философиялық шеңберге шектелген.

Due to the recent coinage of the term, the full scope and meaning of Applied Philosophy is at times still quite ambiguous and contentious, but generally does interact with the several other general definitions of philosophy. A Companion of Applied Philosophy provides three introductory articles by Kasper Lippert‐Rasmussen, David Archard and Suzanne Uniacke that outline general definitions and parameters for the field of Applied Philosophy. In the first chapter, Lippert‐Rasmussen article “The Nature of Applied Philosophy” begins by unpacking the term “applied philosophy”, outlining that to apply is a verb that takes an object, therefore if one were doing philosophy and not applying it to something then one would be grammatically or conceptually confused to say that one is doing applied philosophy. Lippert‐Rasmussen provides seven conceptions of Applied Philosophy: the relevance conception, the specificity conception, the practical conception, the activist conception, the methodological conception, the empirical facts conception, the audience conception. These definitions are specified in terms of necessary and sufficient conditions, making the different conceptions incompatible with one another. Lippert‐Rasmussen stresses that applied philosophy is much larger than that of applied ethics, therefore applied philosophers should strive beyond just proposing normative moral frameworks, allowing for Applied Philosophy to offer metaphysical frameworks for understanding contemporary results in other sciences and disciplines. In the third chapter of A Companion of Applied Philosophy, Suzanne Uniacke’s article “The Value of Applied Philosophy”, Uniacke outlines that applied philosophy is really a field of philosophical inquiry, differentiating itself from pure philosophy by claiming the former can provide practical guidance on issues beyond the philosophical domain. Within applied philosophy there are generally two modes of focus, it can be academically focused (for an academic audience), or it can be in “out reach mode” (for a non academic audience). In drawing on philosophical subdisciplines such as metaphysics, epistemology and ethics, applied philosophers shape their contributions and analysis on issues of practical concern. In this intersection between philosophical theories, principles, and concepts with issues beyond that of the purely philosophical domain (out reach mode), these problems may give valuable challenges to traditionally accepted philosophies, providing a stress test, feedback or friction on principles that are so often confined within the idealistic philosophical framework.

Каспер Липперт-Расмуссен: жеті тұжырымдама

Маңыздылық тұжырымдамасы: Философия күнделікті өмірдің маңызды сұрақтарына қатысты болса ғана қолданылады. Бұл тұжырымдаманың нақты болуы үшін, қолданбалы философия күнделікті өмірдің маңызды сұрақтарына жауап беруге міндетті емес, бірақ оларды философиялық тұрғыдан зерттеуге немесе кем дегенде олармен байланысты болуы керек. Қандай күнделікті сұрақтар маңызды екендігіне қатысты талап жоқ, ол уақыт пен аудиторияға байланысты өзгеруі мүмкін. Кейбір сұрақтар бір уақытта біреулерге, ал басқаларына – басқа уақытта маңызды болуы мүмкін. Ерекшелік тұжырымдамасы: Философия егер және тек қана философияның – мысалы, метафизика, эпистемология немесе моральдық философия сияқты – саласының нақтырақ бір сұрағына жауап берсе, қолданылады. Философиялық принциптерді орнатып, оларды қолданылатын (философиялық емес) нақты зерттеу салаларында қолдану және олардың салдарына зерттеу жүргізу. Практикалық тұжырымдама: Философия егер және тек қана өзінің тиісті философиялық саласы бойынша нақтырақ сұрақтарға, «біз не істеуіміз керек?» деген сұраққа жауап беруді негіздесе, қолданылады. Активистік тұжырымдама: Философия егер және тек қана әлемге белгілі бір себептік әсер ету ниетімен жетектелсе, қолданылады. Бұл себептік әсер білім беру, түсіндіру немесе тәрбиелеу болуы мүмкін, соның салдарынан нақты әлемде өзгерістер тууы керек. Липперт-Расмуссен атап өткендей, таза философияның көп бөлігі де әлемге әсер етеді, бірақ оны таза философия деп санауға болады. Алайда, активистік тұжырымдаманың ерекшелігі – оның мақсатында. Активистік тұжырымдама білім беруші болуға және әлемге себептік әсер етуге басымдық береді, философиялық міндеттемелерді «білім мен шындықтан» себептік әсерге ауыстырады. Міндеттемелер мен мақсаттардың өзгеруі мақсатқа жету үшін қолданылатын әдістердің өзгеруіне әкелуі мүмкін. Эмпирикалық фактілер тұжырымдамасы: Философия егер және тек қана эмпирикалық деректермен, әсіресе эмпирикалық ғылымдар ұсынған деректермен негізделген болса, қолданылады. Бұл қолданбалы философияның салааралық сипатын көрсетеді, қолданбалы философияны эмпирикалық ғылымдардың нәтижелері мен деректеріне сүйене отырып, философиялық талдау жасауға және үлес қосуға жеткілікті ақпаратты қамтамасыз етеді. Аудитория тұжырымдамасы: Философия егер және тек қана оның мақсатты аудиториясы философ емес болса, қолданылады. Бұл тұжырымдама әрқашан аудиторияның алдын ала білімін талап етпесе де, нақты ғылыми салалармен айналысатын философтар сол салалардың эмпирикалық фактілерін жақсы білуі керек. Осылайша, фактілермен эмпирикалық ақпаратпен қамтамасыз етілудің маңыздылығы қайтадан расталады, әсіресе философияны басқа салалармен өзара зерттеу кезінде.

Relevance conception: Claims that philosophy is applied if and only if it is relevant to important questions of everyday life. To be clear this conception claims that applied philosophy need not answer the important questions of everyday life, yet it needs to philosophically explore or at least be relevant to them. There is no requirement on what type of everyday life questions are relevant, it can vary across time and audience, some questions may be relevant to some people at one time and to others at another. Specificity conception: Philosophy is applied if, and only if, it addresses a comparatively specific question within the branch of philosophy, e. g., metaphysics, epistemology or moral philosophy, to which it belongs. Establishes philosophical principles to then apply and explore their implications in the applied (non philosophical) specific domains of inquiry. Practical conception: Philosophy is applied if, and only if, it justifies an answer to comparatively specific questions within its relevant branch of philosophy about what we ought to do. Activist conception: Philosophy is applied if, and only if, it is motivated by an ambition of having a certain causal effect on the world. Whether that causal effect be to educate, elucidate or edify on a given topic, with real world consequences thereof. As Lippert‐Rasmussen points out, much of pure philosophy has quite an impact on the world and yet one would still claim it to be pure rather than applied philosophy, however the distinction of the activist conception lies in their goal, the activist conception has greater emphasis on being an educator and having a causal impact on the world, changing their primary philosophical commitment from “knowledge and truth” to having a causal impact. The change of commitment and goals may result in the change of methods in order to realize their goal. Empirical facts conception: Philosophy is applied if, and only if, it is significantly informed by empirical evidence – in particular, that provided by empirical sciences. Stresses the interdisciplinary nature of applied philosophy, characterising applied philosophy as drawing on the results of empirical sciences and the evidence thereof to be sufficiently informed in contributing philosophical analysis and input. Audience conception: Philosophy is applied if, and only if, its intended audience is non philosophers. Despite the audience conception not always requiring background knowledge of the given audience, it is prudent for philosophers who are engaging with specific scientific disciplines to be well read on the empirical facts of those disciplines the philosopher addresses, thus re iterating the value of being empirically informed with the facts, especially when engaging with interdisciplinary studies of philosophy with some other subject.

Қолданбалы моральдық философия

Қолданбалы моральдық философия (немесе қолданбалы этика) – күнделікті өмірде туындайтын моральдық мәселелерді философиялық тұрғыдан зерттейтін моральдық философияның бір саласы. Қолданбалы моральдық философия философиялық теориялар мен талдау әдістерін пайдаланып, технология, қоғамдық саясат, медицина сияқты философиялық емес салалардағы негізгі моральдық проблемаларды қарастырады. Бұл белгілі бір уақытта белгілі бір қоғамда қалыптасқан әлеуметтік тәжірибелерді, келісімдерді және нормаларды бағалау үшін негізгі моральдық принциптер мен теорияларды қолдануды қамтиды. Бошамп (1984) қолданбалы моральдық философия мен теориялық этиканың айырмашылығы олардың әдістемелерінде емес, талдау мен бағалау мазмұнында екенін атап көрсетеді. Қолданбалы этика 1967 жылы кең танымалдылыққа ие болды, себебі заң, медицина және инженерлік сияқты көптеген салалар сол кездегі әлеуметтік мәселелер мен теңсіздіктерге ұшырады. Мысалы, түрлі экологиялық қозғалыстар адамзаттың табиғатпен қарым-қатынасы туралы саяси пікірсайыстарды тудырды, нәтижесінде антропоцентризмге қарсы маңызды философиялық аргументтер пайда болды. Осы әлеуметтік мәселелерге назар аударған сайын, академиялық философияда олар туралы талқылаулар да артты. 1970-ші және 1980-ші жылдары қолданбалы этиканың тақырыптарын философиялық тұрғыдан зерттеуге арналған жариялымдар көбейді, олар бастапқыда биомедициналық этикаға, кейін бизнес этикасына бағытталды. Фриман (1998) корпоративтік әлеуметтік жауапкершіліктің басқаша теориясын ұсынады, ол әрекеттің кімге және қалай әсер ететінін бағалаудың моральдық маңыздылығы туралы алдын ала теориялық ұстанымдарға сүйенеді. Мүдделі тараптар теориясының жақтаушылары корпоративтік басшылардың өздерінің бизнес операцияларындағы барлық мүдделі тараптарға – тұтынушыларға, қызметкерлерге және қоғамдық ұйымдарға моральдық жауапкершілігі бар екенін айтады. Осылайша, бизнес шешімі акционерлер үшін пайданы барынша арттыруы мүмкін, бірақ ол компанияның басқа мүдделі тараптарының талаптарына қайшы келмейінше, моральдық тұрғыдан қабылданбасқа тиіс. Фриман (2008) мүдделі тараптар арасындағы қақтығыстарды шешу үшін Ролздық тәсілді қолданады, онда дұрыс әрекет – ең нашар жағдайдағы мүдделі тараптардың әл-ауқатын арттыру болып табылады. Дэнли (1980) оған келіспейді және корпорациялар тек қана ниетті болғандықтан моральдық агент бола алмайды, бірақ агентке моральдық жауапкершілікті жүктегенде жазалау мүмкіндігі сияқты басқа да факторлар ескерілуі керек дейді.

Applied moral philosophy (or applied ethics) is the branch of moral philosophy concerned with philosophical inquiry into moral issues that arise in everyday contexts and institutional design frameworks (e. g. how social institutions are structured). Applied moral philosophy involves the use of philosophical theories and methods of analysis to treat fundamentally moral problems in non philosophical subjects, such as technology, public policy, and medicine. This includes the use of fundamental moral principles and theories to assess particular social practices, arrangements, and norms prevailing in particular societies at particular times. Beauchamp (1984) notes where applied moral philosophy and theoretical ethics diverge is not in their methodologies, but rather, in the content of their analysis and assessment. Applied ethics first gained mainstream popularity in 1967, as many professions such as law, medicine and engineering were profoundly affected by social issues and injustices at the time. For example, various environmental movements sparked political conversations about humanities relationship to the natural world, which led to the development of important philosophical arguments against anthropocentrism. As awareness of these social concerns grew, so did discussions of them in academic philosophy. By the 1970s and 1980s, there was a surge in publications devoted to philosophical inquiry of subjects in applied ethics, which were initially directed at biomedical ethics, and later business ethics. Freeman (1998) presents a competing theory of corporate social responsibility by appealing to pre theoretical commitments about the moral significance of assessing who an action affects and how. Proponents of stakeholder theory argue that corporate executives have moral responsibilities to all stakeholders in their business operations, including consumers, employees, and communities. Thus, a business decision may maximize profits for stockholders, but it is not morally permissible unless it does not conflict with the demands of other stakeholders in the company. Freeman (2008) takes a Rawlsian approach to mediate conflicts amongst stakeholders, where the right action is that which will promote the well being of the stakeholders who are the least well off. Danley (1980) disagrees and says that corporations cannot be moral agents merely because they are intentional, but that other considerations, such as the ability to be punished, must obtain when assigning moral responsibility to an agent.

Биоэтика

Биоэтика – тіршілік ғылымдары контекстінде тірі және тірі емес табиғатқа қатысты адамның іс-әрекетін зерттеу саласы. Ол адам, қоршаған орта және жануарларға қатысты тіршілік ғылымдарындағы кең ауқымды моральдық мәселелерді қарастыру үшін ғылыми-әдістемелік база ұсынады. Биоэтиканың 3 негізгі кіші саласы бар: медициналық этика, жануарлар этикасы және экологиялық этика.

Медициналық этика

Медициналық этиканың тамыры б.з.д. 500 жылға дейін соққан Гиппократ анттарына барады, осылайша ол биоэтиканың ең көне саласы болып табылады. Медициналық этика медициналық контексте туындайтын нақты моральдық жағдайларда не істеу керектігі туралы сұрақтармен айналысады. Медициналық этикада өмір соңы мен өмір басы туралы пікірталастар, дәрігер-науқас қарым-қатынастары және денсаулық сақтауға қолжетімділік сияқты бірқатар маңызды мәселелер бар. Ол скрипкашы ойын тәжірибесін пайдаланып, ұры адам болғанның өзінде, оның өмір сүру құқығы абсолютті емес екенін көрсетеді, сондай-ақ, белгілі жағдайларда аборттың моральдық тұрғыдан қабылдандығына теистік емес және рационалды негіздер келтіреді. Медициналық этикадағы тағы бір пікірталас – эвтаназияның моральдық тұрғыдан қабылдандығы және оның қай жағдайда моральдық тұрғыдан дұрыс екені. Эвтаназия – басқа біреудің өмірін өз пайдасына қасақана тоқтату. Рахельс (1975) ерікті белсенді эвтаназия мен ерікті пассивті эвтаназияның жақтаушысы болып табылады, ол адамның өмірі өмір сүруге тұрарлық емес жағдайларда соңғысының рұқсат етілуін көрсетіп қана қоймай, белсенді эвтаназия біреуді өлтіруді, ал пассивті эвтаназия оның өлуіне жол беруді білдіретіндіктен, бірін екіншісінен артық жасамауға болатынын да көрсетеді. Ол өзінің аргументін біреуді өлтіру, оның өлуіне ғана жол беруден гөрі моральдық тұрғыдан нашар деп есептеген сыншыларға жауап ретінде ұсынады. Алайда, ол күйеуінің әйелінің өлуін қалаған жағдайды қарастырады, бір жағдайда ол оған у қосып, екінші жағдайда ваннада батып жатқанын көріп, оған өлтіруге жол береді. Ол өзінің тәжірибесінің адамды өлтірудің оны өлтіруге жол беруден гөрі моральдық жағынан әрқашан нашар емес екенін көрсететінін дәлелдейді, бұл пассивті эвтаназияны ғана қолдайтындарды белсенді эвтаназияның моральдық тұрғыдан қабылдандығына келісуге мәжбүр етеді, егер олар тек бірінші нұсқаның моральдық тұрғыдан дұрыс екенін көрсетпесе. Кинг (1989) өзінің аргументін қоғамдағы әйелдердің тарихи үстемдігін зерттеу арқылы негіздейді, содан кейін барлық басқа үстемдік пен иерархия осыдан туындайды деп мәлімдейді. Оның аргументі қоршаған ортаның бүлінуі мен табиғатты адамның пайдалануының моральдық қателігін оның ішкі құндылығына емес, ерлер үстемдік ететін мәдениетте әйелдерді қанауының моральдық қателігіне байланыстырады. Тарихи тұрғыдан алғанда, саяси және құқықтық философиядағы көптеген жұмыстар әділдіктің мәні, демократияның идеалдық формалары және саяси және құқықтық институттарды қалай ұйымдастыру сияқты жалпы мәселелерді қарастырды. Қолданбалы саяси және құқықтық философия саяси және құқықтық философияның түсініктерін салалардағы нақты мәселелерді сыни түрде зерттеу үшін пайдаланады. Мысалдарға отбасылық иммиграциялық саясатқа философиялық зерттеулер, азаматтық мойынсұнбаушылықтың тұжырымдамалық құрылымын түсіну және тұрмыстық зорлық-зомбылық істерінде прокурорлық дискрецияның шектерін талқылау жатады. Экстремалды белсенділік – философтың сарапшы кеңесші ретінде әрекет етуі және белгілі бір көзқарасқа қолдау көрсету үшін саясаткерлерге тікелей аргументтер ұсынуы. Феминистік саяси философиядағы жұмыс қоғамдық саясат пен саяси институттарға себеп-салдарлық әсер ету үшін әртүрлі белсенді тәсілдерді қолданады. Мысалы, либералды феминистік теориялар, олардың негізгі мәселесі әйелдердің саяси құқықтары мен жеке дербестігін қорғау және арттыру, өз мақсаттарына жету үшін тұжырымдамалық белсенділікті үнемі пайдаланады. Нәтижесінде, білім алудың әртүрлі (және артық) әдістері болуы мүмкін, бұл өмірдегі құндылықтардың кімге бағыт-бағдар беруіне немесе шындықты іздеудегі мақсаттарға байланысты. Коди (2016) әлеуметтік эпистемология жеке адамдардың не нәрсеге сену керектігі және білімді қалай іздеу керектігі туралы сұрақтарды жеткілікті түрде қарастырмағанын айтады. Феминистік философияның бұл саласы да әлеуметтік эпистемологияның аясын кеңейтеді, өйткені ол дәстүрлі білім практикасы мен процестерінің әйелдерді кемсітетін бірнеше жолын анықтайды, мысалы, оларды зерттеуден шеттету, эпистемиялық билікті жоққа шығару және патриархалдық мүдделерге қызмет ету үшін әйелдерді бұрмалайтын теорияларды жасау. Феминистік эпистемология тек оның азаттық мақсаттары саяси болғандықтан және нәтижесінде әлемге белгілі бір себепті әсер етуді іздегендіктен ғана қолданылмайды. Бірақ, Уайли (2001) белгілі бір нәтижеге жету үшін, әйелдерді кемсітетін жағдайларды мүмкіндігінше дәл және түсіндіруге болатындай зерттеу қажет екенін атап көрсетеді.

Medical ethics can be traced back to the Hippocratic Oath in 500 B. C. E., making it the oldest sub discipline of bioethics. Medical ethics concerns itself with questions of what one ought to do in particular moral situations arising in medical contexts. There are a number of key issues in medical ethics, such as end of life and beginning of life debates, physician patient relationships, and adequate healthcare accessibility. She uses the violinist thought experiment to show that even if a fetus is a person, their right to life is not absolute, and therefore provided non theistic and rational justification for the moral permissibility of abortion under certain conditions. Another debate in medical ethics is about the moral permissibility of euthanasia, and under what conditions euthanasia is morally acceptable. Euthanasia is the intentional killing of another person in order to benefit them. One influential argument in favour of voluntary active euthanasia and voluntary passive euthanasia is put forth by Rachels (1975), who is not only able to show the permissibility of the latter in cases where someone’s life is no longer worth living, but that there mere fact that active euthanasia involves killing someone and passive euthanasia involves letting them die does not make it more just to do one over the other. He presents his argument in response to critics who argue that it is morally worse to kill someone than to merely let them die. However, he considers a case where a husband wants his wife to die, and in one case, does so by putting lethal poison in her wine, and in the second case, walks in on her drowning in a bathtub and lets her die. He argues that his thought experiment shows why killing someone is not always morally worse than letting them die, forcing defenders of only passive euthanasia to also commit themselves to the moral permissibility of active euthanasia, unless they can show why only the former option is morally acceptable. King (1989) motivates her argument by examining the historical domination of women in society, and then argues that all other domination and hierarchies flow from this. Her argument justifies the moral wrongness of environmental degradation and human exploitation of nature not by arguing in favour of its intrinsic value, but by appealing to the moral wrongness of female oppression by a male dominating culture. Historically, much of the work in political and legal philosophy has pursued more general issues, such as questions about the nature of justice, ideal forms of democracy, and how to organize political and legal institutions. Applied political and legal philosophy uses the insights of political and legal philosophy to critically examine more concrete issues within the disciplines. Some examples include philosophical inquiry into family based immigration policies, understanding the conceptual structure of civil disobedience, and discussing the bounds of prosecutorial discretion in domestic violence cases. Extreme activism is when a philosopher acts as an expert consultant and presents an argument directly to policy makers in favour of some view. Work in feminist political philosophy uses the various activist approaches to causally affect public policies and political institutions. For example, liberal feminist theorising, whose main concerns are protecting and enhancing women’s political rights and personal autonomy, has consistently used conceptual activism to further their aims. As a result, there might be different (and more preferable) methods for acquiring knowledge depending on whose values guide one’s orientation in life or what goals direct their pursuit of truth. Coady (2016) claims that social epistemology has not sufficiently addressed questions of what individuals ought to believe and how they should pursue knowledge. This branch of feminist philosophy also contributes to the scope of social epistemology as it identifies several ways in which conventional knowledge practices and processes disadvantage women, such as excluding them from inquiry, denying them epistemic authority, and producing theories of women which misrepresent them to serve patriarchal interests. Feminist epistemology is not only applied in the sense that its liberatory goals are explicitly political and, as a result, seek a certain causal effect on the world. But this branch of epistemology is also greatly relevant since, to be effective activists, Wylie (2001) stresses that it is necessary “to understand the conditions that disadvantage women with as much empirical accuracy and explanatory power as possible.”

Бұл қажеттіліктің мысалы, 1980-ші жылдардағы қара және лесбиян феминистік теорияларынан бері, феминистер үшін гендерге қатысты ұғымдар мен құбылыстарды қарастыруда қиылыстың ұғымысыз зерттеу тиімді емес: ол жеке адам мен әлеуметтік топтың өмірлік тәжірибесінің өзара байланысты және үстіне жатқан сәйкес екенін көрсетеді, сонымен қатар олардың билікке және артықшылыққа қол жеткізуі осыған байланысты екенін көрсетеді. Креншоу (1989) бұл түсіндірушілік аясты DeGraffenreid v General Motors (1976), Moore v Hughes Helicopter (1983) және Payne v Travenol (1976) істерінде қара әйелдер гендер және нәсіл бойынша кемсітілгенін мойындамаған соттардың сәтсіздігін зерттеу арқылы жасады.

Делевативтік демократияның эпистемологиясы

Демократияның ойластырылған тұжырымдамасы осы саяси жүйенің негізделуі мен оның шешім қабылдау процестерінің заңдылығы үшін қоғамдық пікірсайыс қажет дейді. Жалпы айтқанда, қоғамдық пікірсайыс – бұл еркін және тең құқықты азаматтардың түрлі саясаттар мен қоғамдық идеяларды қолдау себептерін бөлісіп, талқылайтын ашық кеңістік. Эпистемологияның осы саласы эпистемиялық құндылықтарды, қасиеттер мен кемшіліктерді зерттейді және олардың ойластырылған шешім қабылдаудан туындайтынын байқауға болады. Мысалы, референдум немесе сайлау кезінде Кондорсе қазылар теоремасы (CJT) былай деп мәлімдейді: егер әрбір дауыс беруші өзінен сұралған мәселе бойынша дұрыс жауап беру ықтималдығы жоғары болса (құзыреттілік шарты) және әрқайсысы бір-бірінен тәуелсіз дауыс берсе (тәуелсіздік шарты), онда көпшілік адамдардың дауыс беру нәтижесі бойынша бір адамнан дұрыс болу ықтималдығы жоғары. Сонымен қатар, көпшіліктің дұрыс нәтижеге дауыс беру ықтималдығы дауыс берушілер саны артуымен бірге артады. Бір жағынан, CJT демократияда дауыс берудің маңыздылығын қорғайтын берік аргумент пен эмпирикалық дәлел келтіреді: бұл процедура шешім қабылдау органдарының дұрыс эпистемиялық деректерге негізделген жақсы шешімдер қабылдауына мүмкіндік береді. Екінші жағынан, ол қоғамдық пікірсайыстың дауыс беру процесіне тигізетін әсері туралы пікірталас тудырады. Эстлунд (1989) және Вальдроун (1989) қоғамдық пікірсайыстың, талқыланып жатқан мәселелер бойынша себептер мен ақпарат алмасу арқылы дауыс берушілердің құзыреттілігін жақсартатынын айтады, ал Дитрих пен Шпикерманн (2013) сайлаушылар шешім қабылдамас бұрын немесе қабылдау кезінде тым көп қарым-қатынас жасаса, CJT тәуелсіздік шарты бұзылып, оның оңтайлы нәтижелері бұрмаланады деп алаңдайды. Көптеген адамдар демократияның ойластырылған тұжырымдамасына «қоғамдық білімсіздік» қарсылығын білдірді: көпшілік адамдар ойластырылған демократияның тиімді және қолданылуға лайықты практикасы болуы үшін тым білімсіз деп санайды. Талис (2004) осы ұсынылған шектеуге жауап ретінде «білімсіздік» дегеніміз не екенінің нақты анықталмағанын айтады. Оның пікірінше, бұл қарсылық ақпараттан хабарсыз, қате ақпараттандырылған және қызығушылық танытпаған жағдайларды біріктіреді және «білмейтіндерге» кінәлау демократиялық институттардың (БАҚ және академия сияқты) олардың сәтсіздігіне жауапкершілігін алып тастайды. Әлеуметтік эпистемология білімді қалыптастыру, тарату немесе болдырмау үшін институционалдық практикалардың рөлін зерттейтін болса, ойластырылған демократияның эпистемологиясындағы маңызды пікірталас сөз, мінез-құлық және сөз бостандығына қатысты заңдық шектеулерге қатысты. Бұл мәселеде Дж.С.Милльдің (1859) еңбегі жиі сілтеме жасалады, ол сөз бостандығы мен қоғамдық пікірсайыс қате пікірлерді жоюға, дұрыс сенімдердің үстемдігіне мүмкіндік беруге және нәтижесінде шындықты насихаттауға көмектеседі деп сенді. Цензура мен қоғамдық кеңістіктің қатаң шектеулері келіспеушілікке ұшыраған тараптарға қарсыластарының аргументтеріндегі шындық элементтерін көруге кедергі келтіруі және белгілі бір қоғамда догматикалық тенденцияларды күшейте алады. Ландемор (2013) сондай-ақ әртүрліліктің ойластырылған демократияларда эпистемиялық тұрғыдан пайдалы екенін қолдайды; егер бірнешеден гөрі әртүрлі көзқарастарды қарастырсақ, дұрыс шындыққа жету ықтималдығы жоғары. Әлеуметтік және феминистік эпистемологиялар әртүрліліктің қырларын қарастырса да, Каппель, Холлсон және Мёллер (2016) талқылаудың алдыңғы қатарына шығарады: білімнің әртүрлілігі, пікірлердің әртүрлілігі, танымдық әртүрлілік, эпистемиялық нормалардың әртүрлілігі және эпистемиялық емес құндылықтардың әртүрлілігі. Әртүрлілік бейтараптыққа көмектесе алса, «анклав пікірсайысы» – бір ойлы адамдар арасындағы қарым-қатынас процесі, олар көбінесе оқшауланған анклавтарда сөйлейді немесе тіршілік етеді, – топтық поляризацияға әкелуі мүмкін. Санстейн (2002) топтық поляризацияны топ мүшелерінің пікір алысу процесінде бұрынғыдан гөрі экстремалды ұстанымға қарай жылжу құбылысы деп анықтайды. Оның пікірінше, бұл құбылыстың статистикалық тұрақтылығын екі себеп түсіндіреді. Біріншіден, адамдар белгілі бір мәселе бойынша әртүрлі бейімділіктер мен көзқарастарды бөлісетін топтармен әдетте пікір алыспайды: бұл олардың «аргументтік қоры»н шектейді. Екіншіден, ол топ мүшелерінің әріптестерінің пікіріне жарасуға ұмтылуы топтық поляризацияны тудыратынын мойындайды. Санстейн сондай-ақ әртүрлі және гетерогенді топтардың төмен мәртебелі мүшелердің көзқарастарына аз мән беретінін және олардың пікірсайыс кезінде көбінесе үнсіз болатынын көрсетеді. Янг (2000) және басқалар да осы мәселені көтеріп, осы эпистемиялық кемшіліктермен және пікірсайыстың бұзылуымен күресу үшін қолданбалы философтар эпистемиялық қасиеттер мен құндылы практикаларды ұсынады. Пікірлерді өзгертудің және басқалардың көзқарасына көнудің ешқандай кемшілігі жоқ деген қағидаттан бастап, Питер (2013) дауларды қалай шешетініміздің маңызды екенін айтады. Оның пікірінше, жақсы жүргізілген пікірсайыстар қатысушылар бір-бірін эпистемиялық әріптес ретінде қарастыратын, яғни олардың қателік жасау ықтималдығы жоғары екенін мойындайтын пікірсайыстар болып табылады. Нәтижесінде, олар бастапқы сенімдерін қайта қарауға дайын болуы керек (әсіресе олардың аргументтері жеткілікті сенімді емес екенін түсінген жағдайда) және бір-біріне жауапкершілік жүктеуі керек. Ойластырылған демократияның эпистемологиясын зерттейтін басқа тақырыптарға эпистемиялық процедуралық принциптер, келіспеушіліктің құндылығы немесе зияны, эпистократия және әлеуметтік интеграция және т.б. жатады.

The deliberative conception of democracy claims that public deliberation is necessary for the justification of this political system and the legitimacy of its decision making processes. Broadly put, public deliberations refer to the open spaces where free and equal citizens share and discuss their reasons for supporting different policy proposals and societal ideas. This area of applied epistemology explores the epistemic values, virtues, and vices that underscore and can be observed to emerge from deliberative decision making. For instance, in the case of a referendum or an election, the Condorcet jury theorem (CJT) articulates that: if each voter is more likely than not to be correct on a topic on which they are asked to vote (i. e. the competence condition) and if each votes independently from one another (i. e. the independence condition), then it is not only the case that a majority of people is more likely to be correct than a single individual on the outcome of their vote. But it is also the case that the probability that a majority will vote for the correct outcome increases with the number of voters. On the one hand, the CJT provides a solid defense and empirical argument for the importance of voting in democracy: this procedure leads decision making bodies to make better decisions because of more accurate epistemic inputs. On the other hand, it also creates a debate on the influence of public deliberations on the well functioning of voting procedures. While Estlund (1989) and Waldron (1989) claim that public deliberation, in its exchange of reasons and information about the outcomes under discussion, improves the competence condition of the votes, Dietrich and Spiekermann (2013) raise concerns about the fact that: if voters engage with one another too much prior to or at the moment of making a decision, the independence condition of the CJT is undermined and its optimistic results become distorted. Many have also raised the ‘public ignorance’ objection to the deliberative conception of democracy: holding that most people are too ignorant for deliberative democracy to be an effective and viable practice. Talisse (2004) responds to this proposed limitation by claiming that it is unclear about what exactly ‘ignorance’ refers to — according to him, this objection conflates the states of being uninformed, misinformed, and uninterested — and that attributing culpability to those that ‘do not know’ takes responsibility away from the democratic institutions (like media and academia) that fail them. While social epistemology takes a closer look at the roles of institutional practices to generate, mediate, or prevent knowledge acquisition, a substantial debate in the epistemology of deliberative democracy concerns the legal sanctions on speech, behavior and freedom of expression. The contribution of J. S. Mill (1859) is frequently referenced on this issue, notably supporting that free speech and public deliberation help to eliminate wrong opinions, permit correct beliefs to prevail, and, as a result, promote truth. Censorship and strict limitations of the public sphere would prevent different parties, in a disagreement, from even perceiving the truthful elements of their opponent’s argument and could reinforce dogmatic tendencies in a given society. Landemore (2013) also supports that diversity is epistemically beneficial in deliberative democracies; there are higher chances to reach a correct truth if considering more diverse perspectives than few. Even if one can think of the dimensions of diversity that social and feminist epistemologies refer to, Kappel, Hallsson, and Møller (2016) also bring to the forefront of the discussion: diversity of knowledge, diversity of opinion, cognitive diversity, epistemic norm diversity, and non epistemic value diversity. If diversity may help to neutralize biases, ‘enclave deliberations’—a communicative process amongst like minded people “who talk or even live, much of the time, in isolated enclaves”— can lead to group polarization. Sunstein (2002) defines group polarization as the phenomenon in which members of a group move towards a more extreme position during the process of deliberating with their peers than before doing so. For him, two reasons explain the statistical regularity of this phenomenon. On the one hand, he points to the fact that people do not usually discuss with groups that share different inclinations and predispositions on a particular topic: greatly limiting their ‘argument pool’. On the other hand, he acknowledges that group polarization also arises from the desire of group members to be perceived favourably by their peers. Sunstein also points to the empirical evidence that diverse and heterogeneous groups tend to give less weight to the views of low status members — the latter also being frequently more quiet in deliberative bodies. and Young (2000), amongst others. Applied philosophers also propose epistemic virtues and valuable practices to cope with these epistemic vices and deliberative dysfunction. Starting from the premise that there is nothing wrong with changing and being convinced by others about our views, Peter (2013) suggests that it is how one navigates disagreements that matters. For her, well conducted deliberations are those in which participants treat each other as epistemic peers, that is, they recognize that they are as likely to make a mistake along the way as their peers. As a result, they should not be closed to revising their original beliefs (especially if they realize that their arguments are not sufficiently robust) while holding themselves mutually accountable to one another. Other topics that explore the epistemology of deliberative democracy include, but are not limited to: epistemic proceduralism, the value or disvalue of disagreement, epistocracy, and social integration, among others.