Жорж Дюмезіль: Өмірі мен ғылыми еңбектері

Кіріспе

Француз филологы және тарихшысы (1898–1986)

Жорж Эдмонд Рауль Дюмезиль (4 наурыз 1898 – 11 қазан 1986) – салыстырмалы тіл білімі және мифология саласында маманданған француз филологы, тілшісі және дінтанушы ғалым. Ол Стамбул университетінде, École pratique des hautes études және Collège de France-те профессор болды, сондай-ақ Француз академиясының мүшесі еді. Дюмезил ежелгі үнді-еуропалық мифологиясы мен қоғамы туралы үш функциялық гипотезаны жасауымен танымал. Оның зерттеулері салыстырмалы мифология және үнді-еуропалық зерттеулер саласына зор әсер етті.

Ерте өмір және білім

Жорж Дюмезил 1898 жылдың 4 наурызында Парижде, Жан Анатоль Жан Дюмезил мен Маргарита Дютьедің ұлы ретінде дүниеге келді. Оның әкесі француз армиясындағы жоғары білімді генерал болған. Дюмезил Париждегі Нёфшато колледжі, Трой лицейі, Луи ле Гран лицейі және Тарб лицейінде элиталық білім алды. Ол ерте жасынан-ақ ежелгі грек және латын тілдерін меңгерді. Франц Бопптың шәкірті және Дюмезилдің достарының бірінің атасы Мишель Бреалдың ықпалымен Дюмезил санскрит тілін меңгеріп, үнді-еуропа мифологиясы мен дініне қатты қызығушылық танытты. 1916 жылы École normale supérieure (ENS) -ке оқуға түсті. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Дюмезил француз армиясында артиллерия офицері болып қызмет етті және осы қызметі үшін Croix de Guerre орденін алды. Оның әкесі соғыс кезінде француз артиллериясының бас инспекторы болды. 1919 жылы Дюмезил ENS-те оқуын жалғастырды. Оның ең маңызды ұстазы Антуан Мейе болды, ол оған иран және үнді-еуропа тіл біліміне қатаң кіріспе берді. Мейе Дюмезилге үлкен әсер етті. Мейедің басқа студенттерінен айырмашылығы, Дюмезилді тіл білімінен гөрі мифология қызықтырды. 19 ғасырда Франц Феликс Адалберт Кун, Макс Мюллер және Элард Хьюго Мейер (Бреалға әсер еткен) сияқты филологтар салыстырмалы мифология бойынша маңызды жұмыстар жүргізді, бірақ олардың теориялары кейіннен көбінесе негізсіз деп танылды. Дюмезил салыстырмалы мифология саласын қазіргі уақыттағы беделін қайта жаңғыртуға бел буды. Дюмезил 1920 жылы Бове лицейінде дәріс оқыды, ал 1920–1921 жылдары Варшава университетінде француз тілін оқытты. Варшавада дәріс оқып жүргенде Дюмезил санскрит әдебиеті мен Овидийдің шығармалары арасындағы айқын ұқсастықтарға таң қалды, бұл осы әдебиеттердің ортақ үнді-еуропалық мұраның іздерін сақтағанын көрсетті. Дюмезил 1924 жылы «Le festin d'immortalité» диссертациясы бойынша салыстырмалы дін саласында докторлық диссертациясын қорғады. Эрнст Кунның еңбектерінен шабыттанған бұл диссертацияда индоирандық, германдық, кельт, славян және италиялық діндердегі ритуалдық сусындар зерттелді. Дюмезилдің ерте жазбаларына Джеймс Джордж Фрейзердің зерттеулері де әсер етті, бірақ оның көзқарастары антропология саласындағы жаңалықтарға байланысты күмәнді болып баяндалды. ENS-те Дюмезил Пьер Гаксотпен жақын дос болды. Гаксот француз ұлтшыл қозғалысы Action Française-тің жетекшісі Шарль Моррастың ізбасары болды. Кейбіреулер Дюмезилді Action Française-ке жақтас деп айыптаса да, Дюмезил бұл айыптауды жоққа шығарды, өйткені ол ешқашан осы ұйымның мүшесі болған емес. Дюмезилдің докторлық диссертациясын Мейе жоғары бағалады және Эмиль Дюркгеймнің ізбасарлары Марсель Мосс пен Анри Юбертке Дюмезилге одан әрі зерттеулерде көмектесуді сұрады. Себептері белгісіз, бұл өтініш қабылданбады. Мосс пен Юберт екеуі де Жан Жорес рухындағы социалистер болды және өздерінің саяси идеологияларын ілгерілету үшін академиялық ықпалдарын белсенді түрде пайдаланды. Юберт әсіресе Дрейфус ісінің жақтасы, филосемит, республикашыл, расизмге қарсы және германофобиялық көзқарастарымен танымал болды. Дюмезил Юберттің лекцияларына қатысудан әдейі жалтарды және Мейе оны Юбертке докторлық диссертациясының көшірмесін беруге көндірді, бірақ Юберт оны кейіннен қатты сынады. Мосс пен Юберттің Дюмезилге лауазым беруден бас тартуына себеп, Дюмезилдің олармен саяси келіспеушіліктері болуы мүмкін. Юберттің бас тартуы Дюмезилдің Мейеден де қолдауын жоғалтуына әкелді. Мейе Дюмезилге Францияда жұмыс табу мүмкін емес екенін айтып, оны шетелге көшіп кетуге ынталандырды.

Georges Dumézil was born in Paris, France, on 4 March 1898, the son of Jean Anatole Jean Dumézil and Marguerite Dutier. His father was a highly educated general in the French Army. Dumézil received an elite education in Paris at the Collège de Neufchâteau, Lycée de Troyes, Lycée Louis le Grand and Lycée de Tarbes. He came to master Ancient Greek and Latin at an early age. Through the influence of Michel Bréal, who was a student of Franz Bopp and the grandfather of one of Dumézil's friends, Dumézil came to master Sanskrit, and developed a strong interest in Indo European mythology and religion. He began studying at École normale supérieure (ENS) in 1916. During World War I, Dumézil served as an artillery officer in the French Army, for which he received the Croix de Guerre. His father was inspector general of the French artillery corps during the war. Dumézil returned to his studies at ENS in 1919. His most important teacher there was Antoine Meillet, who gave him a rigorous introduction in Iranian and Indo European linguistics. Meillet was to have a great influence on Dumézil. Unlike other students of Meillet, Dumézil was more interested in mythology than linguistics. In the 19th century, philologists such as Franz Felix Adalbert Kuhn, Max Müller and Elard Hugo Meyer (who had influenced Bréal) had conducted notable work on comparative mythology, but their theories had since been found to be mostly untenable. Dumézil became determined to restore the field of comparative mythology from its contemporary discredit. Dumézil lectured at Lycee de Beauvais in 1920, and taught French at the University of Warsaw in 1920–1921. While lecturing at Warsaw, Dumézil was struck by striking similarities between Sanskrit literature and the works of Ovid, which suggested to him that these pieces of literature contained traces of a common Indo European heritage. Dumézil gained his PhD in comparative religion in 1924 with the thesis Le festin d'immortalité. Inspired by the works of Ernst Kuhn, the thesis examined ritual drinks in Indo Iranian, Germanic, Celtic, Slavic and Italic religion. Dumézil's early writings were also inspired by the research of James George Frazer, whose views were however becoming discredited due to advances in the field of anthropology. At ENS, Dumézil became a close friend of Pierre Gaxotte. Gaxotte was a follower of Charles Maurras, leader of the nationalist Action Française movement. Though some have accused Dumézil of being in sympathy with Action Française, this has been denied by Dumézil, who was never a member of the organization. Dumézil's PhD thesis was highly praised by Meillet, who requested Marcel Mauss and Henri Hubert, both followers of Émile Durkheim, to assist Dumézil with further studies. For reasons unknown, the request was turned down. Mauss and Hubert were both socialists in the spirit of Jean Jaurès, who actively used their academic influence to advance their own political ideology. Hubert in particular was a fervent Dreyfusard known for his philosemitism, republicanism, anti racism and Germanophobia. Dumézil had deliberately avoided attending Hubert's lectures, and had to be convinced by Meillet to provide Hubert with a copy of his PhD thesis, which Hubert subsequently bitterly criticized. The refusal of Mauss and Hubert to provide Dumézil with a position may have been motivated by suspicions that Dumézil did not agree with them politically. The rejection by Hubert led to Dumézil losing support from Meillet as well. Meilett informed Dumézil that it would be impossible for him to acquire a position in France, and encouraged him to move abroad.

Ерте мансап

1925 жылдан 1931 жылға дейін Дюмезил Стамбул университетінде діндер тарихы профессоры болды. Стамбулдағы жылдары Дюмезил армян, осетин және Кавказдың көптеген үнді-еуропалық емес тілдерін меңгерді. Бұл оған Нарт дастанының зерттелуіне мүмкіндік берді, ол туралы бірнеше ықпалды монографиялар жариялады. Дюмезил осетиндерге және олардың мифологиясына зор қызығушылық танытты, бұл оның болашақ зерттеулері үшін аса маңызды болды. Өмірінің соңына дейін Дюмезил Түркиядағы осетиндер арасындағы далалық зерттеулер жүргізу үшін жыл сайын Стамбулға барып тұрды. Осы кезеңде ол грек және үнді-иран тілдерінің ұқсастықтарын қарастырған «Кентаврлар мәселесі» (1929) атты еңбегін жариялады. Ол Элард Хьюго Мейердің ықпалымен жазылған. «Бесмертілік тойы» (1924) және «Лемниялықтардың қылмысы» (1924) еңбектерімен бірге «Кентаврлар мәселесі» Дюмезилдің «Амброзия циклы» деп атаған туындыларының құрамына кірді. Дюмезилдің Стамбулдағы жұмысы оның болашақ зерттеулері үшін зор маңызға ие болды, ал ол кейіннен Стамбулдағы жылдарын өмірінің ең бақытты кезеңі деп есептеді. 1930 жылы Дюмезил маңызды «Индо-ирандық касталардың тарихы алды» еңбегін жариялады. Авеста, парсы, грек, осетин және араб деректеріне сүйене отырып, Дюмезил ежелгі үнді-ирандықтардың, оның ішінде скифтердің, Оңтүстік Азияға қоныс аударғанға дейін құрылған касталық жүйені сақтап қалғанын айтты. Бұл мақала француз тіл біліміндегі Эмиль Бенвенистің назарына ілігіп, олар жемісті хат алмасуға түсті. 1931 жылдан 1933 жылға дейін Дюмезил Уппсала университетінде француз тілін оқытты. Мұнда ол ықпалды профессор Хенрик Сэмюэл Найбергпен және оның сүйікті студенттері Стиг Викандер мен Гео Виденгренмен танысты. Викандер мен Виденгрен арқылы Дюмезил Отто Хёфлермен де танысты. Викандер, Виденгрен және Хёфлер Дюмезилдің өмір бойындағы достары және зияткерлік серіктестері болды. Осы ғалымдар мансаптарының барысында бір-бірінің зерттеулеріне күшті әсер етті. Атап айтқанда, Хёфлердің германдық комитатус туралы зерттеулері және Викандердің ертедегі үнді-ирандықтар арасындағы байланысты жауынгерлік бауырластықтар туралы кейінгі зерттеулері Дюмезилдің келешек зерттеулеріне зор ықпал етті.

From 1925 to 1931, Dumézil was Professor of the History of Religions at Istanbul University. During his years in Istanbul, Dumézil acquired proficiency in Armenian and Ossetian, and many non Indo European languages of the Caucasus. This enabled him to study the Nart saga, on which he published a number of influential monographs. Dumézil developed a strong interest in the Ossetians and their mythology, which was to prove indispensable for his future research. For the rest of his life, Dumézil would make yearly visits to Istanbul to conduct field research among Ossetians in Turkey. During this time he also published his Le problème des centaures (1929), which examined similarities in Greek and Indo Iranian. It was inspired by Elard Hugo Meyer. Together with Le festin d'immortalité (1924) and Le crime des Lemniennes (1924), Le problème des centaures would form part of the works Dumézil referred to as his "Ambrosia cycle". Dumézil's work in Istanbul would be of enormous importance to his future research, and he would later consider his years in Istanbul as the happiest of his life. In 1930, Dumézil published his important La préhistoire indo iranienne des castes. Drawing upon evidence from Avestan, Persian, Greek, Ossetian and Arabic sources, Dumézil suggested that ancient Indo Iranians, including the Scythians, maintained a caste system which had been established before the Indo Iranian migrations into South Asia. This article eventually caught the attention of French linguist Émile Benveniste, with whom Dumézil entered a fruitful correspondence. From 1931 to 1933, Dumézil taught French at Uppsala University. Here he became acquainted with the influential professor Henrik Samuel Nyberg and the latter's favourite students, Stig Wikander and Geo Widengren. Through Wikander and Widengren, Dumézil further became acquainted with Otto Höfler. Wikander, Widengren and Höfler would remain lifelong friends and intellectual collaborators of Dumézil. Throughout their careers, these scholars would have a strong influence on each other's research. Most notably, Höflers research on the Germanic comitatus, and Wikander's subsequent research on related warrior fraternities among early Indo Iranians, would have enormous influence on Dumézil's later research.

Францияға оралу

1933 жылы Дюмезил Францияға оралды, онда Сильвен Левидің, Мейедің досының көмегімен École pratique des hautes études (EPHE) мекемесінде қызметке орналасты. 1935 жылдан 1968 жылға дейін Дюмезил EPHE-дегі Салыстырмалы діндер кафедрасының зерттеулер директоры болды. Осы лауазымда ол үнді-еуропалық діндерді оқыту және зерттеуге жауапты болды. Осы кезеңде Дюмезилдің шәкірттерінің арасында Роджер Кайлуа да болды. Левидің ұсынысымен Дюмезил EPHE-де діндерді зерттеу әдістемесі Дюмезилге зор әсер еткен синолог Марсель Гранедің лекцияларына қатысты. Үнді-еуропалық емес мәдениеттер туралы білім алуға тырысқан Дюмезил қытай тілін жетік меңгеріп, қытай мифологиясын тереңінен зерттеді. Дюмезилге ежелгі индоирандықтардың әлеуметтік құрылымын зерттеуде Бенвенист үлкен көмек көрсетті, ол бұрын Дюмезилдің теорияларын сынаған болатын. EPHE-дегі алғашқы жылдары Дюмезил көптеген теорияларын қайта қарастырды. Ең маңыздысы, ол назарын тілдік деректерден ежелгі әлеуметтік құрылымдардың деректеріне көшірді. Дюмезилдің осы тәсіліне ықпал еткен иранологтардың қатарында Артур Кристенсен, Джеймс Дарместетер, Герман Гюнтерт және Герман Ломмель болды. Осы кезеңдегі Дюмезилдің ең белгілі еңбектері – «Оуранос Варуна» (1934) және «Фламен Брахман» (1935). «Оуранос Варуна» грек және веда мифологиясының ұқсастықтарын зерттесе, ал «Фламен Брахман» прото-үнді-еуропалықтар арасында ерекше діни топтың болғанын қарастырды. 1930 жылдардың басында «Жорж Марсенай» деген псевдониммен оңшыл «Кандид» және «Ле Жур» газеттеріне бірнеше мақала жазды, онда ол нацистік Германияға қарсы Франция мен Италияның одағын қолдады. Дюмезилдің нацизмге қарсылығы оның кейінгі герман дініне арналған көптеген еңбектерінде айқын көрінеді. Осы уақытта Дюмезил Францияның Гранде-Ложасына, еврейлерді қолдайтын масондық ложаға қосылды, осы себепті кейін нацистер тарапынан қуғынға ұшырады.

Dumézil returned to France in 1933, where he through the assistance of Sylvain Lévi, a friend of Meillet, was able to gain a position at the École pratique des hautes études (EPHE). From 1935 to 1968, Dumézil was Director of Studies at the Department of Comparative Religion at EPHE. In this capacity he was responsible for teaching and research on Indo European religions. Students of Dumézil during this time include Roger Caillois. At EPHE, through the recommendation of Lévi, Dumézil also attended lectures by sinologist Marcel Granet, whose methodology for the study of religions was to have a strong influence on Dumézil. Seeking to acquire knowledge of non Indo European cultures, Dumézil became proficient in Chinese and gained a deep understanding of Chinese mythology. In his research on the social structure of ancient Indo Iranians, Dumézil was greatly aided by Benveniste, who had earlier been critical of Dumézil's theories. During his early years at EPHE, Dumézil modified many his theories. Most importantly, he increasingly shifted his focus from linguistic evidence to evidence from ancient social structures. Iranologists who influenced Dumézil in this approach include Arthur Christensen, James Darmesteter, Hermann Güntert and Herman Lommel. Notable works of Dumézil from this period include Ouranos Varuna (1934) and Flamen Brahman (1935). Ouranos Varuna examined similarities in Greek and Vedic mythology, while Flamen Brahman examined the existence of a distinct priestly class among the Proto Indo Europeans. In the early 1930s, under the pseudonym "Georges Marcenay", he wrote some articles for the right wing newspapers Candide and Le Jour, where he advocated an alliance between France and Italy against Nazi Germany. Dumézil's opposition to Nazism figures prominently in several of his later works on Germanic religion. At this time Dumézil joined the Grande Loge de France, a pro Jewish masonic lodge, for which he would later be persecuted by the Nazis.

Үш функциялы гипотезаның тұжырымдамасы

1930 жылдардың аяғында Думезил зерттеулерін герман дінін зерттеуге дейін кеңейтті. Оның герман дінін зерттеуіне әйгілі голланд филологы Ян де Фрис, сондай-ақ Хёфлер зор ықпал етті. 1960 жылдардың аяғынан бастап өмірінің соңына дейін Думезилдің зерттеулері Америка Құрама Штаттарында кеңінен танылды, онда оның үнді-еуропа мифологиясына қатысты көптеген еңбектері ағылшын тіліне аударылып жарияланды. Думезилдің теорияларынан шабыттанған қосымша еңбектер Америка Құрама Штаттарында Яан Пухвел, С. Скотт Литтлтон, Дональд Дж. Уорд, Удо Струтински және Дин А. Миллер сияқты ғалымдар жариялады. Осы ғалымдардың көпшілігі Калифорния университетімен (UCLA) байланысты болды. 1969 жылы Думезил Франция колледжінің құрметті профессоры атанды, ал 1970 жылы Académie des Inscriptions et Belles Lettres мүшесі болды. 1971 жылы Думезил UCLA-да қонақ профессор болып жұмыс істеді. 1975 жылы ол өте беделді Француз академиясының мүшесі болып сайланды. Француз академиясына сайлануына Леви-Стросс демеушілік етіп, оған құттықтау сөз сөйледі. Думезил Бельгия Корольдік ғылым, әдебиет және көркем өнер академиясының корреспондент мүшесі, Австрия ғылым академиясының корреспондент мүшесі, Корольдік Ирландия академиясының құрметті мүшесі, Ұлыбритания және Ирландия Корольдік антропология институтының құрметті мүшесі болды және Уппсала, Стамбул, Берн және Льеж университеттерінің құрметті докторлық дәрежесін алды. Ол «Құрмет легионы» орденінің офицері болды. 1970 және 1980 жылдары Думезил зерттеулер мен жарияланымдарды белсенді түрде жалғастырды және осетин және скиф мифологиясындағы үнді-еуропалық элементтерді зерттеуге ерекше назар бөлді. Оның «Митра Варуна» еңбегінің үшінші басылымы 1977 жылы жарық көрді. 1984 жылы ол «Cino Del Duca» әлемдік сыйлығын алды. Өмірінің соңғы жылдары Думезил француз қоғамында белгілі тұлғаға айналды, ол жиі сұхбат берді және баспасөзде кеңінен сілтеме жасалды. Оның үнді-еуропалық қоғам туралы теорияларын Ален де Бенуа, Мишель Пониатовски және Жан Одри сияқты «Жаңа оңшылдар» өкілдері мақұлдады, бірақ Думезил олардан қашықтап, арақашықтық сақтады. Думезил өзін ашық түрде саяси оңшыл деп жариялады, бірақ әрқашан өз еңбектерін саяси емес деп көрсетті және сол жақта Мишель Фуко сияқты көптеген достары мен жақтастары болды.

In the late 1930s, Dumézil broadened his research to include the study of Germanic religion. His research on Germanic religion was greatly influenced by the renowned Dutch philologist Jan de Vries, and also by Höfler. From the late 1960s towards the end of his life, Dumézil's research came to be widely celebrated in the United States, where many of his works on Indo European mythology were translated into English and published. Additional works inspired by Dumézil's theories were also published in the United States by scholars such as Jaan Puhvel, C. Scott Littleton, Donald J. Ward, Udo Strutynski and Dean A. Miller. Many of these scholars were associated with the University of California, Los Angeles (UCLA). Dumézil was made an Honorary Professor of the College de France in 1969, and became a Member of the Académie des Inscriptions et Belles Lettres in 1970. Dumézil was a visiting professor at UCLA in 1971. He was elected to the highly prestigious Académie Française in 1975. His election to Académie Française was sponsored by Lévi Strauss, who gave him the welcoming address. Dumézil was also an Associate Member of the Royal Academy of Science, Letters and Fine Arts of Belgium, Corresponding Member of the Austrian Academy of Sciences, Honorary Member of the Royal Irish Academy, Honorary Fellow of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland, and the recipient of honorary doctorates from the universities of Uppsala, Istanbul, Berne and Liège. He was an Officer of the Legion of Honor. In the 1970s and 1980s, Dumézil vigorously continued with research and publishing, and devoted himself particularly to the study of the Indo European components in Ossetian and Scythian mythology. The much awaited third edition of his Mitra Varuna was published in 1977. He received the Prix mondial Cino Del Duca in 1984. In his later years, Dumézil became a visible figure in French society, and was frequently interviewed and cited in the public press. His theories on Indo European society were celebrated by Nouvelle Droite figures such as Alain de Benoist, Michel Poniatowski and Jean Haudry, but Dumézil was careful to distance himself from them. Dumézil openly identified with the political right, but always presented his works as apolitical, and had many friends and admirers on the left, such as Michel Foucault.

Саяси көзқарасты сынға алу

1980-1990 жылдары Дюмезил кейбір ғалымдардың, әсіресе солшыл тарихшылардың қатты сынауына ішкерді, олар Дюмезилді жасырын фашист және нео-традиционалист деп айыптады, себебі оның ғылыми жазбаларында Еуропадағы дәстүрлі иерархиялық тәртіпті (мысалы, үш қабат) қалпына келтіруді қорғаған. Осы сыншылардың көптегені Дюмезилдің өмір бойы жақын досы Пьер Гаксоттың Action Française басшысы Шарль Моррастың хатшысы болғанын, ал оның еңбектері Еуропалық Жаңа Оңшылдардың мүшелеріне, соның ішінде Ален де Бенуа, Жан Одри және Роджер Пирсонға әсер еткенін көрсетті. Олар өз теорияларын ашық оңшыл саяси көзқарастарды қолдау үшін пайдаланды, «үнді-еуропалық нәсіл» (ақ нәсілге теңестірілген) барлық басқа халықтардан жоғары деп есептелді. Брюс Линкольн Дюмезилдің «де Бенуа және Одри сияқты Nouvelle Droite өкілдерімен» «сақтықпен екіұшты қарым-қатынас жасағанын» дәлелдеді. 1930 жылдары Дюмезил ашық оңшыл, роялистік, антидемократиялық және антигермандық Action Française партиясын қолдады. Ол Бенито Муссолиниді біраз уақыт бойы жоғары бағалағанмен, нацизмге қарсы тұрды және неміс ұлтшылдығының өсіп келе жатқан қаупіне қарсы журналист ретінде өз наразылығын білдірді. Алайда, Дюмезил Action Française ұйымына ешқашан қосылмады, себебі «оны олардан ажырататын көптеген нәрселер болды. Action Française идеологиясы тұтас болды: ол Эдмон Ростанды бағалауға да, капитан Дрейфустың кінәсіздігіне сенуге де тыйым салды». Сонымен қатар, Дюмезил 1930 жылдардың басында Шотландиялық ритуалдың Францияның Ұлы Ложасының Портик ложасының мүшесі ретінде еркін масондыққа қосылды және нәтижесінде Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Виши режимінен оқытушылық және мемлекеттік қызметтен босатылды. Кейбір сыншылар, әсіресе Леви-Стросс жақтастары, Дюмезилді үнді-еуропалықтармен байланыстырған мифологиялық және әлеуметтік құрылымдардың үнді-еуропалықтарға ғана тән емес, керісінше, барлық адамзатқа тән екенін мәлімдеді. Олардың арасында Колин Ренфрю болды, ол үнді-еуропалықтардың үнді-еуропа тілдерінде сөйлеуден басқа ортақ ештеңесі жоқ деп күмәнданды. Дюмезилдің ең қатал сыншылары Арнольдо Момильяно мен Карло Гинзбург болды, олар Дюмезилді 1930 жылдары герман діні туралы жазғандары үшін «нацистік мәдениетке симпатия танытуда» айыптады. Олар сондай-ақ Дюмезилдің үш функциялық гипотезасын фашизммен ұқсастыра айыптады және оның үнді-еуропалық қоғамын қайта құруы «жүдей-христиандық» құндылықтарды жою ниетімен қозғалғанын жазды. Момильяно 1930 жылдары Ұлттық фашистік партияның мүшесі болған, бірақ бұл туралы ашық айтқан жоқ. Дюмезилді көптеген әріптестері, соның ішінде С. Скотт Литтлтон, Жан Пухвел, Эдгар С. Поломе, Дин А. Миллер, Удо Струтински және ең бастысы Дидье Эрибон қорғады. Поломе мен Миллер Дюмезилге қатысты сынды саяси дұрыстық пен марксистік идеологияның көрінісі ретінде қарастырды және сыншылардың ғылыми біліктілігіне күмән келтірді. Дюмезил өзінің бұл айыптауларға қарсы күресіп, өзінің ешқашан фашистік ұйымның мүшесі болмағанын, фашистік идеологияға ешқашан симпатия танытпағанын және ежелгі үнді-еуропалық иерархиялық әлеуметтік құрылымның оған ешқашан ұнамағанын атап өтті. Өзінің саяси ұстанымын нақтылау үшін ол 1987 жылы Эрибонға былай деді: «Мемлекеттің ең жоғары лауазымын каприз бен амбициялардан қорғайтын, тек монархиялық емес, династиялық принцип, Дэнтон мен Бонапарттан бері біз өмір сүріп келе жатқан жалпы сайлаудан маған артық көрінеді және әлі де ұнайды. Солтүстік (Еуропаның) [конституциялық] монархияларының мысалы маған осы сезімді растады. Әрине, бұл формула Францияда қолданылмайды».

In the 1980–1990s, Dumézil came under heavy criticism from certain scholars, particularly left wing historians, who accused Dumézil of being a crypto Fascist and a neo traditionalist, by implicitly defending in his scholarly writings the restoration of a traditional hierarchical order in Europe (e. g. the three estates). Many of these critics pointed out that Dumézil's lifelong close friend Pierre Gaxotte had been the secretary of Action Française leader Charles Maurras, and that his work had been influential on members of the European New Right, including Alain de Benoist, Jean Haudry, or Roger Pearson, who used his theories to support far right political positions, with an "Indo European race" (conflated with white people) being seen as superior to all other peoples. Bruce Lincoln has argued that Dumézil "maintained a cautiously ambiguous relation" with Nouvelle Droite figures like de Benoist and Haudry, "both of whom courted him avidly". During the 1930s, Dumézil supported the far right, royalist, anti democratic, and anti German Action Française. While he held for a while Benito Mussolini in high regard, he steadfastly opposed Nazism and voiced as a journalist his opposition to the growing danger posed by German nationalism. However, Dumézil never joined Action Française, contending that "too many things separated [him] from them. The credo of the Action Française was a block: it forbade both appreciating Edmond Rostand and believing in the innocence of Captain Dreyfus." Furthermore, Dumézil joined the Free Masonry in the early 1930s as a member of the Portique lodge of the Grande Loge de France of the Scottish Rite, and was consequently dismissed from his teaching positions and from the civil service by the collaborationist Vichy State during World War II. Some critics, particularly adherents of Lévi Strauss, contended that the mythological and social structures Dumézil identified with Indo Europeans were not distinctly Indo European, but rather characteristic of all humanity. Among those were Colin Renfrew, who doubts that Indo Europeans had anything distinctly in common beyond speaking Indo European languages. The harshest critics of Dumézil were Arnaldo Momigliano and Carlo Ginzburg, who charged Dumézil with having "sympathy for Nazi culture" due to his writings on Germanic religion in the 1930s. They also accused Dumézil's trifunctional hypothesis of similarity with Fascism, and wrote that his reconstruction of Indo European society was motivated by a desire to abolish "Judeo Christian" values. Momigliano had himself been a member of the National Fascist Party in the 1930s, but was not open about this. Dumézil was also defended by many colleagues, including C. Scott Littleton, Jaan Puhvel, Edgar C. Polomé, Dean A. Miller, Udo Strutynski, and most notably by Didier Eribon. Polomé and Miller saw the criticism of Dumézil as an expression of political correctness and Marxist ideology, and questioned the scholarly credentials of the critics. Dumézil himself responded vigorously to these accusations, pointing out that he had never been a member of a Fascist organization, never been sympathetic to Fascist ideology, and that the ancient Indo European hierarchical social structure never appealed to him. In order to clarify his political position, he declared to Éribon in 1987: "the principle, not simply monarchical, but dynastic, which protects the highest office of the State from caprices and ambitions, seemed to me, and still seems to me, preferable to the generalized election in which we have been living since Danton and Bonaparte. The example of the [constitutional] monarchies of the North (of Europe) confirmed to me this feeling. Of course, the formula is not applicable in France."

Өлім және мұра

Дюмезиль 1986 жылғы 11 қазанда Парижде ауыр инсульттан қайтыс болды. Ол өзінің еңбектерінің ғылыми еңбегімен ғана танылуын қалап, әдейі естелік жазудан бас тартқан. Бірақ, қайтыс болғанға дейін, Дюмезиль өзінің жақтасы Эрибонмен терең сұхбаттар жүргізді, олар кейін «Entretiens avec Georges Dumézil» (1987) деген атпен жарияланды. Бұл кітап Дюмезильдің естелік жазуға ең жақын келгені болып саналады. Дюмезиль қайтыс болғаннан кейін, үнді-еуропа мифологиясы бойынша аяқталмаған бірнеше еңбек қалдырды, олардың бір бөлігі кейін достары тарапынан өңделіп жарияланды. Дюмезильдің өлімінен кейін де фашистік көзқарастарға ие екендігі туралы айыптаулар тоқтамады. Эрибонның «Дюмезилді өртеу керек пе?» (1992) еңбегі Дюмезилдің жасырын фашист екендігі туралы айыптауларды толығымен жоққа шығарды. Дегенмен, фашистік симпатиялар туралы айыптаулар, әсіресе Элиаденің бұрынғы студенті Брюс Линкольн тарапынан жалғасты. Момильяно мен Гинцбургтің сындық еңбектерінен шабыттанған Линкольн Дюмезилді марксистік тұрғыдан сынап, оның германофобиялық фашист екенін айтты. Швед марксистік тарихшысы Стефан Арвидссон да Дюмезилдің саяси фашистік симпатиясын «ашып көрсетудің» үнді-еуропа мифологиясы тұжырымдамасын («Рагнарёк») жоюға алып келуі мүмкін деген үміт білдірді. Оның зерттеулері үнді-еуропалықтар, классицистер, кельттер, германдықтар және индологтарға зор әсер етті. Дюмезилдің ықпалымен дамыған көрнекті ғалымдар: Эмиль Бенвенист, Стиг Викандер, Ян де Врис, Габриэль Турвиль Петре, Вернер Бетц, Эдгар С. Поломе, Жан Пуввел, Жоэль Грисуард, Николас Аллен, Жорж Чарахидзе, Франсуа Ксавье Дилльман, Жак Дюшесн Гильмен, Люсьен Гершель, Эмили Лайл, Дин А. Миллер, Алвин Рис, Бринли Рис, Роберт Шиллинг, Бернард Сержент, Удо Струтинский, Дональд Дж. Уорд және Ацухико Йошида. Мария Гимбутаспен бірге Дюмезилдің зерттеулері қазіргі үнді-еуропалық зерттеулердің негізін құрайды. Оның үш функциялық гипотезасын тұжырымдауы К. Скотт Литтлтонның пікірінше, ХХ ғасырдың ең маңызды ғылыми жетістіктерінің бірі болып табылады. 1995 жылдан бері Француз академиясы жыл сайын филология саласындағы еңбектерге Жорж Дюмезил сыйлығын тағайындайды.

Dumézil died in Paris from a massive stroke on 11 October 1986. He had deliberately refrained from writing a memoir, believing that the legacy of his work should stand on its scholarly merits alone. However, shortly before his death, Dumézil made a series of in depth interviews with his defender Eribon, which were subsequently published in Entretiens avec Georges Dumézil (1987). This book remains the closest Dumézil ever came to writing a memoir. Upon his death, Dumézil left a number of unfishined works on Indo European mythology, some of which were subsequently edited by his friends and published. Accusations of Fascist sympathies continued after Dumézil's death. Eribon's Faut il brûler Dumézil? (1992) has been credited with permanently debunking accusations that Dumézil was a crypto Fascist. Charges of Fascist sympathies have nevertheless continued to be leveled, most notably by Eliade's former student Bruce Lincoln. Inspired by the critique of Momigliano and Ginzburg, Lincoln has criticized Dumézil from a Marxist perspective, and suggested that Dumézil was a Germanophobic Fascist. Similar accusations have also been leveled by the Swedish Marxist historian Stefan Arvidsson, who hopes that the "exposure" of Dumézil's alleged political Fascist sympathies may lead to the abolishment ("Ragnarök") of the concept of Indo European mythology
Throughout his career, Dumézil published more than seventy five books and hundreds of scholarly articles. His research continues to have a strong influence among Indo Europeanists, classicists, Celticists, Germanicists, and Indologists. Prominent scholars heavily influenced by Dumézil include Emile Benveniste, Stig Wikander, Jan de Vries, Gabriel Turville Petre, Werner Betz, Edgar C. Polomé, Jaan Puvhvel, Joël Grisward, Nicholas Allen, Georges Charachidzé, François Xavier Dillmann, Jacques Duchesne Guillemin, fr, Lucien Gerschel, Emily Lyle, Dean A. Miller, Alwyn Rees, Brinley Rees, Robert Schilling, Bernard Sergent, Udo Strutynski, Donald J. Ward and Atsuhiko Yoshida. Along with Marija Gimbutas, the research of Dumézil continues to form the basis for modern Indo European studies. His formulation of the trifunctional hypothesis has been described by C. Scott Littleton as one of the most important scholarly achievements of the 20th century. Since 1995, the Académie Française awards the annual Prix Georges Dumézil for a work of philology.

Жеке өмір

1925 жылы Дюмезил Мадлен Легранға үйленді, олардың ұлы мен қызы болды.