Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Осман империясының үкіметтік және қоғамдық құрылымына шолу
Overview of the Ottoman Empire's governmental and societal structure
Осман империясы жылдар бойы провинцияларын, лауазымды тұлғаларын және халқын тиімді басқаратын орталықтандырылған үкіметтің жоғарғы билеушісі – сұлтанмен деспотизм ретінде дамыды. Байлық пен лауазым мұраға қалғанмен, көбінесе еңбекпен қол жеткізілді. Лауазымдар визирлер мен ағалар сияқты атақтар ретінде қарастырылды. Әскери қызмет көптеген мәселенің шешіміне айналды. Империяның кеңеюі жүйелі әкімшілік ұйымды қажет етті, ол әскери ("Орталық үкімет") және азаматтық әкімшілік ("Облыстық жүйе") екі жүйесіне айналды және биліктің белгілі бір бөлінуін қалыптастырды: жоғары атқарушылық функцияларды әскери билік жүзеге асырды, ал сот және негізгі әкімшілік – азаматтық билік жүзеге асырды. Бұл жүйеден тыс, вассалдық және салық төлейтін мемлекеттердің түрлі формалары болды. Османдықтар билік еткен аймақтардың көпшілігі сұлтанның ресми толық атауында нақты көрсетілді, оның ішінде императорлық дәрежесін көрсету және империяны жаулап алынған мемлекеттердің «заңды мұрагері» ретінде көрсету үшін қабылданған түрлі жоғары атақтар да болды. Империя вилаяттарға бөлінді, әр вилаятқа губернатор тағайындалды. Вилаят идеясы Орталық Анатолиядағы Селжұқтардың вассалдық мемлекетінен (Уч Бейлігі) туындады. Жылдар өте келе империя бұрынғы саяси бірлестіктердің, Осман әулетінің ықпалына өткен Анатолиялық бейліктердің қосылуынан құралды.
The Ottoman Empire developed over the years as a despotism with the Sultan as the supreme ruler of a centralized government that had an effective control of its provinces, officials and inhabitants. Wealth and rank could be inherited but were just as often earned. Positions were perceived as titles, such as viziers and aghas. Military service was a key to many problems. The expansion of the Empire called for a systematic administrative organization that developed into a dual system of military ("Central Government") and civil administration ("Provincial System") and developed a kind of separation of powers: higher executive functions were carried out by the military authorities and judicial and basic administration were carried out by civil authorities. Outside this system were various types of vassal and tributary states. Most of the areas ruled by the Ottomans were explicitly mentioned in the official full style of the sultan, including various lofty titles adopted to emphasize imperial rank and show the empire as being "successor in law" to conquered states. The empire was divided into vilayets, with a governor assigned to each vilayet. The idea of vilayet originated from the Seljuk vassal state (Uç Beyliği) in central Anatolia. Over the years the Empire became an amalgamation of pre existing polities, the Anatolian beyliks, brought under the sway of the ruling House of Osman.
Орталық үкімет
Орталық үкімет сұлтан мен оның жеке құрамынан – кітапханашылар сияқты қызметкерлерден "Осман үйі" деп аталатын орында құрылды. "Осман үйіне" Диван кеңес берді, ол Ұлы везир мен билеуші топтан (құрметтілерден) тұрды. Билеуші топ аскери деп аталды, оған ақсүйектер, сарай шенеуніктерi, әскери шенеуніктер және улема деп аталатын дін қызметкерлерi кірді.
The central government was composed of the Sultan and his own staff (bookkeepers, etc.) in what was known as "House of Osman". The House of Osman was advised by the Divan, composed of the Grand Vizier and the ruling class (nobles). The ruling class was called the askeri, including the noblemen, court officials, military officers and the religious class called the ulema.
Осман әулеті
Осман әулеті немесе Осман үйі (1280–1922) өзінің аумағы және ұзақтығы тұрғысынан Ислам әлемінде бұрын-соңды болмаған және теңдесі жоқ еді. Осман сұлтаны, падишах немесе «патшалардың билеушісі» империяның жалғыз регенті болып қызмет етті және оның үкіметінің бейнесі саналды, бірақ ол әрқашан толық бақылауды жүзеге асырмады. Османдық отбасы, оның халқы сияқты, бастапқыда түркі текті болды; алайда, құлдармен және еуропалық ақсүйектермен некелесу арқылы патшалық тез арада көптеген түрлі ұлттарды қамтыды. Осман тарихы бойында, сұлтандардың заң жүзіндегі жоғары билігіне және Ұлы визирлердің кейде іс жүзіндегі билігіне қарамастан, жергілікті билеушілер тәуелсіз әрекет еткен және тіпті билеушіге қарсы шыққан көптеген жағдайлар болды. Он бір рет сұлтан оның жаулары мемлекетке қауіп төндіретін деп есептегендіктен, тақтан түсірілді. Осман тарихында биліктегі Осман әулетін құлатуға екі рет әрекет жасалды, екеуі де сәтсіз аяқталды, бұл ұзақ мерзімге революцияларын артық тұрақсыздықсыз басқара алған саяси жүйені көрсетеді. Империя тарағаннан кейін, жаңа республика Сұлтандық пен Халифатты жойып, Осман әулетінің мүшелерін Түркияның жек көретін тұлғалары деп жариялады. Елу жыл өткен соң, 1974 жылы Түркияның Ұлы Ұлттық Мәжілісі бұрынғы әулеттің ұрпақтарына түрік азаматтығын алу құқығын берді. Осман әулетінің қазіргі басшысы – Харун Осман.
The Ottoman dynasty or House of Osman ( 1280–1922) was unprecedented and unequaled in the Islamic world for its size and duration. The Ottoman sultan, pâdişâh or "lord of kings", served as the empire's sole regent and was considered to be the embodiment of its government, though he did not always exercise complete control. The Ottoman family was originally Turkish in its ethnicity, as were its subjects; however the kingship quickly acquired many different ethnicities through intermarriage with slaves and European nobility. Throughout Ottoman history, however — despite the supreme de jure authority of the sultans and the occasional exercise of de facto authority by Grand Viziers — there were many instances in which local governors acted independently, and even in opposition to the ruler. On eleven occasions, the sultan was deposed because he was perceived by his enemies as a threat to the state. There were only two attempts in the whole of Ottoman history to unseat the ruling Osmanlı dynasty, both failures, which is suggestive of a political system which for an extended period was able to manage its revolutions without unnecessary instability. After the dissolution of the empire, the new republic abolished the Sultanate and Caliphate and declared the members of the House of Osman as personae non gratae of Turkey. Fifty years later, in 1974, the Grand National Assembly of Turkey granted descendants of the former dynasty the right to acquire Turkish citizenship. The current head of the House of Osman is Harun Osman.
Императорлық гарем
Гарэм Осман әмірлігінің ең маңызды билік орталықтарының бірі болды. Оны билеуші сұлтанның анасы – Валиде сұлтан (Сұлтандана ана) басқарды, ол Гарэмде жоғары билікке ие болып, сарайда зор ықпалға ұқты. Кейде Валиде сұлтан мемлекеттік саясатқа араласып, өзінің ықпалы арқылы сұлтанның билігі мен мәртебесін төмендетуге мүмкіндік алды. 16-шы ғасырдың басынан 17-шы ғасырға дейінгі кезеңде Гарэм әйелдері «Әйелдер сұлтанаты» (Kadınlar Saltanatı) деп аталатын мемлекетті тиімді басқарып келді. Гарэмнің өзіндік ішкі ұйымдық құрылымы мен саясатты қалыптастыру ережелері болды. Валиде сұлтаннан төменгі дәрежеде сұлтанның басты әйелі – Хасеки сұлтан тұрды, оның ұлы таққа отырғанда келесі Валиде сұлтан болу мүмкіндігі болды. Бұл лауазым шамамен 16-шы және 17-шы ғасырларда болған. Сұлтанның тағы төрт ресми әйелі болды, олардың әрқайсысы Кадын деп аталды. Сұлтанның әйелдерінен кейін оның сегіз сүйікті кәнизағы (икбал немесе хас одалық) тұрды, одан кейін сұлтанның сүйікті көзде деп аталатын басқа кәнизақтары болды. Содан кейін басқа сарай қызметкерлерінің кәнизақтары келді. Шәкірттер (acemî) және жаңа келгендер (câriye немесе şâhgird) – үйленуге күтіп отырған немесе Гарэм мектебін бітірмеген жас әйелдер еді.
The Harem was one of the most important powers of the Ottoman court. It was ruled by the Valide sultan (Sultana Mother), mother of the reigning sultan, who held supreme power over the Harem and thus a powerful position in the court. On occasion, the Valide Sultan would become involved in state politics and through her influence could diminish the power and position of the sultan. For a period of time beginning in the 16th century and extending into the 17th, the women of the Harem effectively controlled the state in what was termed the "Sultanate of Women" (Kadınlar Saltanatı). The harem had its own internal organization and order of formulating policies. Beneath the Valide Sultan in the hierarchy was the Haseki Sultan, chief consort of the sultan, who had the chance of becoming the next Valide Sultan when her son ascended to the throne. This position existed around the 16th and 17th centuries. The sultan also had four other official consorts, who were each called Kadın. Next in rank below the sultan's wives were his eight favourite concubines (ikbâls or hâs odalıks), and then the other concubines whom the sultan favoured and who were termed gözde. Next in rank were the concubines of other court officials. Pupils (acemî) and novices (câriye or şâhgird) were younger women who were either waiting to be married off to someone or who had not yet graduated out of the Harem School.
Сарай мектептері
Сарай мектептері бір ғана емес, екі бағыттан тұрды. Біріншіден, мұсылмандар үшін медресе, онда ислам дәстүріне сәйкес ғалымдар мен мемлекеттік қызметкерлер тәрбиеленді. Медреселердің қаржылық жағдайын вакифтер қамтамасыз етіп, кедей отбасылардың балаларына әлеуметтік деңгей мен табыста жоғарылауға мүмкіндік берді. Екінші бағыт – Эндерун мектебі, бұл христиан дініне өткендерге арналған пансиондық мектеп болатын. Ол жыл сайын Румелия және/немесе Балқанда қоныстанған қауымдардың әрбір қырық отбасынан 8-ден 20 жасқа дейінгі 3000 христиан ұлдарды іске тартып отырды; бұл процеске Девширме деп аталатын. Жетімдер, жалғыз балалар, үйленген ұлдар, яһудилер, орыстар, шеберлер мен малшылардың ұлдары осы талаптан босатылды. Сарай мектептері студенттердің мәдени жағынан өзгеруіне жетістікке жетті, және көптеген мемлекет қайраткерлері осы үрдістің нәтижесі болды. Жүйе қатаң түрде мемлекеттік мүдделер үшін жұмыс істеді және (идеалда) түлектер мемлекеттік қызметке толығымен берілгендіктері мен төменгі әлеуметтік топтармен қарым-қатынас құруға мүдделі емес еді. Сол кездегі еуропалық саяхатшылар: «Тағайындаулар жасағанда Сұлтан байлыққа немесе тектілікке ешқандай мән бермейді. Түріктер арасында құрмет, жоғары лауазымдар мен судьялық қызмет – қабілеттілік пен жақсы қызметтің сыйы» деп айтқан.
The Palace schools comprised not a single track, but two. First, the Madrasa for the Muslims, which educated the scholars and the state officials in accordance with Islamic tradition. The financial burden of the Medrese was supported by vakifs, allowing children of poor families to move to higher social levels and income. The second track, the Enderun School, was a boarding school for converted Christians, which conscripted 3,000 students annually from Christian boys between 8 and 20 years old from about one in forty families among the communities settled in Rumelia and/or the Balkans; a process known as Devşirme. Orphans, single children, married boys, Jews, Russians, and craftsmen's and shepherd's sons were exempted. The Palace Schools were fairly successful in this trans culturation of students, and many statesmen were products of this process. The system functioned strictly for government purposes, and (ideally) the graduates were permanently devoted to government service and had no interest in forming relations with lower social groups. that European visitors of the time commented "In making appointments, Sultan pays no regard to any pretensions on the score of wealth or rank. It is by merits that man rise Among the Turks, honours, high posts and Judgeships are rewards of great ability and good service."
Диван
Сұлтан "асқақ монарх" болғанымен, оның көптеген кеңесшілері мен министрлері болды. Олардың ең беделділері – Диван немесе Императорлық Кеңестің уәзірлері еді, оларды Ұлы уәзір басқарды. Диван – уәзірлердің империя саясатын талқылап, мәжіліс өткізетін кеңес болды. Ұлы уәзірдің міндеті – Диванның пікірін сұлтанға жеткізу еді. Сұлтан көбінесе уәзірлерінің кеңесін ескергенімен, Диванның шешіміне міндетті түрде бағынуға тиіс емес еді. Кейде сұлтан өзі Диванды шақырып, уәзірлеріне маңызды хабар жеткізер еді, мысалы, соғыс жақындап келе жатқаны туралы. Сонда уәзірлер оның бұйрығын орындады. Диван 14 ғасырда үш, ал 17 ғасырда он бір уәзірден тұрды; олардың төртеуі Купол уәзірлері қызметін атқарды, олар Ұлы уәзірден кейінгі ең маңызды министрлер саналды. Кейде яничарлардың қолбасшысы (аға) да Диван мәжілісіне қатысты. Мехмед II (1453) жылы Константинопольді жаулап алып, сонда өз сарайын құрды. Сұлтан жеке өзі Диван деп аталатын Мемлекеттік кеңеске төрағалық етті, бұл кеңес оның отырған орнының атымен аталды. Бір күні (әңгімеге сүйенсек) бір шала киімді түрікмен Диван мәжілісіне келіп, "Енді, сіздердің араларыңызда бақытты император кім?" деп сұрады. Мехмед ашуланып, Ұлы уәзір оған биік тұруды ұсынды. Соның салдарынан "Сұлтанның көзі" деп аталған торлы бөлме салынды, ол Мехметтің көрінбей төменнен қарауына мүмкіндік берді.
Though the sultan was the "sublime monarch", he had a number of advisors and ministers. The most powerful of these were the viziers of the Divan or Imperial Council, led by the Grand Vizier. The Divan was a council where the viziers met and debated the politics of the empire. It was the Grand Vizier's duty to inform the sultan of the opinion of the Divan. The sultan often took his vizier's advice into consideration, but he by no means had to obey the Divan. Sometimes the sultan called a Divan meeting himself if he had something important to inform his viziers of, such as imminent war. The viziers then carried out his orders. The Divan consisted of three viziers in the 14th century and eleven in the 17th century; four of them served as Viziers of the Dome, the most important ministers next to the Grand Vizier. Sometimes the commander (ağa) of the Janissaries attended the Divan meetings as well. Mehmed II conquered Constantinople in (1453) and established his court there. The Sultan presided in person over the Council of State called Divan, after the seat he sat on, until an incident arose (so it is related) when a ragged Turcoman blundered into a meeting of the Divan and demanded "Well, which of you is the happy Emperor ? ". Mehmed was incensed and the Grand Vizier suggested he sit above the fray. Consequently, a latticed bay was constructed "The eye of the Sultan", enabling Mehmed to look down unseen.
Облыстық басқару (азаматтық әкімшілік)
Қала тұрғындары, ауыл тұрғындары және шаруалар раях деп аталатын төменгі тапты құрады. Бұл термин, қазіргі және тарихи тұрғыдан, әсіресе мұсылман емес поддандыларды, сондай-ақ зиммилерді білдіреді. Азаматтық және сот әкімшілігі кади (kadı) басқаратын, казалар деп аталатын шағын қалалық немесе ауылдық бірліктердің жекелеген жүйесі арқылы жүргізілді. Казалар өз кезегінде нахияларға бөлінді. Қадилер улема қатарынан шығып, сұлтанның заңдық билігін көрсетеді. Азаматтық жүйе әскери жүйеге бақылау ретінде қарастырылды, себебі бейлер (атқару билігін жүзеге асырушылар) қадидің үкімі болмаса жаза тағайындауға құқылы емес еді. Сол сияқты, қадилердің өзі жеке жаза беруге құқығы болмады. Шариғат және канун заңдары саласында қадилер тікелей сұлтанға есепті болды.
Townspeople, villagers and farmers formed a lower class called the rayah. Both in contemporaneous and in modern usage, it refers to non Muslim subjects in particular, also called zimmi. Civil and judicial administration was carried out under a separate parallel system of small municipal or rural units called kazas administered by a qadi (kadı). Kazas in turn were subdivided into nahiyas. The qadis came from the ulema and represent the legal authority of the sultan. The civil system was considered a check on the military system since beys (who represented executive authority) could not carry out punishment without the sentence of a qadi. Likewise, qadis were not permitted to personally effect punishment. In the areas of sharia and kanun law, qadis were responsible directly to the sultan.
Васал мемлекеттер
Осман империясының әртүрлі өлшемдегі көптеген вассалдық мемлекеттері болды. Вассалдар сұлтанға салық төлеп, Осман империясының түрлі әскери жорықтарына әскерлерін жұмылдыратын. Империялық провинциялардың көпшілігі провинцияларға айналудан бұрын вассалдық мемлекеттер болып келді. Провинция болмаған вассалдық мемлекет – Қырым хандығы, ол Қара теңіздің солтүстігіндегі Қырым аймағында орналасқан еді – ол Ресейдің билігіне өтті (1783 ж.; кейіннен қазіргі Украина). Ерекше жағдай – грек православиесіне бағытталған Афон тауындағы "монастырлық республика", онда Константинопольді Карьяестегі өкілі – ага (шенеунік) арқылы ғана таныстырды. Империя әскери тұрғыдан әлсіреген сайын, ол сөзсіз шетелдік жеңістер арқылы бақылауын жоятын (Ресей үлкен аумақтарды басып алды және Балқанның бір бөлігінің бөлінуіне көмектесті, көбінесе вассалдық кезеңнен кейін, мысалы, господалар) сонымен қатар, кейбір (көбінесе қашық) провинцияларындағы нақты бақылау әлсіреп, тек номиналды түрдегі билікке ие, салық төлейтін, іс жүзінде тәуелсіз мемлекеттерге айналды. Мұндай жағдай Солтүстік Африкада орын алды: Тунис және Алжирдің бейлері/дейлері өздерін "регенттіктер" ретінде орнықтырды, тіпті Мысыр да ұлы хадиві Мұхаммед Әли басшылығымен өз жолын таба бастады – олар өз кезегінде Франция мен Ұлыбританияның протектораты ретінде еуропалық отаршылдыққа түсті.
The Ottoman Empire had many vassal states of varying size attached to it. Vassals paid taxes to the sultan and often contributed with troops in various Ottoman military campaigns. Many of the imperial provinces were vassal states before being reduced to provinces. A vassal state that never became a province was the Khanate of Crimea in the region around Crimea, north of Black Sea—it would fall to Russia instead (1783; later in modern Ukraine). A special case was the Greek orthodox 'monastic republic' of Mount Athos, where Constantinople was only represented by an aga (officer) as its agent in Karyaes. As the empire weakened militarily, it would inevitably lose control through foreign victories (Russia took large chunks of territory and helped parts of the Balkans secede, often after a vassalic stage, such as the hospodars) but also see real control over some of its (mainly remote) provinces slip away to a state of little more than formal sovereignty over tributary, de facto autonomous states. The latter happened in North Africa: the Beys/Deys of Tunis and Algiers established themselves as 'regencies' and even Egypt went its own way under its great khedive Mohammed Ali—they would in turn be subjected to European colonial dominance, as protectorates, of France and Britain.