Кіріспе

Бір бұлшық еттің қысқаруымен жасалатын дауыссыздар.

Фонетикада, діріл немесе соққы – бұлшық еттердің бір қысқаруы арқылы жасалатын дауыссыз дыбыс түрі, онда бір артикуляциялық мүше (мысалы, тіл) екіншісіне қағылысады.

Тоқтатулар мен триллермен контраст

Кранның немесе қақпақтың тоқтатудан басты айырмашылығы – онда артикуляция орнының артында ауа қысымы жиналмайды, демек, босату кезінде жарылыс болмайды. Басқа жағдайларда кран/қақпақ қысқа тоқтатуға ұқсас. Крандар мен қақпақтар да, артикуляция мүшесін ауа ағынымен қоздыратын дірілдеуден (трилден) өзгеше. Дірілдеу бір рет тігізу арқылы жасалуы мүмкін, мысалы, кран немесе қақпақ сияқты, бірақ олар өзгергіш, ал кран/қақпақ тек бір рет тігізумен шектеледі. Егер дірілдеу қысқа болып, бір рет тігізу арқылы жасалса, кейде оны қате түрде (аллофоникалық) кран/қақпақ деп сипаттауға болады, бірақ нағыз кран немесе қақпақ – белсенді артикуляция, ал дірілдеу – пассивті артикуляция. Яғни, кран немесе қақпақ үшін тіл белсенді қозғалыс жасап, артикуляцияның қажетті орнына тиеді, ал дірілдеуде тігізу ауа ағынының әсерінен болатын дірілдеуге байланысты, ешқандай белсенді қозғалысқа емес.

Тіппен қақпақ

Көптеген лингвистер "тапа" және "флап" терминдерін бір-бірінен ажырата алмай қолданады. Питер Ладефогед бір кезде оларды ажырату пайдалы болуы мүмкін деп ұсынған. Дегенмен, оның қолданысы тұрақсыз болды және тіпті бір мәтіннің әртүрлі басылымдарында өзіне қайшы келді. Айырмашылықтың бір ұсынылған түсіндірмесі бойынша, "тапа" түйісу нүктесіне тікелей, өте қысқа тоқтаумен соғады, ал "флап" түйісу нүктесіне жанама түрде тиеді: "Флаптар көбінесе тіл ұшын альвеолярлық қырдың артына тартып, одан кейін итеріп, қырға тиеді". Бірақ кейін ол барлық жағдайларда "флап" терминін қолданды. Лабиодентальді флап бойынша жасалған келесі зерттеулер мәселені нақтылады: флаптар белсенді артикулятордың кері тартылуын және алға қарай соққы беру қозғалысын қамтиды. Жоғарыдағы ұсынылған айырмашылықты жасамаған лингвистер үшін альвеолярлар әдетте "тапа" деп аталады, ал басқа артикуляциялар "флап" деп аталады. Норвег тілінде, кейбір сөйлеушілер үшін альвеолярлық апикальді "тапа" мен пост-альвеолярлық/ретрофлекстік апикальді "флап" бірдей түйісу нүктесіне ие, сондай-ақ Камвири тілінде де апикальді альвеолярлық "тапа" мен "флап" кездеседі.

Альвеолалық кран және жапсырмалар

Испан тілінде альвеолярлық қақпақтың анық мысалы бар, оны тілді дірілдетумен салыстыруға болады: *pero* "бірақ" және *perro* "ит". Герман тілдерінің ішінде, "тап" аллофоны американдық және австралиялық ағылшын тілдерінде, сондай-ақ солтүстік төменгі саксон тілінде кездеседі. Американдық және австралиялық ағылшын тілдерінде ол көбінесе екі дауыстың арасындағы және дыбыстарының аллофоны болып табылады, нәтижесінде *metal* / *medal* және *latter* / *ladder* сияқты бірдей дыбысталатын жұптар пайда болады – тоқылдату туралы көріңіз. Төменгі саксон тілінің бірнеше диалектілерінде ол екі дауыстың арасындағы немесе дыбысының аллофоны ретінде кездеседі; мысалы, *bäden* /beeden/ → 'тілеу', 'сұрау', *gah to Bedde!* /gaa tou bede/ → 'ұйықтауға бару!', *Water* /vaater/ → 'су', *Vadder* /fater/ → 'әке'. (Кейбір диалекттерде бұл қайта талдауға және ауысуға әкелді; осылайша *bären*, *Berre*, *Warer*, *Varrer*.) Кездесуі әртүрлі; кейбір төменгі саксон диалектілерінде ол екі дыбысқа да, ал басқаларында тек қана әсер етеді. Бұл дыбыс португал, корей және австронезия тілдерінде де кездеседі. Галисиан, португал және сардиния тілдерінде қақпақ жиі бұрынғы тілді дірілдету орнына қолданылады. Бұл ротацизм деп аталатын кеңірек құбылыстың бір бөлігі.

Ретрофлекстік жапсырмалар

Көптеген индий және дравид тілдерінде ретрофлекстік соққылар кездеседі. Хинди тілінде олардың үш түрі бар: «үлкен» сөзіндегідей қарапайым ретрофлекстік соққы, «алапес» сөзіндегідей дыбысталған ретрофлекстік соққы және санскрит сөзі «рубиннің» хиндише айтылуындағы ретрофлекстік мұрындық соққы. Олардың кейбіреулері аллофондар болуы мүмкін. Ретрофлекстік соққылар норвегия диалектілерінде және кейбір швед диалектілерінде де кең таралған.

Бүйірлік кран және қақпақтар

Африка, Азия және Тынық мұхиты аймақтарындағы [r] мен [l] дыбыстарын ажыратпайтын көптеген тілдерде бүйірлік соққы болуы мүмкін. Дегенмен, осы тілдердің көпшілігінде жақтық-орталық арақатынас мүлдем болмауы да мүмкін, сондықтан тіпті тұрақты бейтарап артикуляция да кейде жақтық, ал кейде орталық деп қабылдануы мүмкін. Мысалы, бұл жапон тіліне де қатысты болуы мүмкін. Австралияның Ивайджа тілінде альвеолярлық және ретрофлекстік бүйірлік соққылар бар. Бұл дыбыстар сол позициядағы бүйірлік жуықтамалармен, сондай-ақ ретрофлекстік соққымен, альвеолярлық соққымен және ретрофлекстік жуықтамамен қарама-қарсы келеді. Алайда, Ивайджа тіліндегі соққылы немесе соққыланған бүйірлік соққылар, сәйкес келетін IPA символдарымен көрсетілген «бүйірлік соққылардан» өзгеше. Олар соққы компонентінен және одан кейін бүйірлік компоненттен тұрады, ал Ивайджа тілінде керісінше. Осы себепті, тілді зерттеуші лингвистердің қазіргі кездегі осы дыбыстардың IPA транскрипциялары альвеолярлық бүйірліктің үстіне жазылған альвеолярлық соққымен және ретрофлекстік бүйірліктің үстіне жазылған ретрофлекстік соққымен жасалады. Питер Ладефогед пен Ян Мэддисонның мәлімдемесіне сәйкес, Веларлық бүйірлік соққы Жаңа Гвинеяның кейбір тілдерінде аллофон ретінде кездесуі мүмкін.

Короналы емес жапсырмалар

Бір ғана кең таралған корональды емес соққы – лабиодентальді соққы, ол Марги сияқты тілдерде Орталық Африканың барлық аймақтарында кездеседі. 2005 жылы ХФА (IPA) оң жақ ілмек символын v,: қабылдады. Бұрын ол қысқа дауыс белгісі (breve) диакритикасымен немесе басқа да арнайы символдарды қолдану арқылы жазылып келді. Басқа соққылар немесе тіл соққылары (taps) әлдеқайда сирек кездеседі. Оларға көмекейлік соққы, Банда тіліндегі екі ерінді соққы (лабиодентальді соққының аллофоны болуы мүмкін) және Канит және Мелпа тілдеріндегі аллофон ретіндегі тіл ұшының бүйірлік соққысы жатады. Бұл көбінесе қысқа дауыс белгісі (breve) диакритикасымен жазылады. Еске сала кетейік, тіл ұшының дірілдеуі (trill) сияқты, тіл ортасының соққысы немесе тіл ұшының соққысы мүмкін емес, себебі тіл мен жұмсақ таңдауыр бірге жеткілікті түрде жылдам қозғала алмайды, нәтижесінде дыбыс пайда болмайды. Егер басқа соққылар табылса, оларды бейнелеу үшін қысқа дауыс белгісі (breve) диакритикасын қолдануға болады, бірақ оны сәйкес дауыстық тоқтату символымен біріктіру дұрыс болар еді. Палатальді немесе тіл ұшының артқы бөлігіндегі соққы (uvular tap), тіл ұшының соққысынан айырмашылығы, артикуляциялық тұрғыдан мүмкін деп есептеледі, сондықтан осылай белгіленуі мүмкін (). ХФА (IPA) диаграммасында мүмкін емес деп саналғанмен, Камката вари тілінің Камвири диалектісінде және Дагааре тілінде тіл ұшының соққысы аллофондық түрде кездесетіні хабарланды, бірақ кем дегенде соңғы жағдайда бұл, шын мәнінде, тіл ұшының соққысы болуы мүмкін.

Мұрын шлангілері мен жапсырмалары

Назалдану консонанттарына қақпақтар мен соққылар жатады, бірақ олар көбінесе фонемалық емес. Көптеген Батыс Африка тілдерінде мұрындық дауыстыдан бұрынғы аллофон ретінде мұрындық қақпақ (немесе) кездеседі; алайда, Пашту тілінде фонемалық мұрындық ретрофлекстік бүйірлік соққы бар.

Қиылысқан фрикативтер

Бірнеше тілде дауысты және дауыссыз тіл ұшымен жасалатын фрикативтер кездеседі. Фрикативтерде дірілдеу болуы мүмкін, бірақ олар қолданылмайтын сияқты. Қараңыз: дауысты тіл ұшымен жасалатын фрикатив, дауыссыз тіл ұшымен жасалатын фрикатив.