Кіріспе

Философиялық ағым. Неміс идеализмі – 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басында Германияда пайда болған философиялық ағым. Ол 1780 және 1790 жылдардағы Иммануил Канттың еңбектерінен қалыптасты және романтизммен де, ағарту дәуірінің революциялық саясатымен де тығыз байланысты болды. Канттан кейінгі неміс идеализмі кезеңі постканттық идеализм немесе жай ғана посткантиандық деп те аталады. Бір жүйелеу неміс идеалистерін Кант және Фихтемен байланысты трансценденттік идеалистерге, ал Шеллинг және Гегельмен байланысты абсолюттік идеалистерге бөледі.

Идеализмнің мәні

Идеализмнің философиялық мағынасы – біз заттарда анықтайтын қасиеттердің, сол заттар бізге қалай көрінсе, соған байланысты екендігінде. Бұл қасиеттер заттардың сыртқы бейнесіне тән, және олар міндетті түрде "өздерінде" бар нәрсе болуы керек емес.

Тарих

Иммануил Канттың еңбегі 18 ғасырдағы екі үстем философиялық мектепті байланыстыруға тырысады: рационализм, білімге тек априори (тәжірибеден бұрын) акыл-ойымен ғана қол жеткізуге болады деп санайды, ал эмпиризм, білімге тек сезімдер арқылы апостериорлы (тәжірибеден кейін) қол жеткізіледі деп санайды, философ Дэвид Юм айтқандай, оның скептицизмін Кант жолдан тартуға ұмтылды. Канттың шешімі – әлем туралы бірдеңе білу үшін біз тәжірибе нысандарына тәуелді болғанымен, біз ойларымыздың қабылдай алатын формасын априори зерттей аламыз, соның арқасында мүмкін тәжірибенің шектерін анықтай аламыз. Кант осы тәсілді «критикалық философия» деп атайды. Ол нақты доктринаны баяндаумен емес, біз құра алатын теориялардың шектерін сынаумен көбірек айналысады. Дегенмен, «трансценденталдық идеализм» деп аталатын нақты доктрина бар, ол классикалық және субъективтік идеализмнен ерекшеленеді. Осы көзқарас бойынша, құбылыстар әлемі «эмпирикалық жағынан нақты және трансценденттік идеал». Яғни, акыл-ой әлемді қабылдауымызды қалыптастыруда орталық рөл атқарады: біз құбылыстарды уақыт пен кеңістікте түсініктің категорияларына сәйкес сезінеміз.

Теориялық зерттеушілер

Канттан кейін ең белгілі неміс идеалистік ойшылдары – Й.Г. Фихте, Ф.В.Й. Шеллинг және Г.В.Ф. Гегель. Канттың жобасын сынаған Ф.Х. Якоби, Готлоб Эрнст Шульце және Соломон Маймон оның ізбасарларының философиясындағы қозғалыс бағытына ықпал етті.

Кант

Иммануил Кант бойынша, адам санасы сыртқы әлемді өз мәнінде тікелей сезінуге қабілетсіз. Керісінше, әлемді қабылдауымыз адам санасына ішкі тән априорлық категориялар мен түсініктер арқылы жүзеге асады. Кант бұл категориялар мен түсініктерді "трансценденталды" деп атайды, себебі олар кез келген тәжірибе үшін қажетті, және олар әлемді қабылдауымызды құрылымдап, ұйымдастырады, бірақ бізге түпкі шындық болып табылатын нәрсенің өзіне тікелей қол жеткізуге мүмкіндік бермейді. Канттың трансценденталдық идеализмінің екі негізгі құрамдас бөлігі бар. Біріншісі – адам санасы сезімдік ақпаратты пассивті түрде қабылдамайды, керісінше, әлемді қабылдауын қалыптастыруға белсенді түрде қатысады. Екіншісі – шындықтың мәні біз үшін толыққанды білуге келмейді, өйткені әлемді қабылдауымыз өз санамыздың құрылымы арқылы жүзеге асады. Кант білім саласын мүмкін тәжірибе нысандарымен шектеді. Дегенмен, оның үш ең белгілі ізбасары осындай қатаң шектеулерге қарсы шықты.

Жакоби

1787 жылы Фридрих Генрих Якоби өзінің "Иман туралы, немесе Идеализм және реализм" атты кітабында Канттың "өзінің нәрсесі" тұжырымын талқылады. Якоби объективті нәрсенің өзі тікелей танылмайтынымен келісті. Бірақ, оны сенім арқылы қабылдау қажет екенін айтты. Субъект сыртқы әлемде өзінің субъективті түсінігімен байланысты нақты объект бар екеніне сенуі тиіс. Бұл сенім – аянның немесе бірден белгілі, бірақ логикалық тұрғыдан дәлелденбеген шындықтың нәтижесі. Нәрсенің өзінің нақты бар екендігі байқаушы субъектке ашылады. Осылайша, субъект санада пайда болатын идеалдық, субъективті түсініктерді тікелей біледі және санасының сыртында бар, нақты, объективті нәрсеге берік сенімде болады. Сыртқы әлемді сенім нысаны ретінде көрсету арқылы Якоби жалпы сенімді – немесе иманды – заңдастыруға ұмтылды.

Рейнхольд

Карл Леонхард Рейнхольд 1790 және 1792 жылдары Кант философиясына қатысты хаттардың екі томын жариялады. Ол Канттың адамдар мен басқа жануарлар құбылыстарды ғана тануға қабілетті, ал заттардың өзін тану мүмкін емес деген тұжырымын дәлелдеуге тырысты. Осы дәлелін құру үшін Рейнхольд күмәндануға орын жоқ аксиоманы ұсынды. Осы аксиомадан сана туралы барлық білімді шығаруға болады. Оның аксиомасы: "Белгілік санада субъекттен және объектіден ажыратылады, сондай-ақ екеуіне де қатысты болады". Осылайша ол анықтамалардан емес, санадағы белгіліктерге қатысты принциптен бастады. Ол білімді (1) білуші субъект, яғни бақылаушы, (2) танылатын объект және (3) субъектінің санасындағы бейнеге немесе ұғымға бөліп қарастырды.

Шүлзе

Готлоб Эрнст Шульце Канттың сын философиясын өзіне қайшы деп сынады. Канттың өзінің айтуынша, себеп-салдар заңы тек құбылыстарға ғана қатысты, құбылыстар мен нәрселердің өзіне емес. Дегенмен, Кант нәрсенің өзі құбылыстардың себебі екенін тікелей мәлімдейді.

Фихте

Шульце бір нәрсе туралы ұғымды қатаң сынағаннан кейін Иоганн Готлиб Фихте Кант философиясына ұқсас, бірақ өзіндік нәрсесіз философия жасады. Фихте біздің түсініктеріміздің "трансценденталды эгоның", яғни танушы субъектінің туындысы екенін айтты. Оның пікірінше, сыртқы, өзінен нәрсе жоқ. Керісінше, субъект – сыртқы нәрселердің, объектілердің немесе "бей-эгоның" бастауы. Фихте бұл шындықтың интеллектуалды сезіну арқылы көрінетінін мәлімдеді. Яғни, шындықты ақыл-ойымен дереу байқауға болады.

Шеллинг

Фридрих Вильгельм Жозеф Шеллинг (1775–1854) Фихтенің "Мені" үшін "Мен емес" қажет екенін айтты, себебі объектісіз субъект болмайды, және керісінше. Осылайша, субъективті көріністер санаға сыртқы кеңейтілген заттармен толықтай сәйкес келеді. Шеллингтің "абсолюттік толық сәйкестігі" немесе "бейтараптығы" бойынша, субъективті мен объективті, яғни идеал мен шындық арасында ешқандай айырмашылық жоқ.

Шлейермахер

Фридрих Шлейермахер идеал мен шындықтың Құдайда біріккенін айтқан дінтанушы. Ол идеалды – ойлау, зиярат және ақыл-ой қабілеттерінің субъективті психикалық қызметі ретінде түсінді. Ал шындық, оның пікірінше, табиғат пен физикалық әлемнің объективті саласы болды. Шлейермахер идеал мен шындықтың бірлігі Құдайда танылатынын мәлімдеді. Бұл екі ұғым бір-біріне өнімді немесе себептік әсер ете алмайды. Керісінше, олардың екеуі де абсолютті трансценденттік мәнді құрайтын Құдайда тең дәрежеде бар.

Маймон

Саломон Маймон Канттың дихотомиясын сынап, неміс идеализміне әсер етті, Канттың сезімталдық пен түсінік сияқты қарама-қарсылықтардың бір-бірімен қалай байланысатынын түсіндірмегенін айтты. Ол анық көргендей, бұл Кант жобасына қатысты күмәндік тудырды: Осы проблемалық дуализмдерді көрсету арқылы Маймон және нео-Хьюм сыншылары Канттың өзінің философиясы шеңберінде күмәнділікке есік ашты. Енді сұрақ туындады: зияткерлік және сезімталдық сияқты екі мүлдем әртүрлі сала қалай бір-бірімен сәйкес келе алады? Мәселе енді біздің түсініктеріміздің нәрселердің өзімен сәйкес келетінін қалай білетінімізде емес, априорлы түсініктердің апостериорлы сезінулерге қалай қолданылатынында болды. Маймон бұл мәселені «шексіз сана» тұжырымын енгізу арқылы шешуге тырысты. Осы себепті Маймон Канттан бұрынғы трансценденттік спекуляцияға қайта оралды деуге болады. Фредерик Бейзердің сөздерімен айтқанда, «сыныптық философияның проблемалық аясында метафизикалық идеяларды қайта жаңғырту арқылы ол оларға жаңа заңдылық берді және метафизиканың сыни қайта жандануына мүмкіндік жасады».

Гегель

Георг Вильгельм Фридрих Гегель Канттың философиясына жауап ретінде, Канттың "Таза Ақыл-ойының Антиномияларында" келтірілген шешілмейтін қайшылықтардың жалпы шындыққа да қатысты екенін айтты. Абстрактілі ойдың мұндай шектеулі екенін ескере отырып, ол тарихи формациялардың түрлі философиялар мен ойлау жолдарын қалай тудыратынын қарастырды. "Рухтың Феноменологиясында" ол тарих бойындағы өзіндік сананың қалыптасуын және өзіндік сананың оянуында басқа адамдардың маңыздылығын зерттеді. Осылайша Гегель метафизика мен философияға тарихтың маңыздылығы және интерсубъективтілік деген екі маңызды идеяны енгізді. Гегель сондай-ақ дәстүрлі Құдай тұжырымын абсолютті рух тұжырымымен жоғары деңгейге көтереді деп мәлімдеді. Барух Спиноза, антропоморфтық Құдай тұжырымын жатқылық субстанция ретінде өзгертіп, Гегельдің мақтауына ие болды, өйткені оның абсолютті білім тұжырымы ұқсас қызмет атқарды. Гегель: "Егер сіз Спинозист болмасаңыз, онда сіз философ емессіз" деді.

Неокантиандық

Неокантизм Кант философиясының неміс идеализмінің шамадан тыс кеткендігіне қарсы сындық аспектісін баса назар аударады. Бұл философия 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында Германияда үстемдік құрды. Неокантистер арасында көптеген дау-жанжалдар болғанымен, олардың барлығы "трансценденталдық әдістің" қандай да бір түріне адал болды.

Британдық идеализм

Англияда, тоғызыншы ғасырда философ Томас Хилл Грин христиан монотеизмін мораль негізі ретінде қолдау мақсатымен неміс идеализмін қабылдады. Оның философиясы Берклидің Құдай туралы ұғымына ұқсас мәңгілік сананы немесе ақылды түсіндіруге ұмтылды. Джон Родман Томас Хилл Гриннің саяси теориясы туралы кітабының кіріспесінде: "Грин христиан дінінің беделінің төмендеуінен туған қиын жағдайға жауап ретінде неміс идеализмінің жақтаушысы ретінде жақсырақ көрінеді" деп жазды.

Америка Құрама Штаттары

Германиялық идеализм алғаш рет американдық әдебиетшілердің кең қауымдастығына Вермонт ақыл-ойы Джеймс Марш арқылы таныстырылды. 1820-жылдардың басында Андвердегі семинарияда Мозес Стюарттан теологияны оқыған Марш, «басында жүректі тірі ұстайтын» христиан теологиясын іздеді. Кейбір американдық теологтар мен шіркеу өкілдері неміс идеализмінің теологиялық тұжырымы – шексіз Абсолютті Идеал немесе Гейст [Рух] құндылығын байқады. Ол дәстүрлі христиандық Құдай туралы түсінікке діни балама болды. Америкалық пасторлар «ағылшын позитивизмі мен эмпирицизміне қарсы сергектік табу үмітімен неміс идеализміне жүз бұрғанда» Абсолютті Идеалдық Велтгистке [Дүние Рухына] жүгінді. Азамат соғысынан кейін неміс идеализмі діннің орнына келді, себебі «американдықтар дәстүрлі космостық түсіндірмелерге сенімін жоғалтқандықтан неміс идеализміне қызығушылық танытты». 1870-жылдардың басында неміс идеализмінің кең тарауы соншалықты айқын болды, тіпті Уолт Уитман жеке жазбаларында: «Америка үшін Гегель ғана лайықты – ол жеткілікті үлкен және жеткілікті еркін» деп жазды.