Кіріспе

2000 жылы түсірілген фильм Ang Lee (Қытай, Тайвань, Гонконг, АҚШ). Кірісі – 214 миллион АҚШ доллары) – 2000 жылы түсірілген, режиссері Ang Lee, сценарийін Ван Хуэйлин, Джеймс Шамус және Цай Куочжун жазған уся жекпе-жек өнерінің экшн-қиялы. Фильмнің басты рөлдерін Чоу Юньфат, Мишель Йео, Чжан Цзыи және Чан Чен ойнады. Бұл 1941 және 1942 жылдары Ван Дулудың қытайлық «Крейн темір» пенталогиясының төртінші бөлігі болып табылатын сол аттас романының негізінде жазылған. Көпұлттық жоба, фильм 17 миллион АҚШ доллары бюджетпен түсірілді және оны Edko Films және Zoom Hunt Productions компаниялары China Film Co-production Corporation және Asian Union Film & Entertainment компаниялары Columbia Pictures Film Production Asia компаниясымен бірлесіп, Good Machine International компаниясымен бірлесіп шығарды. Фильмнің премьерасы 2000 жылы 18 мамырда Канн кинофестивалінде өтті, ал 8 желтоқсанда АҚШ-та көрсетілді. Стандартты қытай тіліндегі диалогтар, әртүрлі нарықтар үшін субтитрлермен «Тізілген жолбарыс, жасырын ералаң» бүкіл әлемде 213,5 миллион доллар жинап, халықаралық сәттілікке қол жеткізді. Ол АҚШ-та 128 миллион АҚШ долларын жинап, американдық тарихындағы ең табысты шетелдік мандарин тіліндегі фильм болды. Фильм АҚШ-та 100 миллион долларлық шекті бұзған алғашқы шетел тіліндегі фильм болды. Фильмнің сюжеті, режиссурасы, түсірілім жұмысы және жекпе-жек сахналары үшін сыншылар жоғары баға берді. «Тізілген жолбарыс, жасырын ералаң» 40-тан астам марапатты жеңіп алды және 2001 жылы 10 «Оскар» сыйлығына ұсынылды, соның ішінде «Үздік фильм» және «Үздік шетел тіліндегі фильм», «Үздік көркемдік безендіру», «Үздік түпнұсқа музыка» және «Үздік түсірілім жұмысы» жүлделерін жеңіп алды. Ол 21 ғасырдың ең ұлы фильмдерінің бірі деп есептеледі. Өлімі алдында Шу Лянь мен Му Бай Мэн Сижаоға адалдықтарын сақтайды және бір-біріне сезімдерін білдірмейді. Му Бай қылышкерлік өмірінен кетуді шешіп, Шу Ляньнен өзінің 400 жылдық «Жасыл тағдыр» деген атақты қылышын Пекиндегі олардың игілігіне ие Сэр Теге беруін сұрайды. Бұрын Му Байдың ұстазын Жейд Түлкі өлтірген, ол Вуданның құпияларын білуге ұмтылған. Сэр Те үйінде Шу Лянь Ю Цзяолунды немесе Дженді кездестіреді, ол бай және қуатты губернатор Юдың қызы және үйленуге дайын. Бір күні кешке Сэр Те үйіне бетперделі ұры кіріп, «Жасыл тағдырды» ұрлап алады. Сэр Тедің қызметшісі Бо және Шу Лянь ұрлықты губернатор Юдың үйіне дейін іздейді, онда Жейд Түлкі көп жылдар бойы Дженнің тәрбиешісі болып көрінеді. Көп ұзамай Му Бай Пекинге келіп, Шу Ляньмен ұрлық туралы сөйлеседі. Бо мырза провинциялық полиция тергеушісі инспектор Цай және оның қызы Меймен танысады, олар Түлкіні іздеу үшін Пекинге келді. Сол түні Түлкі екеуін және Бо ұстазын жекпе-жекке шақырады. Ұзаққа созылған шайқастан кейін, топ жеңіліске ұшыраған кезде Му Бай келіп, Түлкіні жеңеді. Ол Му Байдың ұстазын өзімен бірге ұйықтағаны үшін өлтіргенін, бірақ әйелді шәкірті ретінде қабылдаудан бас тартқанын және оның әйелдің қолынан өлуі үшін поэтикалық әділдік деп санағанын айтады. Му Бай оны өлтіруге дайындалып жатқанда, бетперделі ұры қайта пайда болып, Түлкіге көмектеседі. Түлкі ұрымен бірге қашып кетер алдында Цайды өлтіреді (ол Джен екені белгілі болады). Женнің Му Баймен күрескенін көрген Түлкі Женнің Вудан нұсқаулығын жасырын оқығанын түсінеді. Түлкі сауатсыз, тек суреттерді ғана оқи алады, ал Дженнің нұсқаулықты оқи білуі оған жекпе-жек өнерінде мұғалімінен асып түсуге мүмкіндік берді. Түнде Ло есімді қарақшы Дженнің бөлмесіне кіреді және онымен бірге кетуін сұрайды. Өткенде, Ю губернаторы мен оның отбасы Синьцзянның батыс шөлдеріне сапар шегіп бара жатқанда, Ло мен оның қарақшылары Дженнің кербенін тонады, ал Ло оның тарағын ұрлады. Ол оның шөлдегі үңгіріне барып, тарағын қайтарып алды. Алайда, көп ұзамай екеуі бір-бірін жақсы көреді. Ло Женді отбасына қайтуға көндірді, бірақ оған өз тілегін орындауға таудан секірген адам туралы аңыз айтып берді. Себебі оның жүрегі таза болғандықтан, оның тілегі орындалды, оған ешбір зақым келмеді, бірақ ол ұшып кетті, оны ешкім қайтадан көрмеді. Ло Пекинге келіп, Дженді үйлену тойынан бас тартуға көндірді. Алайда Джен онымен бірге кетуден бас тартады. Кейінірек Ло Дженнің үйлену тойына кедергі келтіріп, онымен бірге кетуін сұрайды. Шу Лянь мен Му Бай Лоны Женді Вудан тауында күтуге көндіреді, онда ол Женнің ашулы отбасынан қауіпсіз болады. Джен күйеуінен үйлену тойының алдында қашады. Ер адам киімінде маскировкаланған ол қонақүйде жауынгерлердің үлкен тобымен кездеседі; Жасыл тағдырмен және өзінің жоғары жауынгерлік дағдыларымен қаруланған ол жеңіске жетеді. Жен Шу Ляньге барады,...

Атау

"Күреген жолбарыс, жасырын айдаһар" деген атау – бұл қытай тіліндегі "臥虎藏龍" идиомасының тікелей аудармасы. Бұл идиома көзге түспейтін шеберлерге толы орын немесе жағдайды сипаттайды. Ол ежегі қытай ақыны Ю Синьнің (513–581) "暗石疑藏虎,盤根似臥龍" деген өлеңінен алынған, яғни "Қараңғыдағы тастың артында жолбарыс жасырынып жатқандай, ал иілген алып түбір жыртқыш айдаһарға ұқсайды". Атаудың бірнеше қосымша мағыналары бар. Бір жағынан, атаудағы қытай таңбалары Сяоху мен Цзяолонның есімдерінің соңғы таңбалары тиісінше "жолбарыс" және "айдаһар" дегенді білдіреді. Екінші жағынан, бұл қытай идиомасы – сыпайы қоғам мен азаматтық мінез-құлықтың бетінен жасырылған эмоциялардың, құштарлықтың және құпия ниеттердің астыңғы ағымдарын білдіретін тіркес. "Күреген жолбарыс, жасырын айдаһар" фильмінің сюжеті негізінен үш әйел кейіпкердің іс-әрекеттерімен жүреді. Атап айтқанда, Джен өзіне таңылған гендерлік рөлден құтылуға ұмтылады, ал Шу Лиен, өзі де гендерлік рөлдің құрбаны болғандықтан, Дженді оған лайықты деп санайтын рөлге қайтаруға тырысады. Ол Вудан меңгеріне у береді, Дженді улауға тырысады және уланған инемен Му Байды өлтіреді. Бұл тақырыпты дамытуда режиссер Джейд Фокс өлім алдында жас баланың уы туралы айтады, "сегіз жасар қыздың алдауы", ол өзінің жас шәкірті Дженнің рухани улануы деп санайды. Ли Му Бай Дженді басшылықсыз "улы айдаһарға" айналуы мүмкін деп ескертеді.

Қиялдың Қытай

Бұл оқиға Цинь династиясы (1644–1912 жж.) кезінде орын алады, бірақ нақты уақыты көрсетілмейді. Ли Қытай тарихының дәл бейнесін емес, "қиял жемісінен туған Қытайды" көрсетуді көздеді. Сонымен қатар, Ли батыс көрермендеріне қызықты фильм жасағысы келді. Сондықтан фильм шығыс және батыс эстетикасының үйлесімділігін қамтамасыз ету үшін түсірілді. Әдеттегі шайқас фильмдерінде кездеспейтін көркемдік шешімдерге мысал ретінде, жұмсақ бамбук арасындағы әуе шайқасын атауға болады. Columbia Pictures және Ан Ли мен Хсу Ли Конг арасындағы келісімде түсірілімге 6 миллион АҚШ доллары инвестициялауға келісім жасалды, бірақ екі тарапқа дивиденд төлеуге рұқсат беру үшін, инвестицияланған сома алты еседен артық қайтарылуы тиіс.

Кастинг

Шу Ци Ан Лидің Джен рөліне алғашқы таңдауы болды, бірақ ол оны қабылдамады.

Саундтрек

Музыкалық қосымша 1999 жылы Дан Тан жасаған. Оны фильм үшін Шанхай симфониялық оркестрі, Шанхай ұлттық оркестрі және Шанхай соққы аспаптар ансамблі орындады. Онда Йо-Йо Ма орындайтын виолончельге арналған жекелеген бөлімдер бар. "Соңғы трек" ("A Love Before Time") Коко Лидің қатысуымен жазылған, ол кейіннен осы әнді «Оскар» салтанатында орындады. Композитор Чэнь Юаньлин де жобаға атсалысты. Түкіл фильмнің музыкасы екі апта ішінде дайындалды. Тан келесі жылы (2000) өзінің фильм музыкасын "Crouching Tiger" деп аталатын виолончель концерті ретінде өңдеді.

Маркетинг

Фильм видео ойындарға және комикстер сериясына бейімделді, содан кейін түпнұсқа роман 34 бөлімді тайваньдық телесериалға бейімделді. Бұл сериал 2004 жылы Солтүстік Америкада "New Crouching Tiger, Hidden Dragon" деген атпен жарық көрді.

Үй медиасы

Фильм 2001 жылғы 5 маусымда Columbia TriStar Home Entertainment компаниясы арқылы VHS және DVD форматтарында жарық көрді. 2005 жылғы 26 маусымда UMD форматында да шығарылды. Ұлыбританияда 2004 жылы телеарналардан 3,5 миллион көрермен тамашалады, бұл оны сол жылғы ең көп көрілген шетел тіліндегі фильм етті.

Қалпына келтіру

Фильм 2023 жылы Sony Pictures Classics компаниясымен 4K сапасында жаңартылып, қайта көрсетілді.

Кассалық жинақ

Фильмнің премьерасы 8 желтоқсан 2000 жылы АҚШ-та шектеулі көрсетіліммен кинотеатрларда өтті. Алғашқы көрсетім аптасында фильм 15-орында дебют жасап, 663 205 долларлық табыс тапты, ол 16 кинотеатрда көрсетілді. Фильмнің кірісі екінші аптасында шамамен 30%-ға төмендеп, 6 080 357 долларға жетті. Сол аптаның соңында фильм 837 кинотеатрда көрсетіліп, 8-орынға түсті. «Save the Last Dance» фильмі өзгеріссіз бірінші орында қалып, 15 366 047 долларлық кассалық кіріс тапты. Фильм 31 апталық кинотеатрлық көрсетілім барысында жалпы билет сатылымы бойынша 128 078 872 доллар тапты. Халықаралық аренада фильм қосымша 85 446 864 долларлық кассалық кіріс алып, жалпы әлемдік табысы 213 525 736 долларға жетті.

Сыни жауап

«Құбылаң жолбарыс, жасырын айдаһар» фильмі, Ван Дулудың 20 ғасырдың басындағы романы негізінде түсірілген. Фильмде кейіпкерлер мен олардың жағдайлары кең көлемде, комикс сияқты бейнеленген. Лидің палитрасында нәзіктік жоқ; ол әсерлі әрі мелодрамалық эффектке ұмтылады, және сонысына жетеді. «Құбылаң жолбарыс, жасырын айдаһар» фильмі Батыс әлемінде кең мақұлдауға ие болып, көптеген наградаларды жеңіп алды. Rotten Tomatoes сайтында фильм 168 рецензия негізінде 98% мақұлдау рейтингіне ие, ал орташа бағасы 8.6/10 құрайды. Сайттың сыншылары: «Анг Лиді Голливудтың алдың қатарлы режиссерлерінің қатарына қосып, әйгілі еткен «Құбылаң жолбарыс, жасырын айдаһар» фильмі, таңғажайып жекпе-жек сахналары, әдемі пейзаждар және талғаммен жасалған драманың керемет үйлесімін ұсынады» деген пікір білдірген. Metacritic 32 рецензия негізінде фильмге 100 балдан 94 бал берді, бұл «көпке танымал» екенін көрсетеді. Кейбір қытай тілді көрермендер басты рөлдерді сомдаған актерлердің акценттеріне назар аударды. Чоу (туған тілі кантон тілі) де, Йео (Малайзияда туып өскен) да мандарин тілінде ана тілі ретінде сөйлемеген. Төрт негізгі актер де стандартты қытай тілінде әртүрлі акценттермен сөйледі: Чоу кантондық акцентпен, Йео малайзиялық акцентпен, Чан Чэнь тайваньдық акцентпен, ал Чжан Цзый пекин акцентімен сөйледі. Йео 2000 жылдың 28 желтоқсанында Cinescape журналына берген сұхбатында бұл сынға жауап берді. Ол: «Менің кейіпкерім Пекиннен тыс жерде өмір сүрді, сондықтан Пекин акцентімен сөйлеудің қажеті болмады» деді. Сұхбат алушы Крейг Рид: «Менің қатынымның анасының Сичуань мандарин тілінде ерекше акценті бар, оны түсіну қиын», - деді, ал Йео: «Иә, әр провинцияның өзіне тән күшті акценттері бар. Фильмді бастағанда, Ченг Пей Пейдің акценті, Чан Чжэннің акценті және осы адамның акценті болады деп жоспарланған. Бірақ ақырында олардың не айтқанын ешкім түсінбеді. Бізді емес, тіпті Пекиннен келген команда да бұл жағдайды қызықсыз деп ойлады». Фильм Батыс әлемінде қытай уся (wuxia) фильмдерінің танымалдығын арттырды, бұрын олар туралы көптеген адамдар білмеген. Бұл «Батыр» және Чжан Имоудың «Ұшқан ханжарлар үйі» сияқты фильмдердің Батыс көрермендеріне таныстырылуына әкелді. Бұл фильм Чжан Цзыйдің мансабындағы маңызды қадам болды. Ол: ««Құбылаң жолбарыс, жасырын айдаһар», «Батыр» және «Гейшаның естеліктері» сияқты фильмдердің арқасында АҚШ-тағы көптеген адамдар маған ғана емес, жалпы қытай және азиялық актерлерге қызығушылық танытты. Осы фильмдердің нәтижесінде азиялық актерлерге көбірек мүмкіндіктер ашылуы мүмкін» деді. Film Journal журналы «Crouching Tiger, Hidden Dragon» американдық нарықта субтитрленген фильм үшін бесұстаздық жетістікке жеткендігін атап өтіп, «керемет сын, табысты кассалық жиын және гештальт өзгерісінің сирек кездесетін үштігін орындады» деді.

Жалғасы

2001 жылы режиссер Энг Ли фильмнің жалғасын түсіруді жоспарлап отырғаны туралы хабарланды. «Қыран мен Барыс: Тағдырдың қылышы» фильмі 2016 жылы шықты. Оны алғашқы фильмтің әрекет хореографы болған Юэн Во Пинг түсірді. Бұл фильм «Pegasus Media», «China Film Group Corporation» және «Weinstein Company» компанияларының бірлескен өндірісі. Түпнұсқа фильмнен өзгеше, жалғасы халықаралық көрсету үшін ағылшын тілінде түсірілді және қытайлық көрсетулер үшін қытай тіліне дубляждалды. «Тағдырдың қылышы» «Темір атты, күміс тостаған» романының негізінде түсірілген. Фильмде Донни Йен жетекшілік ететін жаңа актерлік құрам көптеп қатысқан. Мишель Йе өзінің бұрынғы рөлін қайта ойнады. Жан Цзыиге де «Тағдырдың қылышы» фильміне қатысу ұсынылды, бірақ Энг Ли режиссер болса ғана қатысатынын айтып бас тартты. Батыс елдерінде жалғасы көбінесе кинотеатрларда көрсетілмеді, оның орнына Netflix стриминг сервисі арқылы тікелей бейнеге таратылды.

Ұрпақ

Джанет Джексонның "China Love" әнінің тақырыбы MTV News арнасында көрсетілген фильммен байланысты. Жэксон әнінде императордың қызын, батырға ғашық болған, бірақ патшалыққа үйленуге мәжбүр болғандықтан қарым-қатынасын сақтай алмайтын қыз туралы айтады. Птерозаврлар туысы Криптодракон және кератопсиялар туысы Инлон (екеуі де грек және қытай тілдерінде сәйкесінше "жасырын дракон" деген мағынаны білдіреді) фильмге сілтеме жасайды. Ло, немесе "Қара бұлт" атты шөл қарақшысының кейіпкері "Персия принці" видео ойындары сериясының басты кейіпкерінің қалыптасуына әсер етті. "Def Jam Fight for NY: The Takeover" видео ойынында осы фильмге құрмет көрсетіп, екі гибридтік жекпе-жек стилі бар. Олардың комбинациялары: "Жымырылған жолбарыс" (жауынгерлік өнер + көшедегі жекпе-жек + бағынышқа беру) және "Жасырын дракон" (жауынгерлік өнер + көшедегі жекпе-жек + кикбоксинг).