Кіріспе
Жоғарғы асқазан-ішек жолынан қан кету – асқазан-ішек жолының жоғарғы бөлігіндегі қан кету (геморрагия), көбінесе қызылорақ, асқазан немесе он екі елі ішектен басталады. Қан құсу арқылы немесе қара нәжіс түрінде байқалуы мүмкін. Қан жоғалту мөлшеріне байланысты симптомдар шокқа дейін жетеді. Жоғарғы асқазан-ішек жолынан қан кетудің себептері: асқазан жарасы, асқазан эрозиясы, қызылорақ варикозы және сирек кездесетін асқазан қатерлі ісігі. Алғашқы бағалауда қан қысымы мен жүрек соғуын өлшеу, сондай-ақ гемоглобин деңгейін анықтау үшін қан талдаулары жасалады. Жоғарғы асқазан-ішек жолынан қан кету медициналық шұғыл жағдай саналады. Сұйықтықтарды толықтыру және қан құю қажет болуы мүмкін. 24 сағат ішінде эндоскопия ұсынылады және қан кетуді түрлі тәсілдермен тоқтатуға болады. Протондық насос ингибиторлары жиі қолданылады. 1995 жылғы Ұлыбританиядағы зерттеуде асқазан-ішек жолынан қан кетуге байланысты ауруханаға түскендердің өлім-жітімі 11% құрады деп есептелген. Жоғарғы асқазан-ішек жолынан қан кетудің көптеген себептері бар. Себептер әдетте анатомиялық орналасуына қарай бөлінеді. Науас адамдар қызылорақ варикоздық немесе варикоздық емес қан кету көздеріне қарай жіктеледі, себебі олардың емдеу алгоритмдері мен жағдайы әртүрлі. Жоғарғы асқазан-ішек жолынан қан кетудің себептері:
Қызылорақ себептері (гастрорагия):
Қызылорақ варикозы
Қызылорақ қабынуы
Қызылорақ қатерлі ісігі
Қызылорақ жаралары
Маллори-Вейсс жарылысы
Асқазан себептері:
Асқазан жарасы
Асқазан қатерлі ісігі
Асқазан қабынуы
Асқазан варикозы
Асқазан антральді тамырлық эктазиясы
Диулафой зақымдары
Он екі елі ішек себептері:
Он екі елі ішек жарасы
Тамырлардың бұзылуы, соның ішінде аорто-ішек фистулалары. Фистулалар көбінесе бұрынғы тамыр хирургиясының салдарынан пайда болады және көбінесе он екі елі ішектің үшінші немесе төртінші бөлігінде, ретроперитонеалды және аортаға жақын жердегі проксимальді анастомозда пайда болады. Гематобилия, яғни өт жолдарынан қан кету
Гемосүккус панкреатикус, яғни ұйқы безінің құбырларынан қан кету
Ауыр жоғарғы мезентериялық артерия синдромы
Esophageal causes (gastrorrhagia):
Esophageal varices
Esophagitis
Esophageal cancer
Esophageal ulcers
Mallory Weiss tear
Gastric causes:
Gastric ulcer
Gastric cancer
Gastritis
Gastric varices
Gastric antral vascular ectasia
Dieulafoy's lesions
Duodenal causes:
Duodenal ulcer
Vascular malformation, including aorto enteric fistulae. Fistulae are usually secondary to prior vascular surgery and usually occur at the proximal anastomosis at the third or fourth portion of the duodenum where it is retroperitoneal and near the aorta. Hematobilia, or bleeding from the biliary tree
Hemosuccus pancreaticus, or bleeding from the pancreatic duct
Severe superior mesenteric artery syndrome
Бейес есептеуі
Аталған болжамдық көрсеткіштер сәйкес зерттеулердегі жоғарғы асқазан-ішек жолы қан кетуінің таралуына негізделген. Басқа таралу деңгейлері үшін болжамдық көрсеткіштерді есептеу үшін клиникалық калькулятор қолданылуы мүмкін.
Емдеу
Бастапқы назар жоғарыдан төменге дейінгі тыныс жолдарына араласудан басталатын жансақтауға және көктамырлық сұйықтықтар немесе қан арқылы сұйықтықтарды қайта толықтыруға беріледі. Қан кетудің себебіне байланысты бірнеше дәрілер емделу нәтижесін жақсарта алады. Протондық сорғы тежегіштері асқазан қышқылының өндірісін азайтады.
Пептикалық жаралар
Басқа денсаулық мәселелері бар адамдардан алынған мәліметтерге сүйенсек, кристаллоидтар мен коллоидтар пептикалық жарадан қан кетуде шамалас тиімді деп саналады. Дегенмен, олар эндоскопия кезінде қан кету белгілерін азайтуы мүмкін. Бірақ нәтижелерге үміт бар. Соматостатин мен октреотид варикоздық қан кетуге ұсынылғанымен, варикоздық емес қан кетулерде жалпы қолданылмайды. Бұл әдетте варикоздық тамырларды эндоскопиялық лентамен байлау немесе склеротерапиямен бірге жасалады. Егер INR 1,5-1,8-ден жоғары болса, жаңа мұздатылған плазма және протромбин кешенімен түзету өлім-жJimді азайтуы мүмкін. Жоғарғы асқазан-ішек қан кетуі бар науқастарға назогастрикалық зонд салудың пайдасы мен қауіптері толыққанды зерттелмеген. Алайда, медициналық емнің және қан кетуді эндоскопиялық бақылаудың жақсаруы нәтижесінде өмір сүру көрсеткіші шамамен 2 пайызға дейін артқан.
Эпидемиология
Төтенше жағдайлар бөліміне асқазан-ішек қан кетуімен келген науқастардың шамамен 75% - ының қан кету ошағы жоғарғы бөлікте орналасқан. Егер науқаста гематемезис болса, диагноз қою оңайлайды. Гематемезис болмаған жағдайда, жедел жәрдем бөліміне асқазан-ішек қан кетуімен түскен науқастардың 40%-дан 50%-ының қан кету ошағы жоғарғы бөлікте болады.