Лоп-Нұр: Қытайдың Сіньцзян-Ұйғыр автономиялық аймағындағы құрғаған тұзды көл. Тарихи Тарым көлінің қалдығы, су ағынының тоқтауы салдарынан кешіп қалды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бұрынғы тұзды көл, Байнголин префектурасы, Шыңжаң, Қытай
Former salt lake in Bayingolin Prefecture, Xinjiang, China
Лоп-Нур немесе Лоп-Нор (моңғол тілінде "Лоп көлі" деген мағынаны білдіреді, мұндағы "Лоп" – тегі белгісіз топоним) – бұрын Тарым бассейнінің шығыс шетінде орналасқан, қазір көбінесе құрғап қалған тұзды көл. Географиялық жағынан, ол Қытайдың солтүстік-батысындағы Шыңжаң Ұйғыр Автономдық Аймағының оңтүстік-шығыс бөлігінде, Тақла Мақан және Құмтағ шөлдері арасында жатыр. Әкімшілік тұрғысынан көл Лоп-Нур кентінің, сондай-ақ Роуцян ауданының Луочжун деп аталатын бөлігінде орналасқан, ал ол өз кезегінде Байнголин Моңғол Автономдық Префектурасының құрамына кіреді. Тарым және Шүл өзендері батыстан және шығыстан құйылатын көл жүйесі – тарихи мұздықтан кейінгі Тарым көлінің соңғы қалдығы. Бұл көл бір кезде Тарым бассейнінің кең аумағын жапқан, бірақ Тибет жотасының жаңбыр көлеңкесінен кейін голоцен дәуірінде біртіндеп кішірейіп кеткен. Лоп-Нур гидрологиялық тұрғыдан эндореялық, яғни құрлықта орналасқан және сыртқа шығару арнасы жоқ, сондықтан ол негізінен Тяньшань, Құнлунь және Батыс Циліань тауларынан ағып түсетін еріген суларға тәуелді. 1928 жылы көлдің ауданы өлшенген, бірақ су қоймаларын салу арқасында, көлге су ағынын тоқтатып, құрғап қалды. Қазір тек шағын маусымдық көлдер мен тұзды батпақтар ғана пайда болады. Құрғаған Лоп-Нур бассейні тұз қабығымен жабылған, оның қалыңдығы әртүрлі. Лоп-Нурдың солтүстік-батысындағы аймақ ядролық сынақтар полигоны ретінде пайдаланылған. 1990 жылдардың ортасында бұл жерде калий табылғаннан бері, ол ірі масштабты кен өндіру орталығына айналды. Аймақта әскери басқарудағы және мәдени мұраны қорғау пункттері бар, оларға қауымдастықтың кіруі шектеулі.
Lop Nur or Lop Nor (from a Mongolian name meaning "Lop Lake", where "Lop" is a toponym of unknown origin) is a now largely dried up salt lake formerly located in the eastern fringe of the Tarim Basin in the southeastern portion of the Xinjiang Autonomous Region, northwestern China, between the Taklamakan and Kumtag deserts. Administratively, the lake is in Lop Nur town , also known as Luozhong of Ruoqiang County, which in its turn is part of the Bayingolin Mongol Autonomous Prefecture. The lake system, into which the Tarim River and Shule River drain from the west and east respectively, is the last remnant of the historical post glacial Tarim Lake, which once covered more than in the Tarim Basin but had progressively shrunk throughout the Holocene due to rain shadowing by the Tibetan Plateau. Lop Nur is hydrologically endorheic, it is landbound and has no outlet, and has relied largely on meltwater runoffs from the Tianshan, Kunlun and the western Qilian Mountains. The lake measured in 1928, but has dried up due to construction of reservoirs which dammed the flow of water feeding into the lake, and only small seasonal lakes and salt marshes may form. The dried up Lop Nur Basin is covered with a salt crust ranging from in thickness. An area to the northwest of Lop Nur has been used as a nuclear testing site. Since the discovery of potash at the site in the mid 1990s, it is also the location of a large scale mining operation. There are some restricted areas under military management and cultural relics protection points in the region, which are not open to the public.
Тарих
1800 жылдан бастап 9 ғасырға дейін көл Тохария мәдениетінің гүлденуіне мүмкіндік берді. Археологтар ежелгі Тарым жағалауындағы елді мекендердің қалдықтарын, сондай-ақ бірнеше Тарым мумияларын тапты. Тарым өзені мен Лоп-Нурдың бұрынғы су ресурстары б.з.д. II ғасырынан бастап Лулан патшалығын қадағалап, оны дамытты, бұл Көне Жібек Жолындағы ежелгі өркениет болды, ол көлге толы алқаптың шетімен өтті. Лулан б.з.д. 55 жылы Қытай империясының қарауына өтіп, Шаншан деп аталды. Фасянь Инд үстіртіне жол тартқанда Лоп шөлінен өтті (395–414), одан кейін қытайлық саяхатшылар оның ізімен келді. Марко Поло саяхатында Лоп шөлінен өтті. 19 ғасыр мен 20 ғасырдың басында саяхатшылар Фердинанд фон Рихтгофен, Николай Пржевальский, Свен Хедин және Аурель Штайн аймаққа сапар шегіп, зерттеулер жүргізді. Сондай-ақ, швед әскері Йохан Густав Ренат 18 ғасырда аймақтың картасын жасауға көмектескен кезде бұл жерге келген болуы мүмкін. Көне қытай мәтіндерінде көлге әртүрлі аттар берілген. Шицзиде ол Ян Зе (鹽澤, сөзбе-сөз Тұзды батпақ) деп аталды, бұл оның тұздылығын көрсетеді, ал оның жанында ежелгі Лулан патшалығы орналасқан. Ханшуда ол Пучанхай (蒲昌海, сөзбе-сөз Молы Шөптес Теңіз) деп аталды және ұзындығы мен ені 300-400 ли (шамамен 120–160 км) болған, бұл ол бір кезде үлкен көл болғанын көрсетеді. Бұл ертедегі мәтіндерде де көлдің Жішідегі Сары өзенге жер асты арнасы арқылы қосылатыны туралы, кейін қате екені анықталған сенім айтылған. Тарым өзенінің бағытын өзгерткеніне байланысты 20 ғасырдың басында көл "Көшпелі көл" деп аталды, бұл оның соңғы көлінің Лоп-Нур құрғақ алқабы, Қарақошұн құрғақ алқабы және Тайтема көлі алқабы арасында орналасуын өзгертті. Соңғы көлдің осы ауысуы алғашқы саяхатшылардың арасында Лоп-Нурдың нақты орналасқан жері туралы шатасу тудырды. Цин әулетінің императорлық карталарында Лоп-Нур қазіргі Лоп-Нур құрғақ алқабына ұқсас жерде көрсетілген, бірақ орыс географы Николай Пржевальский 1867 жылы Қарақошұнда соңғы көлді тапты. Свен Хедин 1900–1901 жылдары аймаққа сапар шегіп, Тарым өзенінің бағыты оңтүстік және солтүстікке қарай кезекпен өзгеретінін, нәтижесінде соңғы көлдің орны ауысатынын болжады. Өзен бағытының өзгеруі, нәтижесінде Лоп-Нурдың құрғауына себеп болды, сонымен қатар Хедин бұл себепті Лулан сияқты ежелгі елді мекендердің жойылуына байланыстырды. 1921 жылы адамның араласуына байланысты соңғы көл қайтадан Лоп-Нурға жылжыды. 1930–1931 жылдары көлдің ауданы 2400 км² құрады. 1934 жылы Свен Хедин жаңа Құруқ-Дарьяға ("Құрғақ өзенге") каноэмен түсті. Ол дельтаның көптеген арналардан тұратын лабиринт екенін және жаңа көлдің тіпті каноэмен жүзуге қиын болатындай сөлі болғанын байқады. Ол бұрын 1900 жылы Құруқ-Дарьяны кербуенмен аралап өткен. 1952 жылы соңғы көл Тайтема көліне жылжыды, себебі Тарым және Конке өзендері адамның араласуымен бөлінді, ал Лоп-Нур 1964 жылға қарай қайтадан құрғап қалды. 1972 жылы Тиканликте Даксихайзи су қоймасы салынды, көлге су беру тоқтатылды, содан кейін барлық көлдер көбінесе құрғап қалды, тек Тайтемадағы жергілікті ойыстарда ғана шағын маусымдық көлдер пайда болды. Алайда Тайтема көлі соңғы 40 жылда шөлдің таралуына байланысты батысқа қарай жылжыды. Шөлдің тұрақсыздығының тағы бір себебі отын үшін тораңғы мен қамыс кесілуі болды; жауап ретінде тораңғы ормандарын қалпына келтіру жобасы басталды. Қарақошұн құрғақ алқабы үлкен Лоп-Нурдың бір бөлігі деп санауға болады.
From around 1800 BC until the 9th century the lake supported a thriving Tocharian culture. Archaeologists have discovered the buried remains of settlements, as well as several of the Tarim mummies, along its ancient shoreline. Former water resources of the Tarim River and Lop Nur nurtured the kingdom of Loulan since the second century BC, an ancient civilisation along the Silk Road, which skirted the lake filled basin. Loulan became a client state of the Chinese empire in 55 BC, renamed Shanshan. Faxian went by the Lop Desert on his way to the Indus valley (395–414), followed by later Chinese pilgrims. Marco Polo in his travels passed through the Lop Desert. In the 19th century and early 20th century, the explorers Ferdinand von Richthofen, Nikolai Przhevalsky, Sven Hedin and Aurel Stein visited and studied the area. It is also likely that Swedish soldier Johan Gustaf Renat had visited the area when he was helping the Zunghars to produce maps over the area in the eighteenth century. The lake was given various names in ancient Chinese texts. In Shiji it was called Yan Ze (鹽澤, literally Salt Marsh), indicating its saline nature, near which was located the ancient Loulan Kingdom. In Hanshu it was called Puchang Hai (蒲昌海, literally Sea of Abundant Reed) and was given a dimension of 300 to 400 li (roughly 120–160 km) in length and breadth, indicating it was once a lake of great size. These early texts also mentioned the belief, mistaken as it turns out, that the lake joins the Yellow River at Jishi through an underground channel as the source of the river. The lake was referred to as the "Wandering Lake" in the early 20th century due to the Tarim River changing its course, causing its terminal lake to alter its location between the Lop Nur dried basin, the Kara Koshun dried basin and the Taitema Lake basin. This shift of the terminal lake caused some confusion amongst the early explorers as to the exact location of Lop Nur. Imperial maps from the Qing dynasty showed Lop Nur to be located in similar position to the present Lop Nur dried basin, but the Russian geographer Nikolay Przhevalsky instead found the terminal lake at Kara Koshun in 1867. Sven Hedin visited the area in 1900–1901 and suggested that the Tarim river periodically changed its course to and from between its southbound and northbound direction, resulting in a shift in the position of the terminal lake. The change in the course of the river, which resulted in Lop Nur drying up, was also suggested by Hedin as the reason why ancient settlements such as Loulan had perished. In 1921, due to human intervention, the terminal lake shifted its position back to Lop Nur. The lake measured 2400 km2 in area in 1930–1931. In 1934, Sven Hedin went down the new Kuruk Darya ("Dry River") in a canoe. He found the delta to be a maze of channels and the new lake so shallow that it was difficult to navigate even in a canoe. He had previously walked the dry Kuruk Darya in a caravan in 1900. In 1952 the terminal lake then shifted to Taitema Lake when the Tarim River and Konque River were separated through human intervention, and Lop Nur dried out again by 1964. In 1972, the Daxihaizi Reservoir was built at Tikanlik, water supply to the lake was cut off, and all the lakes for the most part then dried out, with only small seasonal lakes forming in local depressions in Taitema. The Taitema Lake however had shifted westwards during the past 40 years due in part to the spread of the desert. Another cause of the destabilization of the desert has been the cutting of poplars and willows for firewood; in response, a restoration project to reclaim the poplar forests was initiated. The Kara Koshun dried basin may be considered part of the greater Lop Nur.
Ядролық қаруды сынақ базасы
Лоп-Нур, Қытайдың қалың батысындағы Шыңжаң аймағында орналасқан, кең ауқымды әскери база ретінде қызмет етеді. Бұл жердің табиғаты шөлді және оқшауланған болғандықтан, тұрақты тұрғындары жоқ, сондықтан ядролық сынақтар жүргізуге таңдалды. Алайда, Шыңжаң аймағында негізінен мұсылман дінін ұстанатын ұйғыр халқы қоныстанды, олар тарихи түрде Шыңжаң қақтығысында кең таралған ұстаулар мен қатаң қауіпсіздік шараларына ұшырады. Ұйғырлар саңырауқұлақ тәрізді көтерілген бұлттар мен радиоактивті түсімдерден туындайтын денсаулыққа қауіп-қатерлер туралы үнемі алаңдаушылық білдіріп келеді. Қытай 1959 жылдың 16 қазанында кеңес көмегімен Лоп-Нур ядролық сынақ базасын құрды, оның штаб-пәтері Малан (马兰, Mǎlán) қаласында, Қыңғырдан солтүстік-батысқа қарай орналасқан. 2009 жылы жапон ғалымы Цзюн Такада кеңес сынақтарынан болған өлім-жітімге негізделген компьютерлік симуляциясының нәтижелерін жариялады, онда Қытайда 190 000 адам ядролық аурулардан қайтыс болуы мүмкін екені көрсетілді. Ұйғыр тәуелсіздігі үшін күрескен эмигрант-белсенді Энвер Тохти Шыңжаң провинциясындағы қатерлі ісік ауруының көрсеткіші ұлттық орташа көрсеткіштен 30-35% жоғары екенін мәлімдеді. 1996 жылдың 29 шілдесінде Қытай Лоп-Нурда өзінің 45-ші және соңғы ядролық сынағын жүргізіп, келесі күні ядролық сынақтарға ресми мораторий жариялады, бірақ одан әрі сынақтардың сынық деңгейде жүргізілуі мүмкін деген күдік болды. 2012 жылы Қытай Лоп-Нурдағы Малан ядролық базасын тазалауға 1 миллион АҚШ долларын жұмсауды жоспарлап отырғанын хабарлады, осылайша «қызыл туризм» орталығын құруды көздеді. 2023 жылдың желтоқсан айында Қытайдың шөлді аймақта ядролық сынақтарды қайта бастауға дайындық жасап жатқаны туралы ақпарат пайда болды. Спутниктік суреттер бұрғылау қондырғысының терең тік шахта жасағанын көрсетті. Бұл шахтаның ядролық жарылыстардың радиациялық күшін ұстап тұруға арналғаны болжамдалып отыр. Содан кейін түйелер IUCN Қызыл тізімінде жойылып бара жатқан түр ретінде тіркелді. Лоп-Нурда ядролық сынақтар тоқтатылғаннан бері, адамдардың аймаққа енуі түйелердің санының азаюына себеп болды. Жабайы Бактрия түйелері 2002 жылдан бері өте қауіпті түр ретінде саналады.
Lop Nur, situated in the arid Xinjiang region of China's far west, serves as an extensive military base. This location was selected for nuclear testing due to its desolate and isolated nature, devoid of any permanent inhabitants, though the broader Xinjiang region is home to the Uyghurs, a predominantly Muslim ethnic group that has historically faced widespread detentions and stringent security measures in Xinjiang conflict. The Uyghurs have persistently voiced concerns regarding the health risks posed by the towering mushroom clouds and the release of radioactive fallout. China established the Lop Nur Nuclear Test Base on 16 October 1959 with Soviet assistance in selection of the site, with its headquarters at Malan (马兰, Mǎlán), about northwest of Qinggir. In 2009, Jun Takada, a Japanese scientist, published the results of his computer simulation which suggests – based on deaths from Soviet tests – that 190,000 people could have died in China from nuclear related illnesses. Enver Tohti, an exiled pro Uyghur independence activist, claimed that cancer rates in the province of Xinjiang were 30 to 35% higher than the national average. On 29 July 1996, China conducted its 45th and final nuclear test at Lop Nor, and issued a formal moratorium on nuclear testing the following day, although further subcritical tests were suspected. In 2012, China announced plans to spend US$1 million to clean up the Malan nuclear base in Lop Nor to create a red tourism site. In December 2023, a report emerged indicating that China was making preparations to resume nuclear tests in a remote desert. Satellite imagery provided evidence of these preparations, revealing the presence of a drilling rig that had created a deep vertical shaft. This shaft was believed to be designed to contain the destructive power of radiation resulting from large nuclear explosions. Subsequently, the camels were classified as an endangered species on the IUCN Red List. Since the cessation of nuclear testing at Lop Nur, human incursions into the area have caused a decline in the camel population. Wild Bactrian camels have been classified as critically endangered since 2002
Бұл аймақ Хотан-Руоцян темір жолымен де қамтамасыз етіледі, ол Тарым алқабының оңтүстік және батыс жағын айналып өтеді, Таклимакан шөлі темір жолының бөлігі болып табылады және Голмуд-Корла темір жолының, Кашгар-Хотан темір жолының және Оңтүстік Шыңжаң темір жолының бөлімдерімен біріктірілген.
It is also served by the Hotan–Ruoqiang railway, which loops around the south and west side of the Tarim Basin, part of the Taklimakan Desert railway loop, joined together with sections of the Golmud–Korla railway, Kashgar–Hotan railway, and Southern Xinjiang railway.
Археологиялық орындар
Өте құрғақ климат пен оның нәтижесіндегі сирек халық тығыздығының арқасында, кейбір ғимараттардың қалдықтары ұзақ жылдар бойы сақталған. Мыңдаған жылдар бұрынғы ежелгі қабірлер ашылғанда, денелер көбінесе мумияланған күйде, ал қабірдегі заттар жақсы сақталған болып табылды. Ең ерте кездегі орындар ежелгі үнді-еуропалық текті халықтармен байланысты.
Given the extreme dryness and resulting thin population, remains of some buildings survived for a significant period of time. When ancient graves, some a few thousand years old, were opened the bodies were often found to be mummified and grave goods well preserved. The earliest sites are associated with an ancient people of Indo European origin.
Лоулан
Лоулан немесе Кроран – Лоп шөлінің солтүстік-шығыс жиегінде орналасқан, б.з.д. 2-ғасырда белгілі болған маңызды оазис қаласы төңірегінде құрылған ежелгі мемлекет. Б.з.д. 1-ғасырда қытайлар мемлекетті басып алғаннан кейін ол Шаншан деп аталды. 7-ғасырда тасталып қалды. Оның орны 1899 жылы Свен Хедин тапты, ол бірнеше үйді қазып, ағаштан жасалған Харошти тақташасын және Цзинь әулетінен (266–420) көптеген қытай қолжазбаларын тапты. 1934 жылы жергілікті аңшы швед саяхатшысы және археологы Фолке Бергманды осы орынға жетеледі. 2003 жылдың қазан айында Синьцзян мәдени мұралары және археология институты қазба жұмыстарын бастады. 2002 жылдың соңынан бері барлығы 167 қабір қазылды, қазбалар қабаттасқан жүздеген кішкентай қабірлерді, сондай-ақ басқа да құнды заттарды ашты. 2006 жылы маңызды археологиялық жаңалық табылды: өгіз терісімен оралған қайық пішіндес лақет, ішінде жас әйелдің мумияланған денесі болды.
Loulan or Kroran was an ancient kingdom based around an important oasis city already known in the 2nd century BCE on the north eastern edge of the Lop Desert. It was renamed Shanshan after Chinese took control of the kingdom in 1st century BCE. It was abandoned some time in the seventh century. Its location was discovered by Sven Hedin in 1899, who excavated some houses and found a wooden Kharosthi tablet and many Chinese manuscripts from the Jin dynasty (266–420). A local hunter guided the Swedish explorer and archeologist Folke Bergman to the site in 1934. An excavation project by the Xinjiang Cultural Relics and Archaeology Institute began in October 2003. A total of 167 tombs have been dug up since the end of 2002 and excavations have revealed hundreds of smaller tombs built in layers, as well as other precious artifacts. In 2006, a valuable archeological finding was uncovered: a boat shaped coffin wrapped in ox hide, containing the mummified body of a young woman.
Қаурық
1979 жылы Тарим мумияларының ең алғашқыларының бір бөлігі Лоп-Нурдың батысында, Көнчи (Конгке) өзені бойында орналасқан Кауригул (Гумугу) жерлеу орындарында табылды. Қырқы екі қабір табылған, олардың көпшілігі б.з.д. 2100-1500 жылдар аралығында дауырланған. Қабірлердің екі түрі болды, олар екі түрлі кезеңге жатады. Бірінші типтегі қабірлер – шұңқырлы үңгірлер, олардың кейбіреулерінде шығыс және батыс жақтарын белгілеу үшін екі шетінде бағаналар орнатылған. Денелер көлден таяққа жатқан күйде, көбінесе шығысқа қарап жатыр, кейде жүн тоқымаларға оралған және жүнді қалпақ киген. Табылған заттардың ішінде себеттер, бидай дәндері, ірі қара мен қой/ешкі мүйіздері, құс сүйектерінен жасалған әшекейлер мен білезіктер, нефрит моншақтар және мыс (немесе қола) сынықтары бар, бірақ қыш ыдыстар табылған жоқ. Екінші типтегі қабірлер, кейінгі кезеңге жатады, олар да жеті концентрлі шеңбермен қоршалған шұңқырлы қабірлерден тұрды. Алты ер адамның қабірі табылған, олардың денелері арқаларына жатып, шығысқа қарап жатыр. Мыстан жасалған бұйымдардың іздерінен басқа ештеңе табылған жоқ.
In 1979, some of the earliest of the Tarim mummies were discovered in burial sites at Qäwrighul (Gumugou), which is located to the west of Lop Nur, on the Könchi (Kongque) river. Forty two graves, most of which dated from 2100 to 1500 BC, were found. There were two types of tomb at the site, belonging to two different time periods. The first type of burial featured shaft pit graves, some of which had poles at either end to mark east and west. Bodies were found extended, usually facing east, and sometimes were wrapped in wool weavings and wearing felt hats. Artifacts found included basketry, wheat grains, cattle and sheep/goat horns, bird bone necklaces and bracelets, nephrite beads, and fragments of copper (or bronze), although no pottery was discovered. The second type of burial, from a later period, also consisted of shaft pit graves, surrounded by seven concentric circles of poles. Six male graves were found, in which the bodies were extended on their backs, and facing towards the east. Few artifacts were found, except for some traces of copper, or bronze.
Миран
Миран Лоп-Нұрдың оңтүстік-батысында орналасқан. Мұнда буддалық монастырлар қазылып алынды, ал қабырға суреттері мен мүсіндер Үндістан мен Орталық Азияның көркемдік ықпалын көрсетті, соның ішінде кейбіреулері Римнен келген ықпалды да көрсетті.
Miran is located to the south west of Lop Nur. Buddhist monasteries were excavated here, and murals and sculptures showed artistic influences from India and Central Asia, with some showing influences from as far as Rome.