Кіріспе

Уэссекс патшасы (802–839) – 7 ғасырдағы Кент патшасы Экгберт (770/775–839), сондай-ақ Эгберт, Экгберт, Экгбрихт, Экгборт және Экберт деп те аталады. 802 жылдан бастап 839 жылы қайтыс болғанға дейін Уэссекс патшасы болды. Оның әкесі Кент патшасы Элмунд еді. 780 жылдары Экгберт Мерсия королі Оффа мен Уэссекс королі Беорхтриктердің қудалауымен Франк империясындағы Карл I сарайына жер аударылды, бірақ 802 жылы Беорхтрик қайтыс болғаннан кейін Экгберт оралып, таққа отырды. Экгберт патшалық құрған алғашқы 20 жыл туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол Уэссекс тәуелсіздігін Мерсия патшалығына қарсы сақтап қалды деп есептеледі, ол сол кезде басқа оңтүстік ағылшын патшалықтарына үстемдік етті. 825 жылы Экгберт Мерсияның Беорнульфін жеңіп, Элландүн шайқасында Мерсияның үстемдігін жойды және оңтүстік-шығыс Англиядағы Мерсияның тәуелділіктерін бақылауға алды. 829 жылы ол Мерсияның Виглафын жеңіп, оны өз патшалығынан қуды, уақытша Мерсияны тікелей басқарды. Сол жылы Экгберт Дореде Нортумбрия патшасының мойынсұнуын алды. Ағылшын-саксон жылнамасы кейін Экгбертті бритвальда немесе англосаксон жерлерінің «кең билеушісі» деп сипаттады. Экгберт бұл үстемдік позициясын ұстай алмады, бір жыл ішінде Виглаф Мерсия тағын қайтарып алды. Алайда Уэссекс Кент, Сассекс және Суррейді бақылауында ұстады; бұл аймақтар Экгберттің ұлы Этельвульфқа Экгберттің басшылығымен тәуелді патша ретінде билік етуге берілді. 839 жылы Экгберт қайтыс болғаннан кейін, оның орнын Этельвульф басты. 860 жылы Этельвульфтің ұлы Этельбальд қайтыс болғаннан кейін оңтүстік-шығыс патшалықтары Уэссекс патшалығына қосылды. Экгберттің ұрпақтары 1013 жылға дейін Уэссекс және кейіннен бүкіл Англияны үздіксіз биледі.

Отбасы

Тарихшылар Эггберттің тегі туралы келісімге келмейді. Англосаксон жылнамасының ең ерте нұсқасы – Паркер жылнамасы, Эггберттің ұлы Этельвульфтің тегін Эггберт, Эльхмунд (Кент патшасы Эльхмунд деп есептеледі) және басқаша белгісіз Эфа мен Эоппа арқылы 726 жылы тақтан бас тарған Вессекс патшасы Инедің ағасы Ингильдке дейін көрсетеді. Ол Вессекс әулетінің негізін қалаушы Сердикке дейін жалғасады. Франк Стентон Эггберттің Ингильдтен таратылуын қабылдады, бірақ Сердикке дейінгі бұрынғы шежіреге келіспеді. Хизер Эдвардс, Эггберт туралы Оксфорд ұлттық өмірбаян сөздігіндегі мақаласында, оның Кенттік тегі болғанын және оның билік кезінде оған заңдылық беру үшін Батыс Саксон тегі жасалған болуы мүмкін екенін айтады. Ал Рори Найсмит Кенттік текті күмәнді деп санайды және «Эггберт жақсы Батыс Саксон патшалық руынан туған» деген пікірде. Эггберттің әйелінің кім екені белгісіз. Қазір Оксфорд университетінде сақталатын XV ғасырлық жылнамада оның Редбурга есімді, Францияға қуылған кезде үйленген Карл Великийдің туысы болғаны айтылады, бірақ академиялық тарихшылар оның жазылу мерзіміне байланысты оны жоққа шығарады. Этельвульф – олардың жалғыз баласы. Оның Альбурга атты жарты әпкесі болғаны айтылады, ол кейіннен Уилтон аббаттығын құрғандығы үшін әулие ретінде танылды. Ол Уилтширдің эалдорманы Вулфстанға үйленген, ал 802 жылы ол қайтыс болғаннан кейін Вилтон аббаттығының әйелі болды.

Саяси өмірбаяны және ерте өмір

757 жылдан 796 жылға дейін билік еткен Меркиялық Оффа VIII ғасырдың екінші жартысында Англо-саксон Англиясындағы басты күш болды. Оффа мен 757-786 жылдар аралығында Уэссекс патшасы болған Циневульфтің қарым-қатынасы толыққанды құжатталмаған, бірақ Циневульфтің Меркия үстемдігінен тәуелсіздігін сақтаған болуы мүмкін. Патшалар арасындағы қарым-қатынас туралы мәліметтерді жарғылардан табуға болады, олар ізбасарларға немесе дін қызметкерлеріне жерді берген құжаттар еді, және жерді беруге құқығы бар патшалар куә болған. Кейде патша жарғыда «кіші патша» (subregulus) ретінде көрсетіледі, бұл оның үстінен билік ететін тұлғаның бар екенін көрсетеді. 772 жылы Оффаның жарғысында Циневульф «Батыс саксондардың патшасы» деп аталды, ал 779 жылы Бенсингтон шайқасында Оффадан жеңілді, бірақ Циневульфтің өзінің тәуелсіздігін жоғалтқанына ешқандай дәлел жоқ, және ол Оффаны билеуші ретінде мойындамаған. Оффа елдің оңтүстік-шығысында да ықпалға ие болды: 764 жылғы жарғыда ол Кенттік Хехбертпен бірге көрінеді, бұл Оффаның ықпалы Хехбертті таққа отырғызуға көмектескенін көрсетеді. Оффаның 765 және 776 жылдар аралығында Кентті қаншалықты бақылауда ұстағаны тарихшылар арасында даулы мәселе, бірақ 776 жылдан 784 жылға дейін Кент патшалары Мерсиядан тәуелсіздікке ие болған сияқты. Екгберт II Кент патшалығында 770-ші жылдар бойы билік етті; ол соңғы рет 779 жылы Рочестерде жер берген жарғыда есімдерін қалдырды. Эльмундтың билікте ұзақ болмағаны айқын: 784 жылдан кейін оның іс-әрекеттері туралы ешқандай мәлімет жоқ. Алайда, 780-ші жылдардың соңында Оффаның Кенттің үстінен басымдығын көрсететін көптеген дәлелдер бар, оның мақсаты, көрінеу, жай ғана үстемдік емес, патшалықты толыққанды аннексиялау болған. Жас Екгберт 785 жылы Уэссекке қашып кеткен болуы мүмкін; Хрониканың кейінірек жазбасында Циневульфтің мұрагері Беорхтрик Оффаға Екгбертті елден қууға көмектескенін айтуы мүмкін. Англо-саксон Хроникасы Екгберт патша болғанға дейін үш жыл Францияда болғанын, оны Беорхтрик пен Оффа жер аударғанын жазады. Мәтінде үш жылды білдіретін «iii» саны көрсетілген, бірақ бұл жазушының қатесі болуы мүмкін, дұрыс оқу «xiii», яғни он үш жыл. Беорхтрик патшалық құрған кезең он үш емес, он алты жылға созылды; және Хрониканың барлық қолжазбалары «iii» санына келіседі, бірақ көптеген қазіргі зерттеулер Екгберт Францияда он үш жыл өткізгенін болжайды. Бұл транскрипциядағы қателік Англо-саксон Хроникасының барлық қолжазбасына ортақ деп есептеуді қажет етеді; көптеген тарихшылар осы пікірді қолдайды, бірақ басқалары көздердің тұрақтылығын ескере отырып, оны ықтималсыз деп санайды. Қай жағдайда болса да, Екгберт 789 жылы елден қуылған болуы мүмкін, осы кезде оның қарсыласы Беорхтрик Меркиялық Оффаның қызына үйленді. Екгберт елден қуылған кезде Францияны Нортумбрияда франктардың ықпалын сақтап қалған және Оңтүстікте Оффаның жауларын қолдаған Карл Ұлы басқарды. Осы уақытта Галлияда тағы бір жер аударылған адам – Одберт дін қызметкері болды, ол кейінірек Кент патшасы болған Эдбертпен бір адам болуы мүмкін. Кейінірек жазған тарихшы Вильгельм Малмсберидің айтуынша, Екгберт Галлияда болған кезінде үкімет өнерін үйренген.

Ерте билік

Беорхтрик Мерсияға тәуелділігі Оффа қайтыс болғаннан кейін бірнеше ай өткен соң Мерсия патшасы болған Ценвульфтің билігіне дейін сақталды. Мерсиялықтар Эггбертке қарсы тұруын жалғастырды: оның таққа отырған күні Хвицкелер (бұрын дербес патшалық құрған, бірақ сол кезде Мерсияның құрамына кірген) өздерінің еалдорманы Этельмунд басшылығымен шабуыл жасады. Уэссекс еалдорманы Вейхстан оларды Уилтширден келген әскермен қарсы алды; Хвицкелер жеңіліске ұшырады, бірақ Вейхстан мен Этельмунд екеуі де қаза тапты. 815 жылы Англо-саксон жылнамасында Эггберт қалған британдық патшалық Дюмонияның барлық жерін шапқаны жазылған; бұл аймақ Англо-саксон жылнамасының авторы батыс уэльстіктері деп атаған, қазіргі Корнуоллға жуық жерді қамтыды. Он жылдан кейін, 825 жылғы 19 тамыздағы хатта Эггберт тағы да Дюмонияға жорыққа шыққаны көрсетілген; бұл 823 жылы Гафулфордтағы жылнамада тіркелген Девон мен Корнуолл британдары арасындағы шайқасқа байланысты болуы мүмкін.

Мұрагерлік

838 жылы Темзадағы Кингстонда өткен кеңесте Эггберт пен Этельвульф Винчестер және Кентербери епископтықтарына жерлер сыйлады, бұл Этельвульфтің таққа талап етуіне қолдау көрсету туралы уәдесіне жауап ретінде жасалды. Кентербери архиепископы Сеолнот Эггберт пен Этельвульфті Сеолноттың бақылауындағы монастырлардың иелері және қорғаушылары ретінде қабылдады. Бұл келісімдер, сондай-ақ кейіннен Этельвульф шіркеудің құқықтарын растаған жарғы, шіркеу Вессекстің жаңа саяси күш екенін мойындағанын көрсетеді. Кингстон кеңесінің мәліметтерінде де, сол жылғы тағы бір жарғыда да бірдей сөз тіркесі кездеседі: сыйлықтың шарты ретінде «біз және біздің мұрагерлеріміз архиепископ Сеолнот пен оның Христ-Шіркеу қауымынан әрқашан берік және тұрақты достық күтеміз» делінген. Таққа басқа талапкерлер туралы ештеңе белгілі болмаса да, Вессекс патшаларының бірінші атасы саналатын Сердиктің тірі қалған басқа ұрпақтары да патшалыққа таласуы мүмкін. Эггберт 839 жылы қайтыс болды, ал оның өсиеті, немересі Ұлы Альфредтің өсиетінде жазылғандай, тек еркек туыстарына ғана жер қалдырылды, осылайша мүлік үйлену арқылы патшалық үйден шығып кетпеуі керек еді. Эггберттің бағындыру арқылы жинаған байлығы, оның оңтүстік-шығыс шіркеуінің қолдауын алуына себеп болғаны сөзсіз, ал өсиетінің қарапайымдығы патша үшін жеке байлықтың маңыздылығын түсінгенін көрсетеді. Эггберт Винчестерде жерленді, оның ұлы Этельвульф, немересі Ұлы Альфред және шөбересі Үлкен Эдуард та сонда жерленген. Тоғызыншы ғасырда Винчестерде қала құрылысының белгілері көріне бастады, және жерлеулердің реті Батыс Саксон патшалық әулетінің Винчестерді жоғары бағалағанын көрсетеді.

Негізгі дереккөздер

Эгберттің англосаксондықтарға берген жарғылары Anglo Saxons.net сайтында.